અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.34

અથાતો યન્ત્રશસ્ત્રવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

મનઃશરીરાબાધકરાણિ શલ્યાનિ ।
તેષાં નાનાવિધાનાં શલ્યાનાં નાનાદેશનિવિષ્ટાનામાહરણે ઽભ્યુપાયો યન્ત્રાણ્યર્શોભગન્દરાદિષુ શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યવચારણે શેષાઙ્ગરક્ષણે ચ ।
તથા બસ્તિપ્રણયનાદૌ શૃઙ્ગાલાબુઘટિકાદયો જામ્બવૌષ્ઠાદીનિ ।
અન્યાન્યપિ ચાનેકરૂપાણ્યનેકકર્માણિ સ્વસ્થાતુરોપકરણાનિ ।
અતઃ કર્મવશાત્તેષામિયત્તાવધારણમશક્યમ્ ॥

અન્યે પુનરેકોત્તરં યન્ત્રશતમિત્યાચક્ષતે ।
ઇહ પુનઃ સમાસતઃ ષોઢા નિર્દિશ્યન્તે ।
તદ્યથા સ્વસ્તિકસન્દંશતાલનાડીશલાકાખ્યાન્યનુયન્ત્રાણિ ચ ॥

તત્ર સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ કઙ્કસિંહગૃધ્રકુરરાદિવિવિધવ્યાલમુખાન્યાકારાનુગતાભિધાનાનિ પ્રાયશો લૌહાન્યષ્ટાદશાઙ્ગુલાનિ ।
મસૂરાકારપ્રાન્તૈઃ કણ્ઠે કીલૈરવબદ્ધાનિ મૂલે ઽઙ્કુશવદાવૃત્તવારઙ્ગાણ્યસ્થિવિનષ્ટશલ્યોદ્ધરણાર્થાનિ ।
તેષાં સિંહવ્યાઘ્રભુજઙ્ગમકરાદિમુખાનિ દૃશ્યવારઙ્ગેષુ શલ્યેષુ પ્રયોજયેત્ ।
ઇતરેષુ તુ યથાયોગં વ્રણાકારાનુરોધેન કઙ્કકાકકુરરાદિમુખાનિ ॥

સનિબન્ધનો નિર્નિબન્ધનશ્ચ ષોડશાઙ્ગુલૌ સન્દંશૌ દ્વૌ ભવતઃ ।
તૌ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યેતે ।
તથાન્યઃ સન્દંશઃ ષડઙ્ગુલો ઽર્ધાઙ્ગુલવિસ્તૃતો વક્રદ્વિબાહુરઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપ્રાન્તસમાગમાકૃતિઃ સૂક્ષ્મશલ્યાક્ષિપક્ષ્મવ્રણાધિમાંસાહરણે ॥

તદ્વચ્ચ મુચુટી ।
સા તુ સૂક્ષ્મદન્તર્જુર્દ્વિભુજા મૂલે રુચકનદ્ધા વલયપીડનાત્ છિન્નાર્મશેષગમ્ભીરવ્રણાધિમાંસાહરણે ॥

તાલયન્ત્રે અપિ દ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યગલતાલકવદેકતાલકદ્વિતાલકે કર્ણનાડીશલ્યાહરણાર્થે ॥

નાડીયન્ત્રાણિ સુષિરાણ્યનેકપ્રકારાણ્યનેકપ્રયોજનાન્યેનકતોમુખાન્યેકતોમુખાનિ ચ ભવન્તિ ।
સ્રોતોગતશલ્યદર્શનાર્થમાહરણાર્થં ક્રિયાસૌકર્યાર્થમાચૂષણાર્થં ચેતિ ।
તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનિ તથાયોગપ્રદીર્ઘાણિ ચ કુર્યાત્ ॥

કણ્ઠશલ્યદર્શનાર્થં નાડીં દશાઙ્ગુલાયતાં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહાં દ્વિકર્ણસ્ય તુ વારઙ્ગસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થં ત્રિચ્છિદ્રમુખાં નાડીં તત્પ્રમાણતઃ કુર્યાત્ ।
તથા ચતુષ્કર્ણસ્ય પઞ્ચચ્છિદ્રમુખામ્ ।
શલ્યનિર્ઘાતિનીં તુ પદ્મકર્ણિકાકારશીર્ષાં દ્વાદશાઙ્ગુલાં ત્ર્યઙ્ગુલસુષિરામ્ ॥

