Ashtanga Sangraha · Chapter 1.37
athātaḥ śalyāharaṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
trividhā hi gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca /
sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā //
tatra dhyāmaṃ piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavadudgataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ saśalyaṃ vidyāt //
viśeṣatastu tvaggate śalye vivarṇaḥ śopho bhavatyāyataḥ kaṭhinaśca /
māṃsagate śophābhivṛddhiḥ śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaḥ pākaśca //
peśyantarasthe śophavarjyaṃ māṃsaprāptavat /
sirāgate sirādhmānṃ śūlaṃ ca /
snāvagate snāvajālāvakṣepaṇaṃ saṃrambhaścograruk //
srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ /
dhamanīsthe saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchatyaṅgapīḍā hṛllāsaśca /
asthigate vividhā vedanāḥ śophaśca //
sandhigate 'sthivacceṣṭoparodhaśca /
asthisandhigate 'sthipūrṇatā saṅgharṣo balavāṃśca //
koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanāni ca vraṇamukhādbhavanti /
marmagate marmaviddhavat //
yathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ parisrāvaistvagādiṣu śalyamupalakṣayet /
sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetānyeva lakṣaṇānyavispaṣṭāni bhavanti //
śuddhadehānāmanulomasanniviṣṭānyuparuhyante /
doṣaprakopavyavāyavyāyāmābhighātebhyaśca pracalitāni punarābādhayanti //
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayacūrṇamarditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati /
yatra vā styānaṃ sarpirnihitamāśu vilīyate /
pralepo vā śuṣyati /
tatra śalyaṃ jānīyāt /
māṃsapranaṣṭe snehādibhiḥ kriyābhirāturamupapādayet /
karśitasya ca śithilībhūtamanavabaddhaṃ kṣubhyamānaṃ yatra yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā janayati tatra śalyam //
evaṃ koṣṭhāstnipeśīvivareṣvapi //
sirāsrotodhamanīsnāvapraṇaṣṭe khaṇḍacakramaśvayuktaṃ rathamāropyāturaṃ viṣame 'dhvani śīghraṃ nayet /
tataḥ saṃrambhādibhirjānīyāt //
sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannaṃ sandhiṃ prasāraṇākuñcanabandhanapīḍanairupācaran pūrvavadavagacchet /
asthipraṇaṣṭe snigdhasvinnānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśamupacaraṃstadvadupalakṣayet //
marmapraṇaṣṭe tvananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati //
sāmānyalakṣaṇaṃ tūcchritahastiskandhāśvamādrurohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmairjambhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairmalaśukrotsargairvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati /
yatra vā svalpe 'pyāyāse svāpo gauravaṃ ghaṭṭanaṃ śopho vā syāttatra śalyamādiśet //
samāsataścaturvidhaṃ śalyaṃ bhavati /
vṛttadvitricaturasrabhedena /
tadadṛśyamānaṃ vṛttasaṃsthānādanumimīta //
sarvaśalyānāṃ mahatāmāharaṇe dvāvevopāyau pratilomo 'nulomaśca //
tatra pratilomamarvācīnamānayedanulomaṃ parācīnam /
tiryaggataṃ yataḥ sukhāhāryaṃ bhavati /
tataḥ chitvāpaharet //
pratilomamanuttuṇḍitaṃ chedanīyaṃ pṛthumukhaṃ ca śalyaṃ nirghātayet /
tathā kakṣyāvaṅkṣaṇoraḥparaśukāntarapatitāni //
naiva cāharedviśalyaghnaṃ marmapraṇaṣṭaṃ vāśophavedanaṃ pākavirahitam //
atha hastaprāpyaṃ śalyaṃ hastenāharet /
tadaśakyaṃ yathāyathaṃ yantreṇa /
tathāpyaśakyaṃ śastreṇa viśasya tato nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvāgnighṛtamadhuprabhṛtibhiḥ svedayitvāvadahya tarpayitvā sarpirmadhubhyāṃ badhvācārikamādiśet /
sirāsnāvalagnaṃ śalākāgreṇābhimocyāharet /
hṛdaye 'bhivartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhirudvejitasyāharet /
yathāmārgaṃ durāharamanyato 'pyevamāharet //
asthivivarapraṇaṣṭamasthividaṣṭaṃ vāvagṛhya padbhyāṃ puruṣaṃ yantreṇāpakarṣet /
aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ sugṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pratibhujya vā dhanurguṇairekato badhvānyataśca pañcāṅgyā susaṃyatasyāśvasya vaktrakaṭake badhnīyāt /
athainamevaṃ kaśayā tāḍayedyathonnamayañchiro vegena /
śalyamuddharati //
dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhāmavanamya tamyāṃ pūrvavad badhvoddharet //
durbalavāraṅgaṃ tu kuśābhirbadhvā /
śvayathugrastavāraṅgamutpīḍya śvayathum //
adeśottuṇḍitamaśmamudgaraprahāreṇa vicālya yathāmārgameva //
karṇavattu yantreṇa vimṛditakarṇaṃ kṛtvā /
nāḍīyantreṇa va bahumukhena yathāsvamupasaṅgṛhya śalākāyantreṇānyena vā pūrvavadāharet /
anulomamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena /
pakvāśayagataṃ virecanena //
vātaviṇmūtragarbhasaṅgaṃ pravāhaṇena duṣṭavātaviṣastanyādīnyāsyaviṣāṇacūṣaṇena //
kaṇṭhasrotogate tu śalye bisaṃ saktaṃ sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet /
atha tadgṛhītaṃ vijñāya śalyaṃ samameva sūtraṃ bisaṃ cākṣipet /
bisābhāve mṛṇāle 'pyayameva vidhiḥ /
jātuṣe tu kaṇṭhasakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśayettadā cāgnitaptāṃ sūkṣmamukhīṃ śalākāmatha tāṃ gṛhītaśalyāṃ śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtāmāharet /
ajātuṣe 'pyevameva prataptāṃ jatumadhūcchiṣṭānyatarapradigdhāṃ śalākām /
matsyakaṇṭakamanyadvā tādṛgasthiśalyaṃ kaṇṭhalagnaṃ sūtreṇa sūtraplotena vā veṣṭitayāṃgulyāpaharet /
athavā keśoṇḍukaṃ dṛḍhadīrghasūtrabaddhaṃ dravopahitaṃ pāyayedvāmayecca /
vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ sahasaivākṣipet /
mṛdunā vā dantadhāvanakūrccenāpaharet /
parato vā praṇudet /
vāloṇḍuke vilagne tadvat kaṇṭakam //
kṣatakaṇṭhaśca triphalācūrṇaṃ madhughṛtasitopetamanukaṇṭhayan lihyāt //
apāṃ pūrṇaṃ puruṣamavākcirasamavapīḍayeddhunuyādvāmayecca bhasmarāśau vā nikhanyādāmukhāt /
anyathā hyunmārgagāmibhiradbhirādhmānakāsaśvāsapīnasendriyopaghātajvarādayaḥ śleṣmavikārā mṛtyuśca /
tatra yathāsvaṃ kaphe pratikuryāt /
grāsaśalyamambunā praveśayet /
skandhe vā muṣṭinābhihanyāt /
tathā nirbhujya vartma vartmagatamapanīya coṣṇāmbubāṣpasvedaṃ samadhumadhukakvāthena sarpiṣā ca pariṣekaṃ kuryāt /
svayamapi śalyamaśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilairnayanādibhyo 'ṅgāvayavebhyaḥ patati //
kīṭe karṇasrotaḥpraviṣṭe todo gauravaṃ bharabharāyamāṇaṃ ca bhavati spandamāne cāpyadhikaṃ vedanā /
tatra salavaṇenāmbunā madhukayuktena madyena vā sukhoṣṇena pūraṇam /
nirgate ca kīṭe tadutsarjanam /
tatraiva tu mṛte pākakothakledā bhavanti /
teṣu karṇasrāvoktaṃ kuryāt /
pratīnāhoktaṃ ca /
toyapūrṇaṃ karṇaṃ hastonmathitena tailāmbunā pūrayet /
pārśvāvanataṃ vā kṛtvā hastenāhanyānnāḍyā vā cūṣayet /
bhavanti cātra ślokāḥ //
jāuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam /
ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate //
viṣāṇaveṇudārvasthidantavālopalāni tu /
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca //
viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi /
prāyo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī //
śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate /
tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarśanabṛṃhaṇaiḥ //
tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ /
pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇapīḍanaiḥ //
śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām /
taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathāharet //
vraṇe praśānte prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu /
alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet //
kāya eva paraṃ śalyaṃ nijadoṣamalāvilaḥ /
śalye śalyaṃ śarādyaṃ tu viśeṣāttena cintyate //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0