અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.32

અથાત આશ્ચ્યોતનાઞ્જનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

આશ્ચ્યોતનં સર્વાક્ષિરોગેષ્વાદ્ય ઉપક્રમઃ ।
નાનાદ્રવ્યકલ્પનયા ચ રાગાશ્રુઘર્ષરુગ્દાહતોદભેદપાકશોફકણ્ડૂઘ્નમ્ ।
અવ્યકેતેસ્વેવંગુણમેવ પક્ષ્મપરિહારેણાક્ષિકેશાલેપનમ્ ।
તઞ્ચ પુનર્બિડાલકસંજ્ઞમ્ ॥

તયોરકાલો રાત્રિઃ ।
કાલસ્તુ સર્વમહર્વેદનોત્પત્તિર્વા ।
નિવાતશરણશયનસ્થસ્ય વિશોધ્ય નેત્રમપાઙ્ગે ભાજનં કૃત્વા વામહસ્તેનોન્મીલ્ય દક્ષિણહસ્તેન શુક્ત્યવસક્તયા પિચુવર્ત્યા દશદ્વાદશાષ્ટૌ વા બિન્દૂન્ કનીનકદેશે દ્વ્યઙ્ગુલાદવસેચયેત્ ।
એવમસ્ય ન બિન્દુપાતેનાક્ષિતાડનાદ્રાગાદયો જાયન્તે ।
આશ્ચ્યોતિતં ચ મૃદુના ચૈલેન શોધયેત્ ।
અન્યેન ચોષ્ણામ્બુપ્લુતેન વાતકફયોઃ સ્વેદયેત્ ।
આશ્ચ્યોતનં ચ તયોઃ કોષ્ણમ્ ।
સુશીતં પિત્તરક્તવિષેષુ ।
તત્તુ નાત્યર્થં તીક્ષ્ણમુષ્ણં શીતં પ્રભૂતમૂનમપરિસ્રાવિતં વા યોજયેત્ ।
અતિતીક્ષ્ણમુષ્ણં વા દાહરાગપાકદૃષ્ટિદૌર્બલ્યાનિ કરોતિ ।
અતિશીતં સ્તમ્ભાશ્રુઘર્ષનિસ્તોદાન્ ।
અતિમાત્રં કષાયવર્ત્મતાસઙ્કોચસ્ફુરણોન્મીલનપ્રવાતાસહત્વઘર્ષાન્ ।
ઊનપ્રમાણં ન રોગશાન્તિમ્ ।
અપરિસ્રુતમશ્રુઘર્ષવેદનાઃ ॥

નેત્રે ચ પ્રણિહિતમૌષધં કોશસન્ધિસિરાશૃઙ્ગાટકઘ્રાણાસ્યસ્રોતાંસિ ગત્વોર્ધ્વં પ્રવૃત્તમપવર્તયતિ દોષમ્ ॥

યદા ચાશ્ચ્યોતનેન પિત્તશ્લેષ્મશોણિતોત્થેષુ નયનામયેષુ સંશોધનૈર્વિશુદ્ધસ્ય દૂષિકાઘનત્વપૈચ્છિલ્યકણ્ડૂદ્રેકશ્વયથુમ્લાનતારાગવિચ્છએદૈઃ પક્વલિઙ્ગમુપલક્ષિતં ભવતિ ।
તદા નેત્રમાત્રાશ્રયે વ્યાધાવઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્ ।
ન દોષવેગોદયે ।
ન ચાનિર્હૃતદોષે ।
તત્ર હિ દોષોત્ક્લેશેન રાગાદિવૃદ્ધિઃ અક્ષિપાકતિમિરોત્પત્તિશ્ચ ॥

તત્તુ લેખનં રોપણં સ્નેહનં પ્રસાદનમિતિ ચતુર્વિધં ભવતિ ।
તત્રામ્લાદિભી રસૈઃ પઞ્ચભિઃ શુક્લાર્માદિષુ લેખનમ્ ॥

તિક્તકષાયૈઃ સસ્નેહૈરભિષ્યન્દેષુ રોપણમ્ ॥

સર્પાદિવસાદિભિર્વાતતિમિરાદિષુ સ્નેહનમ્ ॥

સ્વાદુશીતૈઃ સસ્નેહૈરભિષ્યન્દાન્તે સૂર્યોપરાગાશનિવિદ્યુત્સમ્પાતભૂતાંપિશાચાત્યદ્ભુતદર્શનાદ્યુપહતાયાં દૃષ્ટૌ સ્વસ્થવૃત્તે ચ પ્રસાદનમ્ ॥

પ્રસાદન એવ ચૂર્ણસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે ચક્ષુષિ પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞાં લભતે ।
ષડ્વિધં વા પ્રતિરસભેદાદઞ્જનમ્ ।
દ્વિવિધમેવ વા તીક્ષ્ણં મૃદુ ચ ॥

કલ્પના તુ ત્રિવિધા ।
પિણ્ડો રસક્રિયા ચૂર્ણશ્ચ ।
યથાપૂર્વં તે બલિનસ્તસ્માત્ પ્રબલમધ્યાબલેષ્વામયેષુક્રમાત્તાન્ પ્રયોજયેત્ ।
તત્ર પિણ્ડો હરેણુમાત્રસ્તીક્ષ્ણસ્ય ।
રસક્રિયા વિડઙ્ગમાત્રા ।
તદ્દ્વિગુણા મૃદોઃ ।
ચૂર્ણો દ્વિશલાકઃ ।
મૃદોસ્ત્રિશલાકઃ ॥

પાત્રે તુ કુર્યાત્ સૌવર્ણે મધુરમ્ ।
રાજતે ઽમ્લમ્ ।
મેષશૃઙ્ગમયે લવણમ્ ।
કાંસ્યે તિક્તમ્ ।
વૈદૂર્યમયે ઽશ્મમયે વા કટુકમ્ ।
તામ્રમય આયસે વા કષાયમ્ ।
નલપ્લક્ષપદ્મસ્ફટિકશઙ્ખાદ્યન્યતમે શીતમ્ ।
એવમવ્યાપન્નગુણં ભવતિ ।
વર્તિઘર્ષણાર્થા ચ શિલાતિશ્લક્ષ્ણા નિમ્નમધ્યાનુદ્ગારિણી પઞ્ચાઙ્ગુલાયતા ત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તીર્ણા ॥

શલાકાઃ પઞ્ચ કનકરજતતામ્રલોહોદ્ભવા અઙ્ગુલી ચ ।
તત્રાદ્યે પ્રસાદને ઽઞ્જને સ્નેહને ચ ।
મધ્યા લેખને ।
અન્ત્યે રોપણે ।
મૃદુત્વાદઙ્ગુલ્યત્ર પ્રધાનતમા ।
અતઃ સરુજે ઽક્ષ્ણિ સૈવ પ્રયોજ્યા ।
શેષા દશાઙ્ગુલા રાજમાષસ્થૂલાઃ ।
સુશ્લક્ષ્ણાસ્તનુમધ્યા મુખયોર્મુકુલાકારાઃ કલાયપરિમણ્ડલાશ્ચ ॥

અથાઞ્જનં નાતિશીતોષ્ણાભ્રવાતાયાં વેલાયામુભયકાલં ચ યોજ્યમ્ ।
તથા સતતં નૈવ વા ॥

સરુજે ચાક્ષ્ણિ પ્રાક્ પશ્ચાદિતરસ્મિન્ ।
અન્યથાઞ્જનોદ્વેગસઙ્કુચિતે ઽન્તઃ સમ્યગૌષધં નાનુપ્રવિશેત્ ।
તતૈવમતિશીતાદિષુ ચ યથાસ્વં દોષોત્ક્લેશાદ્વિકારપરિવૃદ્ધિઃ ॥