આર્શોયન્ત્રં ત્રિવિધમ્ ।
તામ્રાયોહૈમં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ગોસ્તનાકારં ચતુરઙ્ગુલાયતં હસ્તતલાયતમેકં પઞ્ચાઙ્ગુલાનિ પરિણાહેન પુંસાં ષઙ્ગુલાનિ સ્ત્રીણામ્ ।
દ્વિચ્છિદ્રં દર્શનાર્થમેકચ્છિદ્રં કર્મણિ ।
તથા હિ સુખેન દર્શનં શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યનતિક્રમશ્ચ ।
છિદ્રં તુ ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તારમ્ ।
યદઙ્ગુલમવશિષ્ટં તસ્યાધો ઽર્ધાઙ્ગુલમુપરિ તથાર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોદ્વૃત્તકર્ણિકમ્ ।
તૃતીયં તુ તાદૃશમેવ શમ્યાખ્યં પાર્શ્વચ્છિદ્રરહિતં પીડનાર્થમ્ ।
ભગન્દરે તુ છિદ્રાદૂર્ધ્વમોષ્ઠમપનીય કુર્વીત ।
તદ્વચ્ચ ઘ્રાણાર્શો ઽર્બુદયન્ત્રં નાડ્યાકારં દ્વ્યઙ્ગુલાયતમેકચ્છિદ્રં પ્રદેશિનીપરીણાહમ્ ॥

તથાઙ્ગુલીત્રાણકમઙ્ગુલીપ્રવેશિતં કિઞ્ચિત્સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠમૂર્ધ્વાધશ્છિદ્રં ગોસ્તનાકૃતિ ચતુરઙ્ગુલં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ।
તદ્દૃઢેન સૂત્રેણ મણિબન્ધપ્રતિબદ્ધમાસ્યવિસ્રાવણે યોજ્યમ્ ॥

યોનિવ્રણદર્શને યન્ત્રં ષોડશાઙ્ગુલમ્ ।
મધ્યે સુષિરં ચતુર્ભિત્તં ચતુશ્શલાકં સઞ્ચારિણ્યામુદ્રયોર્ધ્વં નિબદ્ધમુત્પલમુકુલવક્ત્રં મૂલે શલાકાક્રમણાદૂર્ધ્વવિકાસિ ચ ।
નાડીવ્રણપ્રક્ષાલનાભ્યઞ્જનયન્ત્રે ષડઙ્ગુલે બસ્તિયન્ત્રાકારે મુખતો ઽકર્ણિકે મૂલમુખયોરઙ્ગુષ્ઠકલાયપ્રવેશસ્રોતસી ।
દકોદરે નાડીમુભયતોદ્વારાં પિચ્છનાડીં વા યુઞ્જ્યાત્ ।
સ્નેહબસ્ત્યુત્તરબસ્તિપ્રધમનધૂમમૂત્રવૃદ્ધિનિરુદ્ધમણિપ્રભૃતિષુ યથાસ્વમેવ યન્ત્રાણ્યુક્તાનિ ॥

શૃઙ્ગં તુ હ્રસ્વમધ્યદીર્ઘમષ્ટાદશદ્વાદશાઙ્ગુલાયતં ત્ર્યઙ્ગુલપ્રવેશમુખમગ્રે સર્ષપોપલચ્છિદ્રં તનુચર્મનદ્ધં ચૂચુકાકારમુખં ચ ।
તદ્વાતવિષરક્તામ્બુદુષ્ટસ્તન્યચૂષણાર્થમ્ ।
શ્લેષ્મરક્તાચૂષણાર્થસ્ત્વલાબુઃ ।
સ દ્વાદશાઙ્ગુલદીર્ઘો ઽષ્ટાદશાઙ્ગુલપરિણાહસ્ત્રિચતુરઙ્ગુલવૃત્તસમુચ્છ્રિતમુખઃ પરિવેષ્ટિતદીપ્તકુશબલ્વજપિચુગર્ભશ્ચ પ્રયોજ્યઃ ।
તદ્વદેવ ચ માનકર્માભ્યાં ઘટી ।
સા તુ ગુલ્મોન્નમનવિલયનાર્થં ચ ॥

