અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.36

અથાતઃ સિરાવ્યધવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

બહવો હિ રક્તાવસેચનોપાયાઃ પ્રાગભિહિતાસ્તેષામન્યેષાં ચ વિરેકાદીનામુપક્રમાણાં તત્સાધ્યેષ્વામયેષુ સિરાવ્યધઃ પ્રધાનમ્ ।
અમુના હિ તે સમૂલાઃ શોષમાયાન્તિ કેદારસેતુભેદેન શાલ્યાદય ઇવ ।
તથા ચ ॥

સિરાવ્યધશ્ચિકિત્સાર્ધં સંપૂર્ણં વા ચિકિત્સિતમ્ ।
શલ્યતન્ત્રે સ્મૃતો યદ્વદ્બસ્તિઃ કાયચિકિત્સિતે ॥

યથા રક્તમધિષ્ઠાનં વિકારાણાં વિકારિણામ્ ।
અન્યન્ન હિ તથા દૂષ્યં કર્મેદં પ્રથમં તતઃ ॥

તત્રામ્બુ શારીરમાહારસારભૂતં રસાખ્યમવિકૃતમવિકૃતેન તેજસા રઞ્જિતમિન્દ્રગોપાકારં ચ શશશોણિતગુઞ્જાફલાલક્તપદ્મસુવર્ણવર્ણં ધૌતં ચ વિરજ્યમાનં મધુરમીષલ્લવણં સ્નિગ્ધમસંહતમશીતોષ્ણં ગુરુ પિત્તૈકચયપ્રકોપોપશમં સૌમ્યાગ્નેયં પ્રકૃત્યા રક્તમાહુઃ ।
તથા દોષમ્ ।
દૂષ્યમિતિ કેચિત્ ।
ઉભયાત્મકમન્યે ॥

તચ્ચૈવંવિધમેવ વિધિવદાહારવિહારાભ્યાસાદ્વિશુદ્ધં બલવર્ણસુખાયુષાં યોનિઃ ।
ઇતરથા પુનઃ શરત્કાલસ્વભાવાદેવ વા પ્રદુષ્ટમભિષ્યન્દાધિમન્થશુક્લાર્મતિમિરરક્તરાજીશિરસ્તોદભેદદાહકણ્ડૂકર્ણરોગમુખપાકપૂતિઘ્રાણાસ્યોપદેહત્વગુલ્મપ્લીહવિદ્રધિવીસર્પજ્વરરક્તપિત્તકુષ્ઠપિટકાશ્લીપદોપદંશશઙ્ખશોફવાતશોણિતરક્તમેહક્ષુદ્રરોગાગ્નિસ્વરનાશાઙ્ગગૌરવસાદારોચકામ્લોદ્ગારલવણાસ્યતાક્રોધમોહસ્વેદમદમૂર્છાયસન્યાસકમ્પતન્દ્રાદીનામ્ ।
યે ચ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈઃ સર્વદોષપ્રતિપક્ષૈઃ સમ્યગપ્યુપક્રાન્તાઃ સાધ્યા અપિ ન સિધ્યન્તિ ।
તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ તસ્માત્તેષ્વત્યુદ્રિક્તરક્તવિસ્રાવણાય યથાસ્વં સિરાં વિધ્યેત્ ॥

ન તુ સ્નેહપીતકૃતપઞ્ચકર્માન્યતમગર્ભિણીસૂતિકાજીર્ણકામલાક્લીબોનષોડશાતીતસપ્તતિવર્ષાભિઘાતાતિસ્રુતરક્તાદુષ્ટરક્તાસ્નિગ્ધાતિસ્નિગ્ધાસ્વિન્નાક્ષેપકપક્ષાઘાતાતિસારચ્છર્દિશ્વાસકાસોદરરક્તપિત્તાર્શઃપાણ્ડુરોગસર્વાઙ્ગશોફપીડિતાનામ્ ।
ન ચાવ્યધનીયાશ્ચાયન્ત્રિતાનુત્થિતાઃ સિરાઃ ન તિર્યઙ્ન ચાતિશીતોષ્ણવર્ષવાતાભ્રેષુ ।
તત્ર સ્નેહપીતાદિષુ સમ્યગ્વિદ્ધા અપિ સિરા ન સ્રવન્ત્યતિસ્રવન્તિ વા સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય પુનર્દ્રવીભૂતા દોષાઃ શોણિતમનુપ્રવિષ્ટાઃ સમ્યક્ પ્રચ્યવન્તે ।
ન ત્વેષ નિષેધો વિષસંસૃષ્ટોપસર્ગાત્યયિકવ્યાધિષુ ।
પ્રતિરોગં તુ વ્યધં પ્રતિ વિભાગઃ ॥

