Ashtanga Sangraha · Chapter 1.29

athāto nasyavidhirnāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

nāsāyāṃ praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyam /
nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate /
nāsā hi śiraso dvāram /
tatrāvasecitamauṣadhaṃ srotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya vyāpya ca mūrdhānaṃ netraśrotrakaṇṭhādisirāmukhāni ca muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrdhvajatrugatāṃ vaikārikīmaśeṣāmāśu doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati //

tattu trividhaṃ virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ca /
teṣāṃ virecanaṃ jatrūrdhvagauravaśophopadehakaṇḍūstambhābhiṣyandapākaprasekavairasyārocakasvarabhedakrimipratiśyāyāpasmāragandhājñānagranthyarbudadadrukoṭhādiṣu śleṣmajeṣu tīkṣṇena snehena śirovirecanadravyairvā siddhena teṣāṃ vā kvāthacūrṇasvarasaistaireva vā yathārhadravaślakṣṇakalkitāloḍitairmadhusaindhavāsavapittamūtrairyathāsvaṃ copadiṣṭairyojyam //

tatra bhītaklībakṛśasukumāreṣu snehaḥ /
galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakrimiviṣābhipannābhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu śoṣāḥ /
teṣveva bhūyasi doṣe śīghrakāriṇi ca cūrṇaḥ /
sa hi nihito nāsāgra āvegakarataro bhavati //

bṛṃhaṇaṃ sūryāvartārdhāvabhedakakrimiśirorogākṣisaṅkocaspandatimirakṛcchrāvabodhadantakarṇaśūlanādanāsāmukhaśoṣavākyasaṅgasvaropaghātamanyārogāpatānakāpabāhukanidrānāśādiṣvanilottheṣu snigdhamadhuradravyaistatsiddhairyathāyathaṃ copadiṣṭaiḥ snehairniryāsairdhanvamāṃsarasaraktaiśca //

śamanamakālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktarājīvyaṅganīlikāraktapittādiṣu yathāsvamupadiṣṭaiḥ snehairbheṣajasvarasādibhiḥ kṣīrodakābhyāṃ vā samadoṣe vāṇutaileneti //

tatra sneho mātrābhedād dvidhā /
marśaḥ /
pratimarśaśca /
virecanaḥ śamano vā nāsayā praṇīyamānaḥ kalko 'vapīḍasaṃjño virecanacūrṇastu pradhamanākhyaḥ /
pariśeṣaṃ tu nāvanamavapīḍakasaṃjñam /
kalkīkṛtādauṣadhādavapīḍitaḥ sruto raso 'vapīḍa ityapareṣām /
tatra punastīkṣṇe vaiśeṣikī śirovirecanasaṃjñā /
tathānye sarvameva virecanaṃ nasyamityāhuḥ /
sadyaḥ śleṣmavirecanasāmānyāt //

athāṇutailasya vidhānamucyate /
aṇutailavidhānaṃ tu mañjiṣṭhāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarṣabhakakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaḥ supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ ṣaḍguṇena payasā tailaṃ pacet /
ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu //

athavā candanāgarupatradārvītvaṅmadhukabalādvayabilvotpalapadmakesaraprapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahrīberavanyatvaṅmustāsāribābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ śataguṇe divye 'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet tatastasya kvāthasya daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet /
daśame cātra pāke tailatulyamājamapi payo dadyāt /
etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ tvacyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ doṣatrayaghnaṃ ca //

anasyārhāstu bhuktabhaktasnehamadyagaratoyapītapātukāmaśiraḥ snātasnātukāmasirādivyadhasrutaraktamūtritoccāritābhihatakṛtavamanavirekabastikarmagarbhiṇīsūtikānavapratiśyāyaśvāsakāsino 'nārtavadurdineṣvapi /
tatra bhuktabhaktasya nasyerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet /
snehādipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopahatitimiraśirorogān /
śiraḥsnātasya śiro 'kṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān /
snātukāmasya mūrdhastaimityajāḍyārucipīnasān /
srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca /
mūtritoccāritayorbhṛśataraṃ vegadhāraṇajān vikārān /
abhihatasya tīvratarāṃ rujam /
kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān /
garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syurapatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā /
sūtikāyāḥ srutaraktoktān doṣān /
navapratiśyāyasya srotorodhādduṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ /
śvāsakāsinorvyādhivṛddhiḥ /
akāle durdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṣikāḥ //

teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśorovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīnācaret /
viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchubhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet /
balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā /
ebhireva ca śṛtaṃ haviḥ vātaharasiddhaśca snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ /
sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam /
bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta //

marśapramāṇaṃ tu pradeśinyaṅgulīparvadvayānnimagneddhṛtādyāvat patati sa binduḥ /
amī daśāṣṭau ṣaḍbindava uttamamadhyamakanīyasyo mātrāḥ /
kvāthādīnāmaṣṭau ṣaṭ catvāraḥ /
pradhamanasya tu ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyāmukhānileritasyākaṇṭhagaterdoṣānurodhataśca punaḥpunaryojanamiti //

atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ snigdhasvinnaśirasaṃ nātikṣudhitaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ svāstīrṇanivātaśayanasthuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritakaracaraṇaṃ jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet /
tataḥ kanakarajatatāmrānyatamaśuktisthitaṃ pradeyamauṣadhatribhāgamuṣṇāmbuprataptaṃ kiñcit pralambitaśiraso vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādanaṃ caturguṇaṃ vāso madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena pranāḍyā picunā vānavacchinnamāsiñcet //

vātapittakaphāmayeṣu krameṇāparāhṇamadhyāhnapūrvāhṇeṣu /
lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu rātrau /
svasthavṛtte tu śīte madhyāhne śaradvasantayoḥ prāhṇe grīṣme 'parāhṇe varṣāsvādityadarśane /
pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva //

na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanataśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam /
tatra hīnaṃ doṣamutkleśya na nirharet /
gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt /
adhikamatiyogadoṣān /
sakṛdeva sarvaṃ dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca /
atyuṣṇaṃ dāhapākajvararaktāgamaśirorugdṛṣṭidaurbalyamūrcchābhramān /
atiśītaṃ hīnadoṣān /
atyunnataśiraso 'pi samyakśiro 'pratipadyamānaṃ tāneva /
atyavanataśiraso 'tidūragamanānmūrchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān /
saṅkucitagātrasya samyagdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā /
yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyatayā vā mūrcchā syāt tataḥ śirovarjaṃ śītāmbhasā siñcet /
na ca nasye niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchiṅkhanānyācaret /
tathā hi śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ //

dattamātre tu nasye karṇalalāṭakeśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṃ mardayet /
śanaiścocchiṅkhet /
anabhyavaharaṃśca vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet /
sakaphaṃ hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayet /
doṣaṃ ca saṃvardhayet /
ekapārśvaniṣṭhīvanena sarvāḥ sirā bheṣajena samyagvyāpyante /
punaḥ punaścainaṃ svedayedābheṣajadarśanānnochiṅkhenniṣṭhīveccātataścaivameva dvitīyamaṃśamanuṣecayettathā tṛtīyaṃ doṣādibalena vā /
virecane tvavapīḍe doṣabalamapekṣya paścāt snehamanuṣecayet /
nivṛttanasyaṃ caivamunnidramuttānaṃ vākśatamātraṃ śāyayet /
tataḥ punarapyutkliṣṭadoṣaśeṣopaśāntaye vairecanikaṃ yathārhaṃ vā dhūmaṃ pāyayitvoṣṇodakagaṇḍūṣān dhārayet /
athāsya snehoktamācāramādiśet /
atidravapānaṃ ca varjayet /
punaśca tṛtīye 'hani nasyamavasecayet /
hidhmāsvaropaghātamanyāstambhāpatānakeṣu śirasi cānilārtyādyabhibhūte pratyahaṃ sāyaṃprātarubhayakālaṃ vā /
anena vidhinā pañca sapta nava vā dināni dadyādāsamyagyogādvā //

tatra samyaksnigdhe mūrdhani virikte vā sukhocchvāsaniśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti /
yathoktavyādhyupaśamaśca /
ayogātiyogayostu yathāsvaṃ vātakaphavikārāstānyathāsvameva sādhayet /
anyāṃśca pūrvoktān vikārān //

pratimarśastu kṣāmakṣatatṛṣṇāmukhaśoṣavṛddhabālabhīrusukumāreṣvapyakālavarṣadurdineṣvapi ca yojyaḥ /
na tu duṣṭapratiśyāyabahudoṣakrimiṇaśiromadyapītadurbalaśrotreṣu /
eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśo bhavati /
tasya pañcadaśa kālāsteṣāṃ ca guṇāḥ /
prātardatte bhuktavataścānte srotoviśuddhiḥ śirolāghavaṃ manaḥprasādaśca bhavati /
viṇmūtraśirobhyaṅgāñjanakavalānte dṛṣṭiprasādaḥ /
dantadhāvanānte dantadṛḍhatā saugandhyaṃ ca /
adhvavyāyāmavyavāyānte śramaklamasvedastambhanāśaḥ /
divāsvapnānte nidrāśeṣagauravapraṇāśo manaḥprasādaśca /
atihasitānte 'nilapraśamaḥ /
charditānte srotolīnaśleṣmavyapohaḥ /
dinānte srotoviśuddhiḥ sukhanidrāprabodhaśca bhavati /
bhavati cātra //

pramāṇaṃ pratimarśasya bindudvitayamiṣyate /
bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate //

niṣṭhyūte yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate /
na nasyamūnasaptābade nātītāśītivatsare //

na conāṣṭādaśe dhūmaḥ kavalo nonapañcame /
na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau //

ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat /
marśavacca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt //

na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam /
tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate /
śirasaḥ śleṣmadhāmatvāt snehāḥ svasthasya netare //

āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkṛṣtāvkṛṣṭatā /
marśe ca pratimarśe ca na viśeṣo bhavedyadi /
ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ //

acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī /
anvāsamātrābastī ca tadvadeva ca nirdiśet //