શલાકાયન્ત્રાણ્યપિ નાનાકૃતીનિ નાનાર્થાનિ યથાયોગં દૈર્ઘ્યપરિણાહાનિ ચ ભવન્તિ ।
તેષામેષણકર્મણી દ્વે ગણ્ડૂપદમુખે ।
સ્રોતોગતશલ્યાહરણાર્થે ઽષ્ટાઙ્ગુલનવાઙ્ગુલે દ્વે મસૂરદલમુખે ।
ષટ્ શઙ્કવઃ ।
તેષાં વ્યૂહનક્રિયૌ દ્વાદશષોડશાઙ્ગુલૌ દ્વાવહિફણામુખૌ ।
તથા ચાલનાર્થે દશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ શરપુઙ્ખમુખૌ ।
આહરણાર્થે બડિશમુખૌ ।
તથા ગર્ભશઙ્કુઃ શઙ્કુતુલ્યો ઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ પ્રણતાગ્રો મૂડગર્ભાહરણે ।
તથા સર્પફણાવદેવાગ્રવક્રં તદાખ્યમશ્મર્યાહરણાર્થમ્ ।
તથા દન્તનિર્ઘાતનં ચતુરઙ્ગુલં શરપુઙ્ખમુખં સ્થૂલવૃત્તપ્રાન્તમ્ ॥

ષટ્ કાર્પાસકૃતોષ્ણીષાણિ વિવિધવ્રણક્લેદક્ષારપ્રમાર્જનક્રિયાસુ ।
તેષામપિ દૂરાસન્નઘ્રાણવ્રણોપયોગિની ષટ્ સપ્તાઙ્ગુલે દ્વે ।
પાયૌ દશદ્વાદશાઙ્ગુલે ।
કર્ણશોધનં સ્રુવમુખમશ્વત્થપત્રાગ્રમ્ ।
તથા ક્ષારાગ્નિકર્માર્થે જામ્બવોષ્ઠાનિ દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલાનિ ક્રમાદ્વ્યઙ્ગુલાઙ્ગુલાર્દ્ધાઙ્ગુલફલાનિ ॥

શલાકાશ્ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મદીર્ઘહ્રસ્વમધ્યાઃ ।
આન્ત્રવૃદ્ધૌ ત્વર્ધેન્દુવક્રા મધ્યોર્ધ્વનિર્ગતશલાકાઃ ।
દહને નાસાર્શો ઽર્બુદયોઃ કોલાસ્થિદલમાત્રમુખા વેલ્લિતૌષ્ઠા ।
ક્ષારવિષૌષધપ્રણિધાનાય ચ દર્વ્યસ્તિસ્રો ઽષ્ટાઙ્ગુલા દર્વ્યાકારાઃ કનિષ્ઠિકાનામિકામધ્યમાઙ્ગુલિનખપરિમાણનિમ્નમુખાસ્તથાઞ્જલિસંસ્થાનાઃ ।
ઉત્તરબસ્ત્યઞ્જનાદિષુ યથાયથમેવોપદિષ્ટાનિ ॥

અનુયન્ત્રાણ્યયસ્કાન્તરજ્જુચર્માન્ત્રવસ્ત્રાશ્મમુદ્ગરપાણિપાદતલાઙ્ગુલિજિહ્વાદન્તમુખશાખાનખબાલાશ્વકાલપાકહર્ષભયાનિ ॥

એતાનિ દેહે સર્વસ્મિન્ દેહસ્યાવયવે ઽપિ વા ।
સન્ધૌ કોષ્ઠધમન્યાં ચ યથાયોગં પ્રયોજયેત્ ॥

યન્ત્રકર્માણિ તુ નિર્ઘાતનપૂરણબન્ધનવ્યૂહનપરિવર્તનચાલનવિવરણપીડનમાર્ગશોધનવિકર્ષણાહરણવ્યથનોન્નમનવિનમનભઞ્જનોન્મથનાચૂષણૈષણદારણૌજૂકરણપ્રક્ષાલનપ્રધમનાઞ્જનપ્રમાર્જનાનિ બાહુલ્યેનચતુર્વિંશતિર્ભવન્તિ ॥

વિવર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વોદ્ધરતે ચ યસ્માત્ ।
યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિકારિ યચ્ચ ॥