ન ચ યોજ્યં ક્રુદ્ધભીતશઙ્કિતશોકિતશ્રાન્તાશિતમાત્રવિરિક્તધૂમમદ્યપીતદત્તનસ્યરાત્રિજાગરિતવેગિતરુદિતપિપાસિત જ્વરિતચ્છર્દિતાર્તતાન્તનેત્રાભિહતશિરોરુજાર્તશિરઃસ્નાતાનુદિતાદિત્યેષુ ।
એષ્વઞ્જનાદૂષ્મોર્ધ્વગઃ સંરમ્ભાશ્રુવેદનાવિલત્વોષારાગદૂષિકાનિસ્તોદકૃછ્રોન્મીલનશ્વયથુશુક્રતિમિરાદીન્ જનયેત્ ॥

અથ સમસુખોપવિષ્ટસ્યોપવિષ્ટો વામાંગુષ્ઠેન વર્ત્મોત્તરમુત્ક્ષિપ્ય કૃષ્ણભાગસ્યાધઃકનીનકાદપાઙ્ગં યાવદઞ્જનં નયેદનલ્પમપ્રભૂતમનતિતક્ષ્ણિમનચ્છમસાન્દ્રમકર્કશમદ્રુતમવિલમ્બિતમતિર્યગ્દૃષ્ટ્યકમ્પિતમઘટ્ટિતમનાત્રાન્તં ચ ।
ચૂર્ણે તુ ગતાગતં કુર્યાત્ ।
અન્યથા હિ રાગાશ્રુશુક્રાદ્યુત્પત્તિઃ ।
તતો ઽઞ્જનાનુગમનાયાનુન્મીલયન્ શનૈશ્શનૈરન્તશ્ચક્ષુઃ સઞ્ચારયેત્ ।
એવમક્ષ્યનુગચ્છતિ ।
વર્ત્મની કિઞ્ચિચ્ચાલયેત્ ।
ન તુ સહસોન્મેષણનિષ્પીડનપ્રક્ષાલનાનિ કુર્યાત્ ।
બાષ્પોત્ક્લિષ્ટદોષસ્તમ્ભભયાત્ ।
અપિ ચ ॥

અપેતૌષધસંરમ્ભં નિર્વૃતં નયનં યદા ।
વ્યાધિદોષર્તુયોગ્યાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્તદા ॥

સચૈલેનાથ નયનં સવ્યાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણમ્ ।
ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સઙ્ગૃહ્ય શનૈઃ શોધ્યં સમન્તતઃ ॥

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનૈવં શોધ્યં સવ્યં ચ લોચનમ્ ।
વર્ત્મપ્રપ્તાઞ્જનાદ્દોષો રોગાન્ કુર્યાદતો ઽન્યથા ॥

તીક્ષ્ણાઞ્જનાન્તે ચૈનં ધૂમં પાયયેત્ ।
યસ્યાઞ્જિતે કણ્ડૂજાડ્યોપદેહાઃ સ્યુઃ ।
તસ્ય તીક્ષ્ણમઞ્જનં ધૂમં વા પુનરવચારયેત્ ।
એતદેવ દુર્વિરિક્તાક્ષિલક્ષણં સાધનં ચ ।
અતિવિરેકાત્ સન્તાપનિસ્તોદશૂલસ્તમ્ભઘર્ષાશ્રુદારુણપ્રતિબોધકષાયવર્ત્મતાશિરોરુગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્યાનિ ।
તત્ર શીતમાશ્ચ્યોતનં પ્રત્યઞ્જનં વા ।
સમ્યગ્વિરેકાદ્યથાસ્વમામયોપશમઃ ।
સુખોન્મીલનનિમીલનવાતાતપસહત્વાનિ ચેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥
રોપણાદિષ્વપિ તથા યોગાદીનનુચિન્તયેત્ ।
દોષોદયાનુસારેણ પ્રતિકુર્વીત તેષુ ચ ॥