Ashtanga Sangraha · Chapter 1.34
athāto yantraśastravidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni /
teṣāṃ nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaniviṣṭānāmāharaṇe 'bhyupāyo yantrāṇyarśobhagandarādiṣu śastrakṣārāgnyavacāraṇe śeṣāṅgarakṣaṇe ca /
tathā bastipraṇayanādau śṛṅgālābughaṭikādayo jāmbavauṣṭhādīni /
anyānyapi cānekarūpāṇyanekakarmāṇi svasthāturopakaraṇāni /
ataḥ karmavaśātteṣāmiyattāvadhāraṇamaśakyam //
anye punarekottaraṃ yantraśatamityācakṣate /
iha punaḥ samāsataḥ ṣoḍhā nirdiśyante /
tadyathā svastikasandaṃśatālanāḍīśalākākhyānyanuyantrāṇi ca //
tatra svastikayantrāṇi kaṅkasiṃhagṛdhrakurarādivividhavyālamukhānyākārānugatābhidhānāni prāyaśo lauhānyaṣṭādaśāṅgulāni /
masūrākāraprāntaiḥ kaṇṭhe kīlairavabaddhāni mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇyasthivinaṣṭaśalyoddharaṇārthāni /
teṣāṃ siṃhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dṛśyavāraṅgeṣu śalyeṣu prayojayet /
itareṣu tu yathāyogaṃ vraṇākārānurodhena kaṅkakākakurarādimukhāni //
sanibandhano nirnibandhanaśca ṣoḍaśāṅgulau sandaṃśau dvau bhavataḥ /
tau tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamupadiśyete /
tathānyaḥ sandaṃśaḥ ṣaḍaṅgulo 'rdhāṅgulavistṛto vakradvibāhuraṅguṣṭhāṅguliprāntasamāgamākṛtiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṃsāharaṇe //
tadvacca mucuṭī /
sā tu sūkṣmadantarjurdvibhujā mūle rucakanaddhā valayapīḍanāt chinnārmaśeṣagambhīravraṇādhimāṃsāharaṇe //
tālayantre api dve dvādaśāṅgule matsyagalatālakavadekatālakadvitālake karṇanāḍīśalyāharaṇārthe //
nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyanekaprakārāṇyanekaprayojanānyenakatomukhānyekatomukhāni ca bhavanti /
srotogataśalyadarśanārthamāharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ ceti /
tāni srotodvārapariṇāhāni tathāyogapradīrghāṇi ca kuryāt //
kaṇṭhaśalyadarśanārthaṃ nāḍīṃ daśāṅgulāyatāṃ pañcāṅgulapariṇāhāṃ dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṅgrahārthaṃ tricchidramukhāṃ nāḍīṃ tatpramāṇataḥ kuryāt /
tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām /
śalyanirghātinīṃ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṃ dvādaśāṅgulāṃ tryaṅgulasuṣirām //
ārśoyantraṃ trividham /
tāmrāyohaimaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ hastatalāyatamekaṃ pañcāṅgulāni pariṇāhena puṃsāṃ ṣaṅgulāni strīṇām /
dvicchidraṃ darśanārthamekacchidraṃ karmaṇi /
tathā hi sukhena darśanaṃ śastrakṣārāgnyanatikramaśca /
chidraṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāram /
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyādho 'rdhāṅgulamupari tathārdhāṅgulocchritodvṛttakarṇikam /
tṛtīyaṃ tu tādṛśameva śamyākhyaṃ pārśvacchidrarahitaṃ pīḍanārtham /
bhagandare tu chidrādūrdhvamoṣṭhamapanīya kurvīta /
tadvacca ghrāṇārśo 'rbudayantraṃ nāḍyākāraṃ dvyaṅgulāyatamekacchidraṃ pradeśinīparīṇāham //
tathāṅgulītrāṇakamaṅgulīpraveśitaṃ kiñcitsthūlavṛttauṣṭhamūrdhvādhaśchidraṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā /
taddṛḍhena sūtreṇa maṇibandhapratibaddhamāsyavisrāvaṇe yojyam //
yonivraṇadarśane yantraṃ ṣoḍaśāṅgulam /
madhye suṣiraṃ caturbhittaṃ catuśśalākaṃ sañcāriṇyāmudrayordhvaṃ nibaddhamutpalamukulavaktraṃ mūle śalākākramaṇādūrdhvavikāsi ca /
nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañjanayantre ṣaḍaṅgule bastiyantrākāre mukhato 'karṇike mūlamukhayoraṅguṣṭhakalāyapraveśasrotasī /
dakodare nāḍīmubhayatodvārāṃ picchanāḍīṃ vā yuñjyāt /
snehabastyuttarabastipradhamanadhūmamūtravṛddhiniruddhamaṇiprabhṛtiṣu yathāsvameva yantrāṇyuktāni //
śṛṅgaṃ tu hrasvamadhyadīrghamaṣṭādaśadvādaśāṅgulāyataṃ tryaṅgulapraveśamukhamagre sarṣapopalacchidraṃ tanucarmanaddhaṃ cūcukākāramukhaṃ ca /
tadvātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyacūṣaṇārtham /
śleṣmaraktācūṣaṇārthastvalābuḥ /
sa dvādaśāṅguladīrgho 'ṣṭādaśāṅgulapariṇāhastricaturaṅgulavṛttasamucchritamukhaḥ pariveṣṭitadīptakuśabalvajapicugarbhaśca prayojyaḥ /