શસ્ત્રાણિ તુ ષડ્વિંશતિર્ભવન્તિ ।
તદ્યથા દન્તલેખનમણ્ડલાગ્રવૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારમુદ્રિકાકર્તરીસર્પવક્ત્રકરપત્રકુશાપત્રાટીમુખાન્તર્મુખશરારીમુખત્રિકૂર્ચકુઠારિકાવ્રીહિમુખશલાકાવેતસપત્રારાકર્ણવ્યધનસૂચીસૂચીકૂર્ચખજૈષિણીબડિશનખશસ્ત્રાણિ ચેતિ ।
પ્રાયશ્ચ તાનિ ષડઙ્ગુલાનિ સુધ્માતાવર્તિતાયોઘટિતાન્યુત્પલપત્રનીલાનિ સુગ્રહાણિ સુરૂપાણિ સુધારાણિ સુસમાહિતમુખાગ્રાણ્યકરાલાનિ પ્રત્યેકં ચ પ્રાયો દ્વિત્રાણિ સ્વપ્રમાણાર્ધચતુર્થભાગફલાનિ ।
તાનિ વ્યાધિદેશવશાત્ પ્રયુઞ્જીત ।
તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ યન્ત્રવદ્વ્યાખ્યાતાઃ ॥

તત્ર ત્રયમાદ્યં લેખને ।
વૃદ્ધિપત્રાદીનિ ત્રીણિ પાટને ।
ચત્વારિ ભેદને ।
મણ્ડલાગ્રાદીન્યષ્ટૌ છેદને ।
કુશપત્રાદીનિ પઞ્ચ પ્રચ્છાને ।
કુઠારિકાદીનિ ષટ્ વ્યધને ।
તેષામારાવ્રીહિમુખે ભેદને છેદને ચ ।
સૂચ્યઃ સીવને ।
સૂચીકૂર્ચઃ કુટ્ટને ।
ખજો મથને ।
એષિણ્યેષણે ભેદને ચ ।
બડિશો ગ્રહણે ।
નખશસ્ત્રમુદ્ધરણે ।
છેદ્યભેદ્યલેખ્યપ્રચ્છાનેષુ ચ ।
ઇતિ દ્વાદશાવિધે શસ્ત્રકર્મણ્યુપયોગઃ ॥

વિશેષતસ્તુ દન્તલેખનં સુપ્રબન્ધવચ્ચતુરસ્રમેકધારં દન્તશર્કરાલેખને ।
મણ્ડલાગ્રં પ્રદેશિન્યન્તર્નખવિસ્તૃતફલં તલ્લેખનચ્છેદનયોર્વર્ત્મરોગોત્સન્નદન્તમાંસદુર્નિવિષ્ટવ્રણગલશુણ્ડિકાદિષુ પ્રયોજ્યમ્ ॥

વૃદ્ધિપત્રં ક્ષુરાકારં તત્તૂન્નતે ગમ્ભીરે વા શ્વયથાવૃજુસૂચ્યગ્રમિષ્ટમ્ ।
વિપરીતે તુ પૃષ્ઠતો ઽવનતધારમ્ ॥

અઙ્ગુલિશસ્ત્રકં મુદ્રિકાનિર્ગતમુખં વૃદ્ધિપત્રમણ્ડલાગ્રાધ્યર્ધધારાન્યતમતુલ્યાર્ધાઙ્ગુલાયતધારં પ્રદેશિનીપ્રથમપર્વપ્રમાણાર્પણવૃત્તમુદ્રિકં દૃઢસૂત્રપ્રતિબન્ધં કણ્ઠરોગેષુ પ્રયુજ્યતે ॥

કર્તરી ત્રિભાગપાશા વ્રણસ્નાયુકેશસૂત્રચ્છેદનાર્થા ।
સર્પવક્ત્રં વક્રમર્ધાઙ્ગુલફલં ઘ્રાણકર્ણાર્શો ઽર્બુદચ્છેદનાર્થમ્ ।
કરપત્રં દશાઙ્ગુલં દ્વ્યઙ્ગુલવિસ્તારં સૂક્ષ્મદન્તં ખરધારં સુત્સરુનિબદ્ધમસ્થિચ્છેદનાર્થમ્ ।
કુશપત્રાટીમુખે દ્વ્યઙ્ગુલફલે ।
અન્તર્મુખમર્ધચન્દ્રાકારમધ્યર્ધાઙ્ગુલફલમ્ ॥

