Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 1.31

1.31.1

athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

1.31.2

caturvidho bhavati gaṇḍūṣaḥ /
snaihikaḥ śamanaḥ śodhano ropaṇaśca /
teṣāmādyāstrayaḥ krameṇa vātapittakaphāmayaghnāḥ /
ropaṇastvāsyavraṇaghnaḥ /
śamanaḥ stambhanaḥ prasādano nirvāpaṇa iti paryāyāḥ //

1.31.3

tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snaihikaḥ /
tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthāsitodakakṣaudrakṣīrekṣurasa ghṛtādibhiḥ śamanaḥ /
kaṭvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanadravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ /
ropaṇastu kaṣāyamadhuraśītairyathāsvaṃ copadiṣṭaiḥ //

1.31.4

api ca /
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike /
sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam //

1.31.5

gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso 'thavā /
ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave //

1.31.6

viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo 'thavā /
vaiśadyaṃ janayatyāsye sandadhāti mukhe vraṇān //

1.31.7

dāhatṛṣṇāprāmanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam /
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśnam //

1.31.8

tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param /
āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam //

1.31.9

atha nivāte sātape sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇaṃ kiñcidunnamitāsyo 'nabhyavaharan dhārayet /
kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet /
ayameva ca kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ //

1.31.10

mukhe sañcāryate yā tu sā mātrā kavalaḥ smṛtaḥ /
asañcārā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣaḥ prakīrtitaḥ //

1.31.11

punaśca svedamardanānyācaret /
evamutkliṣṭaḥ kapho vaktraṃ pratipadyate /
tāvacca dhāryo yāvat kaphapūrṇakapolatā sravadghrāṇanetratā bheṣajasya vānupahatiḥ kaphena /
evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet /
yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ /
tasya svāsthyena yogaṃ jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ
mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet /
teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta //

1.31.12

pratisāraṇaṃ tu trividham /
gaṇḍūṣoditānāṃ dravyāṇām /
rasakriyā kalkaścūrṇaśca /
tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam /
atipratisāraṇādūṣāploṣadāhakledaśoṣādayo bhavanti //

1.31.13

mukhālepo 'pi trividho doṣaghno viṣaghno varṇyaśca /
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārdhāṅgulotsedhaḥ /
na cāliptamukho 'tibhāṣyahāsyakrodhaśokarodanakhādanāgnyātapadivāsvapnān seveta /
kaṇḍūtvakśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātabhayāt /
na ca śuṣyannupekṣitavyaḥ /
śuṣko hi chaviṃ dūṣayati /
tamārdayitvāpanayet /
ālepānte ca mukhamabhyajyāt //

1.31.14

na tu yojyo rātrijāgaritānīrṇadattanasyārucihanugrahapratiśyāyinām /
samyakprayuktaścākālavalīpalitatimiravyaṅgatilakādīn praśamayati /
svasthasya tu dṛṣṭibalaṃ puṇḍdrīkakāntavaktratāṃ ca karoti //

1.31.15

mūrdhatailaṃ punaścaturdhā bhidyate /
abhyaṅgaḥ pariṣekaḥ picurbastiriti /
yathottaraṃ te balinaḥ teṣvabhyaṅgādayaḥ prasiddhasvarūpāḥ //

1.31.16

śirobastividhistu bastiṃ sumṛditaṃ dvimukhaṃ śiraḥpramāṇamākarṇapraveśaṃ dvādaśāṅgulavistāraṃ kuryāt /
atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā svabhyaktasvinnasya jānusamasopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ susūkṣmeṇa māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt /
tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samañcailaveṇikayā badhvā punarmāṣapiṣṭenāparisrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ susukhoṣṇamāsecayedyāvat keśabhūmeruparyaṅgulam /
tāvacca dhāryo yāvat karṇamukhanāsāsrutirvedanopaśamo vā bhavati /
viśeṣato vātajeṣu vikāreṣu daśamātrāsahasrāṇi /
pittaraktajeṣvaṣṭau /
ṣaṭ kaphajeṣu /
sahasramarogakarmaṇi /
tato 'panīte snehe vimucya bastiṃ śirasaḥ skandhagrīvāpṛṣṭhalalāṭādīnyanusukhaṃ mardayet /
uṣṇāmbunā snātaṃ yathārhaṃ bhojayet /
snehoktaṃ cāsyācāramādiśet /
evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti /
bhavati cātra //

1.31.17

tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu /
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu //

1.31.18

pariṣekaḥ picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane /
netrastambhe ca bastistu prasuptyarditajāgare /
nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe //

1.31.19

kacaśatanasitatvapiñjaratvaṃ paripuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān /
jayati janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrdhabalaṃ ca mūrdhatailam //

1.31.20

dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan /
rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane //

1.31.21

yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam /
nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā //

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc