Ashtanga Sangraha · Chapter 1.36

athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāsteṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu sirāvyadhaḥ pradhānam /
amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva /
tathā ca //

sirāvyadhaścikitsārdhaṃ saṃpūrṇaṃ vā cikitsitam /
śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite //

yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām /
anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ //

tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitamindragopākāraṃ ca śaśaśoṇitaguñjāphalālaktapadmasuvarṇavarṇaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ madhuramīṣallavaṇaṃ snigdhamasaṃhatamaśītoṣṇaṃ guru pittaikacayaprakopopaśamaṃ saumyāgneyaṃ prakṛtyā raktamāhuḥ /
tathā doṣam /
dūṣyamiti kecit /
ubhayātmakamanye //

taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ /
itarathā punaḥ śaratkālasvabhāvādeva vā praduṣṭamabhiṣyandādhimanthaśuklārmatimiraraktarājīśirastodabhedadāhakaṇḍūkarṇarogamukhapākapūtighrāṇāsyopadehatvagulmaplīhavidradhivīsarpajvararaktapittakuṣṭhapiṭakāślīpadopadaṃśaśaṅkhaśophavātaśoṇitaraktamehakṣudrarogāgnisvaranāśāṅgagauravasādārocakāmlodgāralavaṇāsyatākrodhamohasvedamadamūrchāyasanyāsakampatandrādīnām /
ye ca śītoṣṇasnigdharūkṣādyaiḥ sarvadoṣapratipakṣaiḥ samyagapyupakrāntāḥ sādhyā api na sidhyanti /
te ca raktaprakopajāḥ tasmātteṣvatyudriktaraktavisrāvaṇāya yathāsvaṃ sirāṃ vidhyet //

na tu snehapītakṛtapañcakarmānyatamagarbhiṇīsūtikājīrṇakāmalāklībonaṣoḍaśātītasaptativarṣābhighātātisrutaraktāduṣṭaraktāsnigdhātisnigdhāsvinnākṣepakapakṣāghātātisāracchardiśvāsakāsodararaktapittārśaḥpāṇḍurogasarvāṅgaśophapīḍitānām /
na cāvyadhanīyāścāyantritānutthitāḥ sirāḥ na tiryaṅna cātiśītoṣṇavarṣavātābhreṣu /
tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api sirā na sravantyatisravanti vā samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante /
na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu /
pratirogaṃ tu vyadhaṃ prati vibhāgaḥ //

śironetrarogeṣu lālāṭyāmupanāsyāmapāṅgyāṃ vā karṇarogeṣu paritaḥ karṇau /
nāsārogeṣu nāsāgre /
pratiśyāye tu nāsālalāṭasthāḥ /
mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ /
jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhamūrdhagāḥ /
apasmāre hanusandhimadhyagāḥ /
unmādetūro 'pāṅgalalāṭagāḥ /
vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntarasthāḥ /
caturthake skandhādhogatāmanyatarapārśvāśrayām /
tṛtīyake 'ṃsayorantare trikasandhimadhyagatām /
pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇyāḥ samantāt dvyaṅgule /
nirvṛttopadaṃśaśukravyāpatsu meḍhre /
galagaṇḍaḥ ūrmūlasaṃśritām /
gṛddhrasyāṃ jānusandheruparyadho vā caturaṅgule /
apacyāmindrabasteradhastāt dvyaṅgule /
kroṣṭukaṇīrṣe sakthivātarujāsu ca gulphasyopariṣṭāccaturaṅgule /
ślīpadeṣu yathāsvaṃ vakṣyate /
dāhaharṣacippavātaśoṇitavātakaṇṭakavidārikāpādadārīprabhṛtiṣu pādarogeṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭāt dvyaṅgule /
etenetarasakthibāhū vyākhyātau /
viśeṣatastu vāmabhāgābhyantarato bāhumadhye plīhodare /
evameva dakṣiṇe bāhau yakṛdākhye /
tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti /
gṛdhrasyāmiva viśvācyām /
bāhuśoṣāpabāhukayorapyeke /
adṛśyamānāsu tvetāsvativṛddhasya vyādheranyavyādhyuktānāmapi yathāsannaṃ vyadhaḥ //

prāgeva copakalpayecchayanāsanodakumbhavastrapaṭṭādi /
tathā yathālābhaṃ ca tagarailāśītaśivakuṣṭhapāṭhāviḍaṅgabhadradārutrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālacūrṇamasṛksrāvaṇāya /
asṛk sthāpanāya ca loddhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikarasāñjanaśālmalīśaṅkhayavagodhūmamāṣacūrṇam /
vaṭAaśvatthāśvakarṇapalāśabibhītakasarjārjunadhanvanadhātakīsālasārārimedatindukatvagaṅkuraniryāsaśrīveṣṭakamṛtkapālamṛṇālāñjanacūrṇam /
kṣaumamaṣīlākṣāsamudraphenacūrṇaṃ vā /
tathānyaccātisrutaraktavyāpatpratīkāropakaraṇam /
sajjopakaraṇo hi vidyo na mohamāpneti //

atha kṛtasvastyayanamāturaṃ vyādhibalasātmyādyavekṣya snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe 'parāhve vāṅgāratāpoṣṇabāṣpānyatareṇa svinnaṃ jānūcchrite mṛdāvāsane jānunihitakūrparaṃ samasthitapādaṃ pratyādityamupaveśayet /
keśānte ca plotacarmavalkalapaṭṭānyatamena badhnīyāt /
tataścāyatena vastrāṅguṣṭhagarbheṇa muṣṭidvayenāturo yathāsvaṃ manye nipīḍayeddantaiśca dantān /
gaṇḍau cādhmāpayet /
puruṣaścainaṃ pṛṣṭhata ūrdhvasthaḥ vastrakṛkāṭikāntaranyastayanvastraṃ prāṇānabādhamāno yantrayedityeṣo 'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantravidhiḥ /
tataścāsya vaidyo 'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā sirāṃ tāḍayet /
utthitāñca spandamānāṃ sparśadāṃ vābhilakṣya vāmahastena kuṭhārikāmūrdhvadaṇḍāṃ kṛtvā sirāmadhyenyasya lakṣayitvā ca tathaiva ca madhyamayāṅgulyā tāḍayedaṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayet /
gūḍabahalatvakpraticchannāyāmaṅguṣṭhapīḍanādunnamanamupalakṣayet /
utkasanena krodhasaṃrambheṇa cāpūryante sirāḥ /
aṅguṣṭhena tu nāsāgramunnamayya vrīhimukhenopanāsikāṃ vidhyet //

unnamitavidaṣṭāgrajihvasyādho jihvāyāḥ /
vivṛtāsyasya tāluni dantamūle ca /
grīvāsirāsu stanayorupari yantrayet /
udarorasoḥ prasāritoraskasyonnamitaśirasaḥ /
bāhubhyāmavalambamānasya pārśvayoḥ /
unnatameḍhrasya meḍhre /
śroṇipṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyāvākśirasa upaviṣṭasya /
viśvācīgṛdhrasyoranākuñcite kūrpare jānuni ca sukhopaviṣṭasya gūḍhāṅguṣṭhabaddhamuṣṭervyadhanīyapradeśasyopari caturaṅgule plotādyanyatamena ca badhvā hastasirām /
evamekapādaṃ susaṃsthitaṃ sthāpayitvānyapādamīṣatsaṅkucitaṃ tasyopari nidhāya jānusandheradhohastābhyāmāgulphaṃ nipīḍya pūrvavadbadhvā pādasirāṃ vidhyet /
tatra tatra ca taistairupāyairvikalpya yantrayet //

tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṃ vrīhimukhena /
ato 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā /
asthnāmuparikuṭhārikayārdhayavamātram /
sarvatra cānuttānāvagāḍhamṛjvasaṅkīrṇaṃ marmādyanupaghātisirāmadhye śastramāśu pātayet //

ekaprahārābhihatā dhārayā yā sravedasṛk /
muhūrtaruddhā tiṣṭhecca samyagviddheti tāṃ viduḥ //

alpakālaṃ vahatyalpaṃ durviddhā tailacūrṇanaiḥ /
saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate //

samyagviddhānāmapi ca sirāṇāmavahanakāraṇāni mūrchā bhayaṃ yantraśaithilyamatigāḍhatvamatyāśitatā kṣāmatvaṃ kuṇṭhaśastravyadho mūtritoccāritatvaṃ duḥsvinnatā kaphāvṛtavraṇadvāratā ceti /
athāpravṛttikāraṇaṃ yathāsvamupalakṣya pratikuryāt /
tagarādicūrṇena ca tailalavaṇapragāḍhena sirāmukhamavacūrṇayet /
pṛṣṭhamadhye cāturaṃ pīḍayet /
evaṃ sādhu vahati /
samyak pravṛtte kaphānilopaśamanaraktāvicchedanārthaṣmuṇalavaṇatailabindubhiḥ sirāmukhaṃ siñcet //

agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā /
samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet //

yasya tu sravati rakte mūrchā jāyate tasya vimucya yantraṃ śītasalilārdrapāṇisparśena vyajanavāyunā śrotrasukhena vacasā ca samāśvāsayannupaśamayya mūrchāṃ punaḥ srāvayet /
punarmūrchatyaparedyustryahe 'pi vā /
paraṃ tu rudhirāvasecanapramāṇaṃ prasthaḥ /
ato 'nyathā vyādhidehartubalamapekṣeta //

tatra phenilamaruṇaṃ śyāvamacchaṃ rūkṣamaskandi kaṣāyānurasaṃ lohagandhi vegasrāvi śītaṃ ca raktaṃ vātāt /
gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ pītaṃ haritaṃ visraṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭamauṣṇyādaskandi sacandrakaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt /
kovidārapuṣpagairikodakāpāṇḍu śītaṃ snigdhaṃ skandi ghanaṃ picchilaṃ tantumad vraṇadvārāvasādi lavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt /
dvandvasaṅkīrṇaṃ saṃsargāt /
kaṃsanīlamāvilaṃ durgandhaṃ ca sannipātāt /
śuddhamuktaṃ prāk /
tataḥ srutaraktasya vyadhamanulomamaṅguṣṭhenoparudhya śanaiśśanairyantramapanīyāśvāsayet /
satailaṃ ca plotaṃ sirāmukhe datvā badhnīyāt /
saṃveśayeccainam //

atiṣṭhati tu rakte sirāmukhaṃ sandhātuṃ pūrvoktaiścūrṇairavacūrṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet /
śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe datvā gāḍhaṃ badhnīyāt /
madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭam /
śītāmbunāvasiñcet /
śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret /
padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya sirāṃ vidhvā rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt /
tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet /
snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet /
vyadhādanantaraṃ vā punastāmeva sirāṃ vidhyet /
sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt /
saṅkocayituṃ vā sirāmukhaṃ taptaśalākayā dahet /
na ca kṣaṇamapyupekṣeta /
kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya mūrchāsaṃjñānāśāśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn karoti /
maraṇaṃ vā //

prāṇaḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayāt kṣīyate 'nalaḥ /
vardhanaṃ cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret //

aśuddhaṃ tu raktamaparāhṇe 'nyedyurvā punaḥ srāvayet /
tato 'pi śeṣaṃ sarvathā vāpyavisrāvyaraktasya śītasekapradehavirekopavāsasnigdhamadhurānnapānaiḥ prasādayet /
māsamātraṃ vā snehādibhirupacarya punarvidhyet /
durvyadhātivyadhakuṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣādvyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ sādhayediti /
bhavati cātra //

unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat /
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannāstāvaddhitāhāravihārabhāk syāt //

nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitamannapānam /
tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ //

prasannavarṇendriyamindrithārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam /
sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti //