Ashtanga Sangraha · Chapter 1.30

athāto dhūmapānavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

dhūmo hi śiro 'kṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārdhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasyaprasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgrahakrimikaṇḍūpāṇḍutvakveśadoṣakṣavathunāśabāhulyatandrātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakaphavyādhipraśamāya prayujyate /
tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya ca //

śītadravyanirvṛtto 'pyagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ /
sa trividho bhavati /
śamano bṛṃhaṇaḥ śodhanaśca /
tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaśca /
tatra śanamaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyaḥ /
bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti /
śodhano virecanastīkṣṇa iti ca //

adhūmārhāstu viriktadattabastirātrijāgaritābhihataśiromadhudadhidugdhamadyasnehayavāgūviṣapayaḥpītamatsyāśitapāṇḍurogapramehodarādhmānordhvavātatimirarohiṇikāraktapittino 'tyuṣṇo 'nyepi ca /
eṣāṃ hi bhramajvaraśiro 'bhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimūrchāraktapittārditāni mṛtyuṃ vā dhūmo janayati /
atimātraścānyeṣāmapi //

tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ pittamupalakṣya yathāsvaṃ sarpiḥkaṣāyapānanasyāsyālepanāñjanapariṣekān snigdharūkṣaśītān prayuñjīta /
etena sarvadhūmopaghātapratikārā vyākhyātāḥ //

viśeṣatastu sarvasrotogate dhūme bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ /
tatra ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam /
kaṭutiktairapi ca nasyagaṇḍūṣāḥ //

pānakālāstvaṣṭau prāyogikasya niśāmūtraśakṛddantadhācanasvedanasyāhāraśastrakarmāntāḥ /
ekādaśa mṛdoḥ /
kṣutavyavāyahasitacirāsitajṛmbhitamūtraśakṛddantadhāvanatarpaṇapuṭapākaśastrakarmāntāḥ /
pañca tīkṣṇasya nasyāñjanacharditasnānāhassvapnāntāḥ /
eṣu hi kāleṣu vātakaphotkleśo bhavati //

netraṃ tu bastinetradravyabhavaṃ gopucchākāramagramūlayoḥ kaniṣṭhikāṅguṣṭhapariṇāhaṃ rājamāṣavāhidhūmavartipraveśācchidramṛju trikośaṃ ślakṣṇaṃ śithilaśalākāgarbhaṃ śamanādiṣu kramādāturāṅgulamānena catvāriṃśaddvātriṃśaccaturviṃśatyaṅgulaṃ kuryāt /
kāsaghne vamane ca daśāṅgulam /
vraṇadhūpanārthe 'ṣṭāṅgulam kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhi srota iti /
evaṃ hi dhūmo dūrāt pravṛtto netrasya parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ śliṣyannabādhako bhavati //

kāsaghnādiṣu tu netrābhāve nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamā nāḍīṃ yojayet //

yathāsvaṃ ca dhūmadravyāṇāṃ kalkena ślakṣṇenākṣamātreṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāmambhasyahorātroṣitāṃ kṛtvā lepayet /
tatra ca navāṅgulagarbhāṃ pañcapralepāmaṅguṣṭhasthūlāṃ yavamadhyāṃ chāyāśuṣkāṃ vartiṃ kṛtvā vigateṣīkāṃ ca snehāktāmaṅgāreṣu pradīpya netramūlacchidre ca nidhāya yathārhaṃ pānāyopanayet //

atha dhūmārhaḥ sumanā ṛjūpaviṣṭaḥ prākkṛtocchvāsaniśvāso vivṛtauṣṭhadaśano netragraniviṣṭadṛṣṭiḥ paryāyeṇaikaikaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyetareṇākṣipya mukhenotsṛjet /
mukhena tu mukhenaiva /
na nāsayā dṛgvighātabhayāt //

tatra prāyogikaṃ dvau dvau trīṃstrīn vāpānāṃ strīṃśca paryāyān /
kaṇṭhādūrdhvamutkliṣṭe doṣe pūrvaṃ nāsayā tato mukhena /
kaṇṭhe tu pūrvamāsyena /
paraṃ cāhorātrasya dviḥ pibet //

snehikaṃ trīṃstrīṃścaturaścaturo vāpānān yāvadbāsrapravṛttistathā sakṛdahorātrasya //

tīkṣṇaṃ nāsābhyāmeva caturaścaturaścāpānān yāvadvā srotolāghavam /
tathā triścaturvāhorātrasya /
tatrākṣepavisargāvāpānamityāhuḥ //

kāsaghnaṃ tu cūrṇaṃ guṭikāṃ vā nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susasthite śarāve prakṣipyānyena mūrdhni pravṛttacchidreṇa śarāveṇāpidhāya nidhāya ca tatsrotasi netraṃ kṛtvā mukhenaiva dhūmaṃ pibet /
uraḥprāptaṃ ca mukhenaivodvamet /
praśānte ca dhūme punaḥ kṣipet /
pibeccādoṣaśuddherlāghavādvā //

tadvadvāmanamapi kṛsarāmanatighanāṃ pītvā pibet /
tadvacca vraṇamapi dhūpayedvaiśadyāya kledavedanopaśamanāya ca //

dhūmasyāyoge doṣotkleśādrogavṛddhiḥ /
atiyoge prāguktamiti /
bhavati cātra //

hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhiḥ śiraso lāghavaṃ śamaḥ /
yatheritānāṃ rogāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam //

śamano vātakaphayoḥ saṃsarge svasthakarmaṇi /
bṛṃhaṇo mārute śasto dhūmaḥ saṃśodhanaḥ kaphe //