tadvadeva ca mānakarmābhyāṃ ghaṭī /
sā tu gulmonnamanavilayanārthaṃ ca //
śalākāyantrāṇyapi nānākṛtīni nānārthāni yathāyogaṃ dairghyapariṇāhāni ca bhavanti /
teṣāmeṣaṇakarmaṇī dve gaṇḍūpadamukhe /
srotogataśalyāharaṇārthe 'ṣṭāṅgulanavāṅgule dve masūradalamukhe /
ṣaṭ śaṅkavaḥ /
teṣāṃ vyūhanakriyau dvādaśaṣoḍaśāṅgulau dvāvahiphaṇāmukhau /
tathā cālanārthe daśadvādaśāṅgulau śarapuṅkhamukhau /
āharaṇārthe baḍiśamukhau /
tathā garbhaśaṅkuḥ śaṅkutulyo 'ṣṭādaśāṅgulaḥ praṇatāgro mūḍagarbhāharaṇe /
tathā sarpaphaṇāvadevāgravakraṃ tadākhyamaśmaryāharaṇārtham /
tathā dantanirghātanaṃ caturaṅgulaṃ śarapuṅkhamukhaṃ sthūlavṛttaprāntam //
ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi vividhavraṇakledakṣārapramārjanakriyāsu /
teṣāmapi dūrāsannaghrāṇavraṇopayoginī ṣaṭ saptāṅgule dve /
pāyau daśadvādaśāṅgule /
karṇaśodhanaṃ sruvamukhamaśvatthapatrāgram /
tathā kṣārāgnikarmārthe jāmbavoṣṭhāni dvādaśāṣṭāṅgulāni kramādvyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni //
śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ /
āntravṛddhau tvardhenduvakrā madhyordhvanirgataśalākāḥ /
dahane nāsārśo 'rbudayoḥ kolāsthidalamātramukhā vellitauṣṭhā /
kṣāraviṣauṣadhapraṇidhānāya ca darvyastisro 'ṣṭāṅgulā darvyākārāḥ kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulinakhaparimāṇanimnamukhāstathāñjalisaṃsthānāḥ /
uttarabastyañjanādiṣu yathāyathamevopadiṣṭāni //
anuyantrāṇyayaskāntarajjucarmāntravastrāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantamukhaśākhānakhabālāśvakālapākaharṣabhayāni //
etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave 'pi vā /
sandhau koṣṭhadhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet //
yantrakarmāṇi tu nirghātanapūraṇabandhanavyūhanaparivartanacālanavivaraṇapīḍanamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇavyathanonnamanavinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇaujūkaraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni bāhulyenacaturviṃśatirbhavanti //
vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt /
yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca //
śastrāṇi tu ṣaḍviṃśatirbhavanti /
tadyathā dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśāpatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakhajaiṣiṇībaḍiśanakhaśastrāṇi ceti /
prāyaśca tāni ṣaḍaṅgulāni sudhmātāvartitāyoghaṭitānyutpalapatranīlāni sugrahāṇi surūpāṇi sudhārāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni pratyekaṃ ca prāyo dvitrāṇi svapramāṇārdhacaturthabhāgaphalāni /
tāni vyādhideśavaśāt prayuñjīta /
teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa yantravadvyākhyātāḥ //
tatra trayamādyaṃ lekhane /
vṛddhipatrādīni trīṇi pāṭane /
catvāri bhedane /
maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chedane /
kuśapatrādīni pañca pracchāne /
kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhane /
teṣāmārāvrīhimukhe bhedane chedane ca /
sūcyaḥ sīvane /
sūcīkūrcaḥ kuṭṭane /
khajo mathane /
eṣiṇyeṣaṇe bhedane ca /
baḍiśo grahaṇe /
nakhaśastramuddharaṇe /
chedyabhedyalekhyapracchāneṣu ca /
iti dvādaśāvidhe śastrakarmaṇyupayogaḥ //
viśeṣatastu dantalekhanaṃ suprabandhavaccaturasramekadhāraṃ dantaśarkarālekhane /
maṇḍalāgraṃ pradeśinyantarnakhavistṛtaphalaṃ tallekhanacchedanayorvartmarogotsannadantamāṃsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayojyam //
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ tattūnnate gambhīre vā śvayathāvṛjusūcyagramiṣṭam /
viparīte tu pṛṣṭhato 'vanatadhāram //
aṅguliśastrakaṃ mudrikānirgatamukhaṃ vṛddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṃ pradeśinīprathamaparvapramāṇārpaṇavṛttamudrikaṃ dṛḍhasūtrapratibandhaṃ kaṇṭharogeṣu prayujyate //
kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukeśasūtracchedanārthā /
sarpavaktraṃ vakramardhāṅgulaphalaṃ ghrāṇakarṇārśo 'rbudacchedanārtham /
karapatraṃ daśāṅgulaṃ dvyaṅgulavistāraṃ sūkṣmadantaṃ kharadhāraṃ sutsarunibaddhamasthicchedanārtham /
kuśapatrāṭīmukhe dvyaṅgulaphale /
antarmukhamardhacandrākāramadhyardhāṅgulaphalam //
kuṭhārikā pṛthudaṇḍā godantākārā ardhāṅgulaphalāsthyāśritasirāvyadhārthā /
vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṃ māṃsalapradeśasirāvyadhārthaṃ vardhmodaragulmavidradhyādivyadhanabhedanārthaṃ ca /
śalākobhayatomukhī kurabakamukulāgrā tāmramayī liṅganāśavyadhanārthā //
ārā caturasrārdhāṅgulavṛttamukhā tāvatpraveśā bahalakarṇapālīvyathārthā pakvāmaśophasandehabhedanārthā ca /
karṇavyadhanaṃ tryaṅgulāyatamaṅgulasuṣiraṃ ghanaṃ yūthikāmukulāgram //
sūcyastisro vṛttā nigūḍhadṛḍhapāśāḥ /
tatra māṃsaleṣvavakāśeṣu tryaṅgulā tryasrā /
sandhyasthivraṇeṣvalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā pakvāmāśayayormarmasu ca sārdhadvyaṅgulā dhanurvakrā vrīhimukhā ca //
sūcīkūrco vṛttaikamūlo 'gre sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭaśvitravyaṅgendraluptasuptādiṣu /
khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmro lauho vā nāsābhyantaragataśoṇitamokṣaṇārthaḥ /
eṣaṇyā dve suślakṣṇasparśe tayorekāṣṭāṅgulā gatikothaśalyasrāvavatsu vraṇeṣu suṣirānveṣaṇe /
anyā sūcīsaṃsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṃ bhagandaragatīnāṃ ca bhedane /
baḍiśo 'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgro grahaṇe galaśuṇḍikārmādeḥ /
nakhaśastramaṣṭāṅgulamekato 'śvakarṇamukhamanyato vatsadantamukhaṃ sūkṣmaśalyod vṛtau //
aṇuśastrāṇi tu jalaukaḥkṣārāgnisūryakāntakācasphaṭikakurucindanakhaśākaśophālikādikharapatrasamudraphenaśuṣkagomayādīni /
svabuddhyā ca vikalpya vividhāni yantraśastrāṇi tatkarmāṇi copakalpayet /
hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām //
tatra dīrghahrasvasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatā ityaṣṭau yantradoṣāḥ /
atrādyāḥ pañca kuṇṭhakhaṇḍakharadhārāścetyaṣṭāveva śastradoṣāḥ /
anyatra karapatrāt //
tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu udakena māṃsacchedaneṣu /
tailena pāṭanabhedaneṣu sirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta //
dhārā punaḥ chedanānāṃ māsūrī lekhanānāmardhamāsūrī /
vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī //
teṣāṃ chedanabhedanalekhanāni vṛntasādhāraṇe bhāge pradeśinīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ susamāhito gṛhṇīyāt /
vṛntāgre visrāvaṇāni pradeśinyaṅguṣṭhāṅgulībhyām /
hastatalapracchāditavṛntāgraṃ vrīhimukhaṃ mukhe /
mūleṣvāharaṇārthāni /
pāśasyopari madhye laghusandaṃśaṃ kartarīṃ ca /
śeṣāṇyapi yathāyogaṃ kriyāsaukaryeṇa //
niśātanī tu teṣāṃ suślakṣṇā śilā māṣamudgaprabhā /
dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam //
na cādhigataśāstropyakṛtayogyaḥ subahuśo vāpyadṛṣṭakarmā śastrakarmāṇi pravartteta /
sirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya /
tasmāt saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivardhmamāṃsapeśikotpalanālādiṣu yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt /
tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ pūrṇena netreṇa bastipīḍAnayogyām mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām /
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām /
api ca //
yuktakārī bhiṣag bubhūṣuḥ puruṣaṃ saṃpūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ niṣkṛṣṭadṛṣṭāntramāvahantyāmāpagāyāṃ muñjabalbajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet /
taṃ samyakprakuthitaṃ codghṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiśśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva bāhyābhyantarānaṅgasirāsnāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca lakṣayet //
iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat /
samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet //
syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ /
kṣaumapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ //
vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇāsthaśastrakaḥ /
śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0