કુઠારિકા પૃથુદણ્ડા ગોદન્તાકારા અર્ધાઙ્ગુલફલાસ્થ્યાશ્રિતસિરાવ્યધાર્થા ।
વ્રીહિમુખમધ્યર્ધાઙ્ગુલફલં માંસલપ્રદેશસિરાવ્યધાર્થં વર્ધ્મોદરગુલ્મવિદ્રધ્યાદિવ્યધનભેદનાર્થં ચ ।
શલાકોભયતોમુખી કુરબકમુકુલાગ્રા તામ્રમયી લિઙ્ગનાશવ્યધનાર્થા ॥

આરા ચતુરસ્રાર્ધાઙ્ગુલવૃત્તમુખા તાવત્પ્રવેશા બહલકર્ણપાલીવ્યથાર્થા પક્વામશોફસન્દેહભેદનાર્થા ચ ।
કર્ણવ્યધનં ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુલસુષિરં ઘનં યૂથિકામુકુલાગ્રમ્ ॥

સૂચ્યસ્તિસ્રો વૃત્તા નિગૂઢદૃઢપાશાઃ ।
તત્ર માંસલેષ્વવકાશેષુ ત્ર્યઙ્ગુલા ત્ર્યસ્રા ।
સન્ધ્યસ્થિવ્રણેષ્વલ્પમાંસેષુ ચ દ્વ્યઙ્ગુલા વૃત્તા પક્વામાશયયોર્મર્મસુ ચ સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલા ધનુર્વક્રા વ્રીહિમુખા ચ ॥

સૂચીકૂર્ચો વૃત્તૈકમૂલો ઽગ્રે સુનિબદ્ધસપ્તાષ્ટસૂચિકઃ કુષ્ટશ્વિત્રવ્યઙ્ગેન્દ્રલુપ્તસુપ્તાદિષુ ।
ખજસ્ત્વર્ધાઙ્ગુલાયતાષ્ટકણ્ટકમુખસ્તામ્રો લૌહો વા નાસાભ્યન્તરગતશોણિતમોક્ષણાર્થઃ ।
એષણ્યા દ્વે સુશ્લક્ષ્ણસ્પર્શે તયોરેકાષ્ટાઙ્ગુલા ગતિકોથશલ્યસ્રાવવત્સુ વ્રણેષુ સુષિરાન્વેષણે ।
અન્યા સૂચીસંસ્થાના ક્ષારાક્તસૂત્રપ્રતિબદ્ધા નાડીનાં ભગન્દરગતીનાં ચ ભેદને ।
બડિશો ઽત્યવનતમુખઃ સૂચીતીક્ષ્ણાગ્રો ગ્રહણે ગલશુણ્ડિકાર્માદેઃ ।
નખશસ્ત્રમષ્ટાઙ્ગુલમેકતો ઽશ્વકર્ણમુખમન્યતો વત્સદન્તમુખં સૂક્ષ્મશલ્યોદ્ વૃતૌ ॥

અણુશસ્ત્રાણિ તુ જલૌકઃક્ષારાગ્નિસૂર્યકાન્તકાચસ્ફટિકકુરુચિન્દનખશાકશોફાલિકાદિખરપત્રસમુદ્રફેનશુષ્કગોમયાદીનિ ।
સ્વબુદ્ધ્યા ચ વિકલ્પ્ય વિવિધાનિ યન્ત્રશસ્ત્રાણિ તત્કર્માણિ ચોપકલ્પયેત્ ।
હસ્ત એવ ચાત્ર પ્રધાનતમસ્તદધીનત્વાદ્યન્ત્રશસ્ત્રાણામ્ ॥

તત્ર દીર્ઘહ્રસ્વસ્થૂલતનુવક્રવિષમગ્રાહ્યગ્રાહિશિથિલતા ઇત્યષ્ટૌ યન્ત્રદોષાઃ ।
અત્રાદ્યાઃ પઞ્ચ કુણ્ઠખણ્ડખરધારાશ્ચેત્યષ્ટાવેવ શસ્ત્રદોષાઃ ।
અન્યત્ર કરપત્રાત્ ॥