શિરોનેત્રરોગેષુ લાલાટ્યામુપનાસ્યામપાઙ્ગ્યાં વા કર્ણરોગેષુ પરિતઃ કર્ણૌ ।
નાસારોગેષુ નાસાગ્રે ।
પ્રતિશ્યાયે તુ નાસાલલાટસ્થાઃ ।
મુખરોગેષુ જિહ્વૌષ્ઠહનુતાલુગાઃ ।
જત્રૂર્ધ્વગ્રન્થિષુ ગ્રીવાકર્ણશઙ્ખમૂર્ધગાઃ ।
અપસ્મારે હનુસન્ધિમધ્યગાઃ ।
ઉન્માદેતૂરો ઽપાઙ્ગલલાટગાઃ ।
વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વકક્ષાસ્તનાન્તરસ્થાઃ ।
ચતુર્થકે સ્કન્ધાધોગતામન્યતરપાર્શ્વાશ્રયામ્ ।
તૃતીયકે ઽંસયોરન્તરે ત્રિકસન્ધિમધ્યગતામ્ ।
પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં શ્રોણ્યાઃ સમન્તાત્ દ્વ્યઙ્ગુલે ।
નિર્વૃત્તોપદંશશુક્રવ્યાપત્સુ મેઢ્રે ।
ગલગણ્ડઃ ઊર્મૂલસંશ્રિતામ્ ।
ગૃદ્ધ્રસ્યાં જાનુસન્ધેરુપર્યધો વા ચતુરઙ્ગુલે ।
અપચ્યામિન્દ્રબસ્તેરધસ્તાત્ દ્વ્યઙ્ગુલે ।
ક્રોષ્ટુકણીર્ષે સક્થિવાતરુજાસુ ચ ગુલ્ફસ્યોપરિષ્ટાચ્ચતુરઙ્ગુલે ।
શ્લીપદેષુ યથાસ્વં વક્ષ્યતે ।
દાહહર્ષચિપ્પવાતશોણિતવાતકણ્ટકવિદારિકાપાદદારીપ્રભૃતિષુ પાદરોગેષુ ક્ષિપ્રમર્મણ ઉપરિષ્ટાત્ દ્વ્યઙ્ગુલે ।
એતેનેતરસક્થિબાહૂ વ્યાખ્યાતૌ ।
વિશેષતસ્તુ વામભાગાભ્યન્તરતો બાહુમધ્યે પ્લીહોદરે ।
એવમેવ દક્ષિણે બાહૌ યકૃદાખ્યે ।
તથા કાસશ્વાસયોરપ્યાદિશન્તિ ।
ગૃધ્રસ્યામિવ વિશ્વાચ્યામ્ ।
બાહુશોષાપબાહુકયોરપ્યેકે ।
અદૃશ્યમાનાસુ ત્વેતાસ્વતિવૃદ્ધસ્ય વ્યાધેરન્યવ્યાધ્યુક્તાનામપિ યથાસન્નં વ્યધઃ ॥

પ્રાગેવ ચોપકલ્પયેચ્છયનાસનોદકુમ્ભવસ્ત્રપટ્ટાદિ ।
તથા યથાલાભં ચ તગરૈલાશીતશિવકુષ્ઠપાઠાવિડઙ્ગભદ્રદારુત્રિકટુકાગારધૂમહરિદ્રાર્કાઙ્કુરનક્તમાલચૂર્ણમસૃક્સ્રાવણાય ।
અસૃક્ સ્થાપનાય ચ લોદ્ધ્રમધુકપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગગૈરિકરસાઞ્જનશાલ્મલીશઙ્ખયવગોધૂમમાષચૂર્ણમ્ ।
વટઅશ્વત્થાશ્વકર્ણપલાશબિભીતકસર્જાર્જુનધન્વનધાતકીસાલસારારિમેદતિન્દુકત્વગઙ્કુરનિર્યાસશ્રીવેષ્ટકમૃત્કપાલમૃણાલાઞ્જનચૂર્ણમ્ ।
ક્ષૌમમષીલાક્ષાસમુદ્રફેનચૂર્ણં વા ।
તથાન્યચ્ચાતિસ્રુતરક્તવ્યાપત્પ્રતીકારોપકરણમ્ ।
સજ્જોપકરણો હિ વિદ્યો ન મોહમાપ્નેતિ ॥

