અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.30

અથાતો ધૂમપાનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ધૂમો હિ શિરો ઽક્ષિકર્ણશૂલાભિષ્યન્દગૌરવાર્ધાવભેદકપીનસકાસશ્વાસાસ્યવૈરસ્યપ્રસેકવૈસ્વર્યપૂતિઘ્રાણમુખહિધ્માગલરોગદન્તશૂલદૌર્બલ્યારુચિહનુમન્યાગ્રહક્રિમિકણ્ડૂપાણ્ડુત્વક્વેશદોષક્ષવથુનાશબાહુલ્યતન્દ્રાતિનિદ્રાક્રથનાદિજત્રૂર્ધ્વગતવાતકફવ્યાધિપ્રશમાય પ્રયુજ્યતે ।
તથા શિરઃકપાલેન્દ્રિયમનોબૃંહણપ્રસાદનાય ચ ॥

શીતદ્રવ્યનિર્વૃત્તો ઽપ્યગ્નિસંયોગાદુષ્ણતયા પિત્તરક્તવિરુદ્ધઃ ।
સ ત્રિવિધો ભવતિ ।
શમનો બૃંહણઃ શોધનશ્ચ ।
તથા કાસઘ્નો વામનો વ્રણધૂપનશ્ચ ।
તત્ર શનમઃ પ્રાયોગિકો મધ્યમ ઇતિ પર્યાયઃ ।
બૃંહણઃ સ્નેહનો મૃદુરિતિ ।
શોધનો વિરેચનસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ ચ ॥

અધૂમાર્હાસ્તુ વિરિક્તદત્તબસ્તિરાત્રિજાગરિતાભિહતશિરોમધુદધિદુગ્ધમદ્યસ્નેહયવાગૂવિષપયઃપીતમત્સ્યાશિતપાણ્ડુરોગપ્રમેહોદરાધ્માનોર્ધ્વવાતતિમિરરોહિણિકારક્તપિત્તિનો ઽત્યુષ્ણો ઽન્યેપિ ચ ।
એષાં હિ ભ્રમજ્વરશિરો ઽભિતાપેન્દ્રિયોપઘાતતાલુશોષપાકધૂમાયનચ્છર્દિમૂર્છારક્તપિત્તાર્દિતાનિ મૃત્યું વા ધૂમો જનયતિ ।
અતિમાત્રશ્ચાન્યેષામપિ ॥

તત્ર વાતકફાન્યતરસંસૃષ્ટં પિત્તમુપલક્ષ્ય યથાસ્વં સર્પિઃકષાયપાનનસ્યાસ્યાલેપનાઞ્જનપરિષેકાન્ સ્નિગ્ધરૂક્ષશીતાન્ પ્રયુઞ્જીત ।
એતેન સર્વધૂમોપઘાતપ્રતિકારા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

વિશેષતસ્તુ સર્વસ્રોતોગતે ધૂમે ભવન્ત્યૂષાધ્માનનેત્રરોગશ્વાસકાસપીનસાઙ્ગસ્વરસાદામ્લકાઃ ।
તત્ર ઘૃતક્ષીરેક્ષુરસદ્રાક્ષાશર્કરોપયોગસ્તદ્વિધૈરેવ વમનમ્ ।
કટુતિક્તૈરપિ ચ નસ્યગણ્ડૂષાઃ ॥

પાનકાલાસ્ત્વષ્ટૌ પ્રાયોગિકસ્ય નિશામૂત્રશકૃદ્દન્તધાચનસ્વેદનસ્યાહારશસ્ત્રકર્માન્તાઃ ।
એકાદશ મૃદોઃ ।
ક્ષુતવ્યવાયહસિતચિરાસિતજૃમ્ભિતમૂત્રશકૃદ્દન્તધાવનતર્પણપુટપાકશસ્ત્રકર્માન્તાઃ ।
પઞ્ચ તીક્ષ્ણસ્ય નસ્યાઞ્જનછર્દિતસ્નાનાહસ્સ્વપ્નાન્તાઃ ।
એષુ હિ કાલેષુ વાતકફોત્ક્લેશો ભવતિ ॥

નેત્રં તુ બસ્તિનેત્રદ્રવ્યભવં ગોપુચ્છાકારમગ્રમૂલયોઃ કનિષ્ઠિકાઙ્ગુષ્ઠપરિણાહં રાજમાષવાહિધૂમવર્તિપ્રવેશાચ્છિદ્રમૃજુ ત્રિકોશં શ્લક્ષ્ણં શિથિલશલાકાગર્ભં શમનાદિષુ ક્રમાદાતુરાઙ્ગુલમાનેન ચત્વારિંશદ્દ્વાત્રિંશચ્ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં કુર્યાત્ ।
કાસઘ્ને વમને ચ દશાઙ્ગુલમ્ ।
વ્રણધૂપનાર્થે ઽષ્ટાઙ્ગુલમ્ કલાયપરિમણ્ડલં કુલત્થવાહિ સ્રોત ઇતિ ।
એવં હિ ધૂમો દૂરાત્ પ્રવૃત્તો નેત્રસ્ય પર્વચ્છેદાદૂર્ધ્વં તનુતયા ચ શનૈઃ શ્લિષ્યન્નબાધકો ભવતિ ॥