તત્ર ક્ષારેણ પાયિતં શસ્ત્રં શરશલ્યાસ્થિચ્છેદનેષુ ઉદકેન માંસચ્છેદનેષુ ।
તૈલેન પાટનભેદનેષુ સિરાવ્યધસ્નાયુચ્છેદનેષુ ચ પ્રયુઞ્જીત ॥

ધારા પુનઃ છેદનાનાં માસૂરી લેખનાનામર્ધમાસૂરી ।
વ્યધનાનાં વિસ્રાવણાનાં ચ કૈશિકી ॥

તેષાં છેદનભેદનલેખનાનિ વૃન્તસાધારણે ભાગે પ્રદેશિનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈઃ સુસમાહિતો ગૃહ્ણીયાત્ ।
વૃન્તાગ્રે વિસ્રાવણાનિ પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યામ્ ।
હસ્તતલપ્રચ્છાદિતવૃન્તાગ્રં વ્રીહિમુખં મુખે ।
મૂલેષ્વાહરણાર્થાનિ ।
પાશસ્યોપરિ મધ્યે લઘુસન્દંશં કર્તરીં ચ ।
શેષાણ્યપિ યથાયોગં ક્રિયાસૌકર્યેણ ॥

નિશાતની તુ તેષાં સુશ્લક્ષ્ણા શિલા માષમુદ્ગપ્રભા ।
ધારાસંસ્થાપનં ચ શાલ્મલીફલકમ્ ॥

ન ચાધિગતશાસ્ત્રોપ્યકૃતયોગ્યઃ સુબહુશો વાપ્યદૃષ્ટકર્મા શસ્ત્રકર્માણિ પ્રવર્ત્તેત ।
સિરાસ્નાયુમર્માદિવ્યાપ્તત્વાદ્દેહસ્ય ।
તસ્માત્ સરોમચર્મપુષ્પફલાલાબુત્રપુસોદકપઙ્કપૂર્ણદૃતિબસ્તિવર્ધ્મમાંસપેશિકોત્પલનાલાદિષુ યથાર્હમાહરણાદિયોગ્યાં કુર્યાત્ ।
તથા ઘટપાર્શ્વસ્રોતસ્યમ્ભોભિઃ પૂર્ણેન નેત્રેણ બસ્તિપીડનયોગ્યામ્ મૃદુમાંસખણ્ડેષ્વગ્નિક્ષારાવચરણયોગ્યામ્ ।
પુસ્તમયપુરુષાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ બન્ધનયોગ્યામ્ ।
અપિ ચ ॥

યુક્તકારી ભિષગ્ બુભૂષુઃ પુરુષં સંપૂર્ણગાત્રમવિષહતમદીર્ઘવ્યાધિપીડિતં નિષ્કૃષ્ટદૃષ્ટાન્ત્રમાવહન્ત્યામાપગાયાં મુઞ્જબલ્બજવેષ્ટિતં પઞ્જરસ્થમપ્રકાશે દેશે કોથયેત્ ।
તં સમ્યક્પ્રકુથિતં ચોદ્ઘૃત્યાયતદેહં કૃત્વોશીરવેણુકૂર્ચાદીનામન્યતમેન શનૈશ્શનૈરવઘૃષ્ય ત્વગાદીન્ સર્વાનેવ બાહ્યાભ્યન્તરાનઙ્ગસિરાસ્નાય્વાદીનવયવાનાચાર્યોપદર્શિતેનાગમેન ચક્ષુષા ચ લક્ષયેત્ ॥

ઇતિ શાસ્ત્રેણ યદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતશ્ચ યત્ ।
સમાગતં તદુભયં ભૂયો જ્ઞાનં વિવર્ધયેત્ ॥

સ્યાન્નવાઙ્ગુલવિસ્તારઃ સુઘનો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।
ક્ષૌમપત્રોર્ણકૌશેયદુકૂલમૃદુચર્મજઃ ॥

વિન્યસ્તપાશઃ સુસ્યૂતઃ સાન્તરોર્ણાસ્થશસ્ત્રકઃ ।
શલાકાપિહિતાસ્યશ્ચ શસ્ત્રકોશઃ સુસઞ્ચયઃ ॥