Ashtanga Sangraha · Chapter 1.32

athāta āścyotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

āścyotanaṃ sarvākṣirogeṣvādya upakramaḥ /
nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam /
avyaketesvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikeśālepanam /
tañca punarbiḍālakasaṃjñam //

tayorakālo rātriḥ /
kālastu sarvamaharvedanotpattirvā /
nivātaśaraṇaśayanasthasya viśodhya netramapāṅge bhājanaṃ kṛtvā vāmahastenonmīlya dakṣiṇahastena śuktyavasaktayā picuvartyā daśadvādaśāṣṭau vā bindūn kanīnakadeśe dvyaṅgulādavasecayet /
evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante /
āścyotitaṃ ca mṛdunā cailena śodhayet /
anyena coṣṇāmbuplutena vātakaphayoḥ svedayet /
āścyotanaṃ ca tayoḥ koṣṇam /
suśītaṃ pittaraktaviṣeṣu /
tattu nātyarthaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ śītaṃ prabhūtamūnamaparisrāvitaṃ vā yojayet /
atitīkṣṇamuṣṇaṃ vā dāharāgapākadṛṣṭidaurbalyāni karoti /
atiśītaṃ stambhāśrugharṣanistodān /
atimātraṃ kaṣāyavartmatāsaṅkocasphuraṇonmīlanapravātāsahatvagharṣān /
ūnapramāṇaṃ na rogaśāntim /
aparisrutamaśrugharṣavedanāḥ //

netre ca praṇihitamauṣadhaṃ kośasandhisirāśṛṅgāṭakaghrāṇāsyasrotāṃsi gatvordhvaṃ pravṛttamapavartayati doṣam //

yadā cāścyotanena pittaśleṣmaśoṇitottheṣu nayanāmayeṣu saṃśodhanairviśuddhasya dūṣikāghanatvapaicchilyakaṇḍūdrekaśvayathumlānatārāgavicchaedaiḥ pakvaliṅgamupalakṣitaṃ bhavati /
tadā netramātrāśraye vyādhāvañjanaṃ prayojyam /
na doṣavegodaye /
na cānirhṛtadoṣe /
tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ akṣipākatimirotpattiśca //

tattu lekhanaṃ ropaṇaṃ snehanaṃ prasādanamiti caturvidhaṃ bhavati /
tatrāmlādibhī rasaiḥ pañcabhiḥ śuklārmādiṣu lekhanam //

tiktakaṣāyaiḥ sasnehairabhiṣyandeṣu ropaṇam //

sarpādivasādibhirvātatimirādiṣu snehanam //

svāduśītaiḥ sasnehairabhiṣyandānte sūryoparāgāśanividyutsampātabhūtāṃpiśācātyadbhutadarśanādyupahatāyāṃ dṛṣṭau svasthavṛtte ca prasādanam //

prasādana eva cūrṇastīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaḥ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate /
ṣaḍvidhaṃ vā pratirasabhedādañjanam /
dvividhameva vā tīkṣṇaṃ mṛdu ca //

kalpanā tu trividhā /
piṇḍo rasakriyā cūrṇaśca /
yathāpūrvaṃ te balinastasmāt prabalamadhyābaleṣvāmayeṣukramāttān prayojayet /
tatra piṇḍo hareṇumātrastīkṣṇasya /
rasakriyā viḍaṅgamātrā /
taddviguṇā mṛdoḥ /
cūrṇo dviśalākaḥ /
mṛdostriśalākaḥ //

pātre tu kuryāt sauvarṇe madhuram /
rājate 'mlam /
meṣaśṛṅgamaye lavaṇam /
kāṃsye tiktam /
vaidūryamaye 'śmamaye vā kaṭukam /
tāmramaya āyase vā kaṣāyam /
nalaplakṣapadmasphaṭikaśaṅkhādyanyatame śītam /
evamavyāpannaguṇaṃ bhavati /
vartigharṣaṇārthā ca śilātiślakṣṇā nimnamadhyānudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistīrṇā //

śalākāḥ pañca kanakarajatatāmralohodbhavā aṅgulī ca /
tatrādye prasādane 'ñjane snehane ca /
madhyā lekhane /
antye ropaṇe /
mṛdutvādaṅgulyatra pradhānatamā /
ataḥ saruje 'kṣṇi saiva prayojyā /
śeṣā daśāṅgulā rājamāṣasthūlāḥ /
suślakṣṇāstanumadhyā mukhayormukulākārāḥ kalāyaparimaṇḍalāśca //

athāñjanaṃ nātiśītoṣṇābhravātāyāṃ velāyāmubhayakālaṃ ca yojyam /
tathā satataṃ naiva vā //

saruje cākṣṇi prāk paścāditarasmin /
anyathāñjanodvegasaṅkucite 'ntaḥ samyagauṣadhaṃ nānupraviśet /
tataivamatiśītādiṣu ca yathāsvaṃ doṣotkleśādvikāraparivṛddhiḥ //

na ca yojyaṃ kruddhabhītaśaṅkitaśokitaśrāntāśitamātraviriktadhūmamadyapītadattanasyarātrijāgaritavegitaruditapipāsita jvaritaccharditārtatāntanetrābhihataśirorujārtaśiraḥsnātānuditādityeṣu /
eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayet //

atha samasukhopaviṣṭasyopaviṣṭo vāmāṃguṣṭhena vartmottaramutkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥkanīnakādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ nayedanalpamaprabhūtamanatitakṣṇimanacchamasāndramakarkaśamadrutamavilambitamatiryagdṛṣṭyakampitamaghaṭṭitamanātrāntaṃ ca /
cūrṇe tu gatāgataṃ kuryāt /
anyathā hi rāgāśruśukrādyutpattiḥ /
tato 'ñjanānugamanāyānunmīlayan śanaiśśanairantaścakṣuḥ sañcārayet /
evamakṣyanugacchati /
vartmanī kiñciccālayet /
na tu sahasonmeṣaṇaniṣpīḍanaprakṣālanāni kuryāt /
bāṣpotkliṣṭadoṣastambhabhayāt /
api ca //

apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā /
vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā //

sacailenātha nayanaṃ savyāṅguṣṭhena dakṣiṇam /
ūrdhvavartmani saṅgṛhya śanaiḥ śodhyaṃ samantataḥ //

dakṣiṇāṅguṣṭhakenaivaṃ śodhyaṃ savyaṃ ca locanam /
vartmapraptāñjanāddoṣo rogān kuryādato 'nyathā //

tīkṣṇāñjanānte cainaṃ dhūmaṃ pāyayet /
yasyāñjite kaṇḍūjāḍyopadehāḥ syuḥ /
tasya tīkṣṇamañjanaṃ dhūmaṃ vā punaravacārayet /
etadeva durviriktākṣilakṣaṇaṃ sādhanaṃ ca /
ativirekāt santāpanistodaśūlastambhagharṣāśrudāruṇapratibodhakaṣāyavartmatāśirorugdṛṣṭidaurbalyāni /
tatra śītamāścyotanaṃ pratyañjanaṃ vā /
samyagvirekādyathāsvamāmayopaśamaḥ /
sukhonmīlananimīlanavātātapasahatvāni ceti /
bhavati cātra //
ropaṇādiṣvapi tathā yogādīnanucintayet /
doṣodayānusāreṇa pratikurvīta teṣu ca //