અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.31

અથાતો ગણ્ડૂષાદિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ચતુર્વિધો ભવતિ ગણ્ડૂષઃ ।
સ્નૈહિકઃ શમનઃ શોધનો રોપણશ્ચ ।
તેષામાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્રમેણ વાતપિત્તકફામયઘ્નાઃ ।
રોપણસ્ત્વાસ્યવ્રણઘ્નઃ ।
શમનઃ સ્તમ્ભનઃ પ્રસાદનો નિર્વાપણ ઇતિ પર્યાયાઃ ॥

તત્ર સ્વાદ્વમ્લલવણોષ્ણૈરૌષધૈઃ સિદ્ધો યુક્તો વા નાત્યુષ્ણઃ સ્નેહો માંસરસસ્તિલકલ્કોદકં ક્ષીરં વા સ્નૈહિકઃ ।
તિક્તકષાયમધુરશીતૈઃ પટોલારિષ્ટજમ્બ્વામ્રમાલતીપલ્લવોત્પલમધુકક્વાથાસિતોદકક્ષૌદ્રક્ષીરેક્ષુરસ ઘૃતાદિભિઃ શમનઃ ।
કટ્વમ્લલવણોષ્ણૈઃ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈઃ શુક્તમદ્યધાન્યામ્લમૂત્રાન્યતમકલ્કિતાલોડિતૈઃ શોધનઃ ।
રોપણસ્તુ કષાયમધુરશીતૈર્યથાસ્વં ચોપદિષ્ટૈઃ ॥

અપિ ચ ।
દન્તહર્ષે દન્તચાલે મુખરોગે ચ વાતિકે ।
સુખોષ્ણમથવા શીતં તિલકલ્કોદકં હિતમ્ ॥

ગણ્ડૂષધારણે નિત્યં તૈલં માંસરસો ઽથવા ।
ઊષાદાહાન્વિતે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુસમ્ભવે ॥

વિષે ક્ષારાગ્નિદગ્ધે ચ સર્પિર્ધાર્યં પયો ઽથવા ।
વૈશદ્યં જનયત્યાસ્યે સન્દધાતિ મુખે વ્રણાન્ ॥

દાહતૃષ્ણાપ્રામનં મધુગણ્ડૂષધારણમ્ ।
ધાન્યામ્લમાસ્યવૈરસ્યમલદૌર્ગન્ધ્યનાશ્નમ્ ॥

તદેવાલવણં શીતં મુખશોષહરં પરમ્ ।
આશુ ક્ષારામ્બુગણ્ડૂષો ભિનત્તિ શ્લેષ્મણશ્ચયમ્ ॥

અથ નિવાતે સાતપે સુખોપવિષ્ટસ્તન્મનાઃ સ્વિન્નમૃદિતગલકપોલલલાટદેશો વરમધ્યાવરાં ક્રમાદ્વક્ત્રાર્ધત્રિભાગચતુર્ભાગપૂરણીં દ્રવમાત્રાં કલ્કં વા કોલપ્રમાણં કિઞ્ચિદુન્નમિતાસ્યો ઽનભ્યવહરન્ ધારયેત્ ।
કવલે તુ પર્યાયેણ કપોલૌ કણ્ઠં ચ સઞ્ચારયેત્ ।
અયમેવ ચ કવલગણ્ડૂષયોર્વિશેષઃ ॥

મુખે સઞ્ચાર્યતે યા તુ સા માત્રા કવલઃ સ્મૃતઃ ।
અસઞ્ચારા તુ યા માત્રા સ ગણ્ડૂષઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

પુનશ્ચ સ્વેદમર્દનાન્યાચરેત્ ।
એવમુત્ક્લિષ્ટઃ કફો વક્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
તાવચ્ચ ધાર્યો યાવત્ કફપૂર્ણકપોલતા સ્રવદ્ઘ્રાણનેત્રતા ભેષજસ્ય વાનુપહતિઃ કફેન ।
એવં ત્રીન્ પઞ્ચ સપ્ત વા ગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્ ।
યાવદ્વા સમ્યગ્ધૂમપીતલિઙ્ગોત્પત્તિઃ ।
તસ્ય સ્વાસ્થ્યેન યોગં જાડ્યરસાજ્ઞાનારુચિપ્રસેકોપલેપૈરયોગં
મુખશોષપાકક્લમારુચિહૃદયદ્રવસ્વરસાદકર્ણનાદૈરતિયોગમુપલક્ષયેત્ ।
તેષાં યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ॥

પ્રતિસારણં તુ ત્રિવિધમ્ ।
ગણ્ડૂષોદિતાનાં દ્રવ્યાણામ્ ।
રસક્રિયા કલ્કશ્ચૂર્ણશ્ચ ।
તદભિષ્યન્દાધિમન્થગલશુણ્ડિકાદિષુ યુક્ત્યા પ્રયોજ્યમ્ ।
અતિપ્રતિસારણાદૂષાપ્લોષદાહક્લેદશોષાદયો ભવન્તિ ॥

મુખાલેપો ઽપિ ત્રિવિધો દોષઘ્નો વિષઘ્નો વર્ણ્યશ્ચ ।
ત્રિપ્રમાણશ્ચતુર્ભાગત્રિભાગાર્ધાઙ્ગુલોત્સેધઃ ।
ન ચાલિપ્તમુખો ઽતિભાષ્યહાસ્યક્રોધશોકરોદનખાદનાગ્ન્યાતપદિવાસ્વપ્નાન્ સેવેત ।
કણ્ડૂત્વક્શોષપીનસદૃષ્ટ્યુપઘાતભયાત્ ।
ન ચ શુષ્યન્નુપેક્ષિતવ્યઃ ।
શુષ્કો હિ છવિં દૂષયતિ ।
તમાર્દયિત્વાપનયેત્ ।
આલેપાન્તે ચ મુખમભ્યજ્યાત્ ॥

ન તુ યોજ્યો રાત્રિજાગરિતાનીર્ણદત્તનસ્યારુચિહનુગ્રહપ્રતિશ્યાયિનામ્ ।
સમ્યક્પ્રયુક્તશ્ચાકાલવલીપલિતતિમિરવ્યઙ્ગતિલકાદીન્ પ્રશમયતિ ।
સ્વસ્થસ્ય તુ દૃષ્ટિબલં પુણ્ડ્દ્રીકકાન્તવક્ત્રતાં ચ કરોતિ ॥

મૂર્ધતૈલં પુનશ્ચતુર્ધા ભિદ્યતે ।
અભ્યઙ્ગઃ પરિષેકઃ પિચુર્બસ્તિરિતિ ।
યથોત્તરં તે બલિનઃ તેષ્વભ્યઙ્ગાદયઃ પ્રસિદ્ધસ્વરૂપાઃ ॥

શિરોબસ્તિવિધિસ્તુ બસ્તિં સુમૃદિતં દ્વિમુખં શિરઃપ્રમાણમાકર્ણપ્રવેશં દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તારં કુર્યાત્ ।
અથ શુદ્ધતનોઃ સાયં રાત્રૌ વા સ્વભ્યક્તસ્વિન્નસ્ય જાનુસમસોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટસ્ય કેશાન્તે શ્લક્ષ્ણં ત્ર્યઙ્ગુલં સુસૂક્ષ્મેણ માષપિષ્ટેન સદ્યઃ સુખામ્બુમૃદિતેનોભયતઃ પ્રદિગ્ધં વસ્ત્રપટ્ટં બધ્નીયાત્ ।
તતસ્તસ્યોપરિ સન્ધાય બસ્તિમાકર્ણં બસ્તિમૂલં ચ દૃઢમવલીકં સમઞ્ચૈલવેણિકયા બધ્વા પુનર્માષપિષ્ટેનાપરિસ્રાવિ કૃત્વા યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યહિતં સિદ્ધમન્યતમં સ્નેહં સુસુખોષ્ણમાસેચયેદ્યાવત્ કેશભૂમેરુપર્યઙ્ગુલમ્ ।
તાવચ્ચ ધાર્યો યાવત્ કર્ણમુખનાસાસ્રુતિર્વેદનોપશમો વા ભવતિ ।
વિશેષતો વાતજેષુ વિકારેષુ દશમાત્રાસહસ્રાણિ ।
પિત્તરક્તજેષ્વષ્ટૌ ।
ષટ્ કફજેષુ ।
સહસ્રમરોગકર્મણિ ।
તતો ઽપનીતે સ્નેહે વિમુચ્ય બસ્તિં શિરસઃ સ્કન્ધગ્રીવાપૃષ્ઠલલાટાદીન્યનુસુખં મર્દયેત્ ।
ઉષ્ણામ્બુના સ્નાતં યથાર્હં ભોજયેત્ ।
સ્નેહોક્તં ચાસ્યાચારમાદિશેત્ ।
એવં ત્રીણિ પઞ્ચ સપ્ત વા દિનાનિ યોજયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

તત્રાભ્યઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો રૌક્ષ્યકણ્ડૂમલાદિષુ ।
અરૂંષિકાશિરસ્તોદદાહપાકવ્રણેષુ તુ ॥

પરિષેકઃ પિચુઃ કેશશાતસ્ફુટનધૂપને ।
નેત્રસ્તમ્ભે ચ બસ્તિસ્તુ પ્રસુપ્ત્યર્દિતજાગરે ।
નાસાસ્યશોષે તિમિરે શિરોરોગે ચ દારુણે ॥

કચશતનસિતત્વપિઞ્જરત્વં પરિપુટનં શિરસઃ સમીરરોગાન્ ।
જયતિ જનયતીન્દ્રિયપ્રસાદં સ્વરહનુમૂર્ધબલં ચ મૂર્ધતૈલમ્ ॥

ધારયેત્ પૂરણં કર્ણે કર્ણમૂલં વિમર્દયન્ ।
રુજઃ સ્યાન્માર્દવં યાવન્માત્રાશતમવેદને ॥

યાવત્ પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુમણ્ડલમ્ ।
નિમેષોન્મેષકાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા ॥