અથ કૃતસ્વસ્ત્યયનમાતુરં વ્યાધિબલસાત્મ્યાદ્યવેક્ષ્ય સ્નિગ્ધં જાઙ્ગલરસં યવાગૂં વા પાયયિત્વા મુહૂર્તમાત્રમાશ્વાસિતં પૂર્વાહ્ણે ઽપરાહ્વે વાઙ્ગારતાપોષ્ણબાષ્પાન્યતરેણ સ્વિન્નં જાનૂચ્છ્રિતે મૃદાવાસને જાનુનિહિતકૂર્પરં સમસ્થિતપાદં પ્રત્યાદિત્યમુપવેશયેત્ ।
કેશાન્તે ચ પ્લોતચર્મવલ્કલપટ્ટાન્યતમેન બધ્નીયાત્ ।
તતશ્ચાયતેન વસ્ત્રાઙ્ગુષ્ઠગર્ભેણ મુષ્ટિદ્વયેનાતુરો યથાસ્વં મન્યે નિપીડયેદ્દન્તૈશ્ચ દન્તાન્ ।
ગણ્ડૌ ચાધ્માપયેત્ ।
પુરુષશ્ચૈનં પૃષ્ઠત ઊર્ધ્વસ્થઃ વસ્ત્રકૃકાટિકાન્તરન્યસ્તયન્વસ્ત્રં પ્રાણાનબાધમાનો યન્ત્રયેદિત્યેષો ઽન્તર્મુખવર્જ્યાનાં સિરાણાં વ્યધને યન્ત્રવિધિઃ ।
તતશ્ચાસ્ય વૈદ્યો ઽઙ્ગુષ્ઠવિષ્ટબ્ધયા મધ્યમયાઙ્ગુલ્યા સિરાં તાડયેત્ ।
ઉત્થિતાઞ્ચ સ્પન્દમાનાં સ્પર્શદાં વાભિલક્ષ્ય વામહસ્તેન કુઠારિકામૂર્ધ્વદણ્ડાં કૃત્વા સિરામધ્યેન્યસ્ય લક્ષયિત્વા ચ તથૈવ ચ મધ્યમયાઙ્ગુલ્યા તાડયેદઙ્ગુષ્ઠોદરેણ વા પીડયેત્ ।
ગૂડબહલત્વક્પ્રતિચ્છન્નાયામઙ્ગુષ્ઠપીડનાદુન્નમનમુપલક્ષયેત્ ।
ઉત્કસનેન ક્રોધસંરમ્ભેણ ચાપૂર્યન્તે સિરાઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠેન તુ નાસાગ્રમુન્નમય્ય વ્રીહિમુખેનોપનાસિકાં વિધ્યેત્ ॥

ઉન્નમિતવિદષ્ટાગ્રજિહ્વસ્યાધો જિહ્વાયાઃ ।
વિવૃતાસ્યસ્ય તાલુનિ દન્તમૂલે ચ ।
ગ્રીવાસિરાસુ સ્તનયોરુપરિ યન્ત્રયેત્ ।
ઉદરોરસોઃ પ્રસારિતોરસ્કસ્યોન્નમિતશિરસઃ ।
બાહુભ્યામવલમ્બમાનસ્ય પાર્શ્વયોઃ ।
ઉન્નતમેઢ્રસ્ય મેઢ્રે ।
શ્રોણિપૃષ્ઠસ્કન્ધેષૂન્નમિતપૃષ્ઠસ્યાવાક્શિરસ ઉપવિષ્ટસ્ય ।
વિશ્વાચીગૃધ્રસ્યોરનાકુઞ્ચિતે કૂર્પરે જાનુનિ ચ સુખોપવિષ્ટસ્ય ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠબદ્ધમુષ્ટેર્વ્યધનીયપ્રદેશસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલે પ્લોતાદ્યન્યતમેન ચ બધ્વા હસ્તસિરામ્ ।
એવમેકપાદં સુસંસ્થિતં સ્થાપયિત્વાન્યપાદમીષત્સઙ્કુચિતં તસ્યોપરિ નિધાય જાનુસન્ધેરધોહસ્તાભ્યામાગુલ્ફં નિપીડ્ય પૂર્વવદ્બધ્વા પાદસિરાં વિધ્યેત્ ।
તત્ર તત્ર ચ તૈસ્તૈરુપાયૈર્વિકલ્પ્ય યન્ત્રયેત્ ॥