કાસઘ્નાદિષુ તુ નેત્રાભાવે નલવંશૈરણ્ડાદીનામન્યતમા નાડીં યોજયેત્ ॥

યથાસ્વં ચ ધૂમદ્રવ્યાણાં કલ્કેન શ્લક્ષ્ણેનાક્ષમાત્રેણ દ્વાદશાઙ્ગુલામિષીકામમ્ભસ્યહોરાત્રોષિતાં કૃત્વા લેપયેત્ ।
તત્ર ચ નવાઙ્ગુલગર્ભાં પઞ્ચપ્રલેપામઙ્ગુષ્ઠસ્થૂલાં યવમધ્યાં છાયાશુષ્કાં વર્તિં કૃત્વા વિગતેષીકાં ચ સ્નેહાક્તામઙ્ગારેષુ પ્રદીપ્ય નેત્રમૂલચ્છિદ્રે ચ નિધાય યથાર્હં પાનાયોપનયેત્ ॥

અથ ધૂમાર્હઃ સુમના ઋજૂપવિષ્ટઃ પ્રાક્કૃતોચ્છ્વાસનિશ્વાસો વિવૃતૌષ્ઠદશનો નેત્રગ્રનિવિષ્ટદૃષ્ટિઃ પર્યાયેણૈકૈકં નાસાપુટં પિધાયેતરેણાક્ષિપ્ય મુખેનોત્સૃજેત્ ।
મુખેન તુ મુખેનૈવ ।
ન નાસયા દૃગ્વિઘાતભયાત્ ॥

તત્ર પ્રાયોગિકં દ્વૌ દ્વૌ ત્રીંસ્ત્રીન્ વાપાનાં સ્ત્રીંશ્ચ પર્યાયાન્ ।
કણ્ઠાદૂર્ધ્વમુત્ક્લિષ્ટે દોષે પૂર્વં નાસયા તતો મુખેન ।
કણ્ઠે તુ પૂર્વમાસ્યેન ।
પરં ચાહોરાત્રસ્ય દ્વિઃ પિબેત્ ॥

સ્નેહિકં ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચતુરશ્ચતુરો વાપાનાન્ યાવદ્બાસ્રપ્રવૃત્તિસ્તથા સકૃદહોરાત્રસ્ય ॥

તીક્ષ્ણં નાસાભ્યામેવ ચતુરશ્ચતુરશ્ચાપાનાન્ યાવદ્વા સ્રોતોલાઘવમ્ ।
તથા ત્રિશ્ચતુર્વાહોરાત્રસ્ય ।
તત્રાક્ષેપવિસર્ગાવાપાનમિત્યાહુઃ ॥

કાસઘ્નં તુ ચૂર્ણં ગુટિકાં વા નિર્ધૂમદીપ્તસ્થિરાઙ્ગારપૂર્ણે સુસસ્થિતે શરાવે પ્રક્ષિપ્યાન્યેન મૂર્ધ્નિ પ્રવૃત્તચ્છિદ્રેણ શરાવેણાપિધાય નિધાય ચ તત્સ્રોતસિ નેત્રં કૃત્વા મુખેનૈવ ધૂમં પિબેત્ ।
ઉરઃપ્રાપ્તં ચ મુખેનૈવોદ્વમેત્ ।
પ્રશાન્તે ચ ધૂમે પુનઃ ક્ષિપેત્ ।
પિબેચ્ચાદોષશુદ્ધેર્લાઘવાદ્વા ॥

તદ્વદ્વામનમપિ કૃસરામનતિઘનાં પીત્વા પિબેત્ ।
તદ્વચ્ચ વ્રણમપિ ધૂપયેદ્વૈશદ્યાય ક્લેદવેદનોપશમનાય ચ ॥

ધૂમસ્યાયોગે દોષોત્ક્લેશાદ્રોગવૃદ્ધિઃ ।
અતિયોગે પ્રાગુક્તમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

હૃત્કણ્ઠેન્દ્રિયસંશુદ્ધિઃ શિરસો લાઘવં શમઃ ।
યથેરિતાનાં રોગાણાં સમ્યક્પીતસ્ય લક્ષણમ્ ॥

શમનો વાતકફયોઃ સંસર્ગે સ્વસ્થકર્મણિ ।
બૃંહણો મારુતે શસ્તો ધૂમઃ સંશોધનઃ કફે ॥