તત્ર માંસલેષ્વવકાશેષુ યવમાત્રં વ્રીહિમુખેન ।
અતો ઽન્યથાર્ધયવમાત્રં વ્રીહિમાત્રં વા ।
અસ્થ્નામુપરિકુઠારિકયાર્ધયવમાત્રમ્ ।
સર્વત્ર ચાનુત્તાનાવગાઢમૃજ્વસઙ્કીર્ણં મર્માદ્યનુપઘાતિસિરામધ્યે શસ્ત્રમાશુ પાતયેત્ ॥

એકપ્રહારાભિહતા ધારયા યા સ્રવેદસૃક્ ।
મુહૂર્તરુદ્ધા તિષ્ઠેચ્ચ સમ્યગ્વિદ્ધેતિ તાં વિદુઃ ॥

અલ્પકાલં વહત્યલ્પં દુર્વિદ્ધા તૈલચૂર્ણનૈઃ ।
સશબ્દમતિવિદ્ધા તુ સ્રવેદ્દુઃખેન ધાર્યતે ॥

સમ્યગ્વિદ્ધાનામપિ ચ સિરાણામવહનકારણાનિ મૂર્છા ભયં યન્ત્રશૈથિલ્યમતિગાઢત્વમત્યાશિતતા ક્ષામત્વં કુણ્ઠશસ્ત્રવ્યધો મૂત્રિતોચ્ચારિતત્વં દુઃસ્વિન્નતા કફાવૃતવ્રણદ્વારતા ચેતિ ।
અથાપ્રવૃત્તિકારણં યથાસ્વમુપલક્ષ્ય પ્રતિકુર્યાત્ ।
તગરાદિચૂર્ણેન ચ તૈલલવણપ્રગાઢેન સિરામુખમવચૂર્ણયેત્ ।
પૃષ્ઠમધ્યે ચાતુરં પીડયેત્ ।
એવં સાધુ વહતિ ।
સમ્યક્ પ્રવૃત્તે કફાનિલોપશમનરક્તાવિચ્છેદનાર્થષ્મુણલવણતૈલબિન્દુભિઃ સિરામુખં સિઞ્ચેત્ ॥

અગ્રે સ્રવતિ દુષ્ટાસ્રં કુસુમ્ભાદિવ પીતિકા ।
સમ્યક્સ્રુત્વા સ્વયં તિષ્ઠેચ્છુદ્ધં તદિતિ નાહરેત્ ॥

યસ્ય તુ સ્રવતિ રક્તે મૂર્છા જાયતે તસ્ય વિમુચ્ય યન્ત્રં શીતસલિલાર્દ્રપાણિસ્પર્શેન વ્યજનવાયુના શ્રોત્રસુખેન વચસા ચ સમાશ્વાસયન્નુપશમય્ય મૂર્છાં પુનઃ સ્રાવયેત્ ।
પુનર્મૂર્છત્યપરેદ્યુસ્ત્ર્યહે ઽપિ વા ।
પરં તુ રુધિરાવસેચનપ્રમાણં પ્રસ્થઃ ।
અતો ઽન્યથા વ્યાધિદેહર્તુબલમપેક્ષેત ॥

તત્ર ફેનિલમરુણં શ્યાવમચ્છં રૂક્ષમસ્કન્દિ કષાયાનુરસં લોહગન્ધિ વેગસ્રાવિ શીતં ચ રક્તં વાતાત્ ।
ગૃહધૂમાઞ્જનોદકકૃષ્ણં પીતં હરિતં વિસ્રં મત્સ્યગન્ધિ કટુત્વાન્મક્ષિકાનિષ્ટમૌષ્ણ્યાદસ્કન્દિ સચન્દ્રકં ગોમૂત્રાભં ચ પિત્તાત્ ।
કોવિદારપુષ્પગૈરિકોદકાપાણ્ડુ શીતં સ્નિગ્ધં સ્કન્દિ ઘનં પિચ્છિલં તન્તુમદ્ વ્રણદ્વારાવસાદિ લવણરસં વસાગન્ધિ ચ કફાત્ ।
દ્વન્દ્વસઙ્કીર્ણં સંસર્ગાત્ ।
કંસનીલમાવિલં દુર્ગન્ધં ચ સન્નિપાતાત્ ।
શુદ્ધમુક્તં પ્રાક્ ।
તતઃ સ્રુતરક્તસ્ય વ્યધમનુલોમમઙ્ગુષ્ઠેનોપરુધ્ય શનૈશ્શનૈર્યન્ત્રમપનીયાશ્વાસયેત્ ।
સતૈલં ચ પ્લોતં સિરામુખે દત્વા બધ્નીયાત્ ।
સંવેશયેચ્ચૈનમ્ ॥

અતિષ્ઠતિ તુ રક્તે સિરામુખં સન્ધાતું પૂર્વોક્તૈશ્ચૂર્ણૈરવચૂર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણ પીડયેત્ ।
શાલ્મલ્યુપોદકાપિચ્છાં વા વ્રણમુખે દત્વા ગાઢં બધ્નીયાત્ ।
મધૂચ્છિષ્ટપ્રલિપ્તં વા પટ્ટમ્ ।
શીતામ્બુનાવસિઞ્ચેત્ ।
શીતમધુરકષાયાન્નપાનસેકપ્રદેહપ્રવાતવેશ્મભિર્વા સ્કન્દનાયોપચરેત્ ।
પદ્મકાદિક્વાથં શર્કરામધુમધુરં ક્ષીરમિક્ષુરસમેણહરિણાજોરભ્રમહિષવરાહાણામન્યતમસ્ય સિરાં વિધ્વા રુધિરમામં ઘૃતભૃષ્ટં વા પાનં દદ્યાત્ ।
તેનૈવ વા દર્ભપાદમૃદિતેનાનુવાસયેત્ ।
સ્નિગ્ધૈશ્ચ યૂષરસૈર્ભોજયેત્ ।
વ્યધાદનન્તરં વા પુનસ્તામેવ સિરાં વિધ્યેત્ ।
સર્વથા ચાનવતિષ્ઠમાને પાચનાય ક્ષારં દદ્યાત્ ।
સઙ્કોચયિતું વા સિરામુખં તપ્તશલાકયા દહેત્ ।
ન ચ ક્ષણમપ્યુપેક્ષેત ।
ક્ષીણરક્તસ્ય હિ વાયુર્મર્માણ્યુપસઙ્ગૃહ્ય મૂર્છાસંજ્ઞાનાશાશિરઃકમ્પભ્રમમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકહનુભ્રંશહિધ્માપાણ્ડુત્વબાધિર્યધાતુક્ષયાક્ષેપકાદીન્ કરોતિ ।
મરણં વા ॥

પ્રાણઃ પ્રાણભૃતાં રક્તં તત્ક્ષયાત્ ક્ષીયતે ઽનલઃ ।
વર્ધનં ચાનિલસ્તસ્માદ્યુક્ત્યા બૃંહણમાચરેત્ ॥

અશુદ્ધં તુ રક્તમપરાહ્ણે ઽન્યેદ્યુર્વા પુનઃ સ્રાવયેત્ ।
તતો ઽપિ શેષં સર્વથા વાપ્યવિસ્રાવ્યરક્તસ્ય શીતસેકપ્રદેહવિરેકોપવાસસ્નિગ્ધમધુરાન્નપાનૈઃ પ્રસાદયેત્ ।
માસમાત્રં વા સ્નેહાદિભિરુપચર્ય પુનર્વિધ્યેત્ ।
દુર્વ્યધાતિવ્યધકુટિતતિર્યગ્વ્યધાદેર્વ્યધદોષાદ્વ્યાપદો યાઃ સ્યુસ્તા યથાસ્વં સાધયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ઉન્માર્ગગા યન્ત્રનિપીડનેન સ્વસ્થાનમાયાન્તિ પુનર્ન યાવત્ ।
દોષાઃ પ્રદુષ્ટા રુધિરં પ્રપન્નાસ્તાવદ્ધિતાહારવિહારભાક્ સ્યાત્ ॥

નાત્યુષ્ણશીતં લઘુ દીપનીયં રક્તે ઽપનીતે હિતમન્નપાનમ્ ।
તદા શરીરં હ્યનવસ્થિતાસૃગગ્નિર્વિશેષાદિતિ રક્ષિતવ્યઃ ॥

પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમિન્દ્રિથાર્થાનિચ્છન્તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્ ।
સુખાન્વિતં પુષ્ટિબલોપપન્નં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ ॥