અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.29

અથાતો નસ્યવિધિર્નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

નાસાયાં પ્રણીયમાનમૌષધં નસ્યમ્ ।
નાવનં નસ્તઃકર્મેતિ ચ સંજ્ઞાં લભતે ।
નાસા હિ શિરસો દ્વારમ્ ।
તત્રાવસેચિતમૌષધં સ્રોતઃશૃઙ્ગાટકં પ્રાપ્ય વ્યાપ્ય ચ મૂર્ધાનં નેત્રશ્રોત્રકણ્ઠાદિસિરામુખાનિ ચ મુઞ્જાદિષીકામિવાસક્તામૂર્ધ્વજત્રુગતાં વૈકારિકીમશેષામાશુ દોષસંહતિમુત્તમાઙ્ગાદપકર્ષતિ ॥

તત્તુ ત્રિવિધં વિરેચનં બૃંહણં શમનં ચ ।
તેષાં વિરેચનં જત્રૂર્ધ્વગૌરવશોફોપદેહકણ્ડૂસ્તમ્ભાભિષ્યન્દપાકપ્રસેકવૈરસ્યારોચકસ્વરભેદક્રિમિપ્રતિશ્યાયાપસ્મારગન્ધાજ્ઞાનગ્રન્થ્યર્બુદદદ્રુકોઠાદિષુ શ્લેષ્મજેષુ તીક્ષ્ણેન સ્નેહેન શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા સિદ્ધેન તેષાં વા ક્વાથચૂર્ણસ્વરસૈસ્તૈરેવ વા યથાર્હદ્રવશ્લક્ષ્ણકલ્કિતાલોડિતૈર્મધુસૈન્ધવાસવપિત્તમૂત્રૈર્યથાસ્વં ચોપદિષ્ટૈર્યોજ્યમ્ ॥

તત્ર ભીતક્લીબકૃશસુકુમારેષુ સ્નેહઃ ।
ગલરોગસન્નિપાતજ્વરાતિનિદ્રામનોવિકારક્રિમિવિષાભિપન્નાભિષ્યણ્ણસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેષુ શોષાઃ ।
તેષ્વેવ ભૂયસિ દોષે શીઘ્રકારિણિ ચ ચૂર્ણઃ ।
સ હિ નિહિતો નાસાગ્ર આવેગકરતરો ભવતિ ॥

બૃંહણં સૂર્યાવર્તાર્ધાવભેદકક્રિમિશિરોરોગાક્ષિસઙ્કોચસ્પન્દતિમિરકૃચ્છ્રાવબોધદન્તકર્ણશૂલનાદનાસામુખશોષવાક્યસઙ્ગસ્વરોપઘાતમન્યારોગાપતાનકાપબાહુકનિદ્રાનાશાદિષ્વનિલોત્થેષુ સ્નિગ્ધમધુરદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધૈર્યથાયથં ચોપદિષ્ટૈઃ સ્નેહૈર્નિર્યાસૈર્ધન્વમાંસરસરક્તૈશ્ચ ॥

શમનમકાલવલીપલિતખલતિદારુણકરક્તરાજીવ્યઙ્ગનીલિકારક્તપિત્તાદિષુ યથાસ્વમુપદિષ્ટૈઃ સ્નેહૈર્ભેષજસ્વરસાદિભિઃ ક્ષીરોદકાભ્યાં વા સમદોષે વાણુતૈલેનેતિ ॥

તત્ર સ્નેહો માત્રાભેદાદ્ દ્વિધા ।
મર્શઃ ।
પ્રતિમર્શશ્ચ ।
વિરેચનઃ શમનો વા નાસયા પ્રણીયમાનઃ કલ્કો ઽવપીડસંજ્ઞો વિરેચનચૂર્ણસ્તુ પ્રધમનાખ્યઃ ।
પરિશેષં તુ નાવનમવપીડકસંજ્ઞમ્ ।
કલ્કીકૃતાદૌષધાદવપીડિતઃ સ્રુતો રસો ઽવપીડ ઇત્યપરેષામ્ ।
તત્ર પુનસ્તીક્ષ્ણે વૈશેષિકી શિરોવિરેચનસંજ્ઞા ।
તથાન્યે સર્વમેવ વિરેચનં નસ્યમિત્યાહુઃ ।
સદ્યઃ શ્લેષ્મવિરેચનસામાન્યાત્ ॥

અથાણુતૈલસ્ય વિધાનમુચ્યતે ।
અણુતૈલવિધાનં તુ મઞ્જિષ્ઠામધુકપ્રપૌણ્ડરીકજીવકર્ષભકકાકોલીદ્વયપયસ્યાસારિવાનન્તાનીલોત્પલાઞ્જનરાસ્નાવિડઙ્ગતણ્ડુલમધુપર્ણીશ્રાવણીમેદાકાકનાસાસરલસાલભદ્રદારુચન્દનઃ સુપિષ્ટૈરષ્ટગુણં ષડ્ગુણેન પયસા તૈલં પચેત્ ।
ઘૃતં વા પિત્તોલ્બણેષુ દોષેષુ ॥

અથવા ચન્દનાગરુપત્રદાર્વીત્વઙ્મધુકબલાદ્વયબિલ્વોત્પલપદ્મકેસરપ્રપૌણ્ડરીકવિડઙ્ગોશીરહ્રીબેરવન્યત્વઙ્મુસ્તાસારિબાબૃહતીદ્વયાંશુમતીદ્વયજીવન્તીદેવદારુસુરભિશતાવરીઃ શતગુણે દિવ્યે ઽમ્ભસિ દશભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયેત્ તતસ્તસ્ય ક્વાથસ્ય દશમાંશેન સમાંશં તૈલં સાધયેત્ ।
દશમે ચાત્ર પાકે તૈલતુલ્યમાજમપિ પયો દદ્યાત્ ।
એતદપ્યણુતૈલં પૂર્વસ્માદ્વિશેષેણેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકરં કેશ્યં ત્વચ્યં કણ્ઠ્યં પ્રીણનં બૃંહણં દોષત્રયઘ્નં ચ ॥

અનસ્યાર્હાસ્તુ ભુક્તભક્તસ્નેહમદ્યગરતોયપીતપાતુકામશિરઃ સ્નાતસ્નાતુકામસિરાદિવ્યધસ્રુતરક્તમૂત્રિતોચ્ચારિતાભિહતકૃતવમનવિરેકબસ્તિકર્મગર્ભિણીસૂતિકાનવપ્રતિશ્યાયશ્વાસકાસિનો ઽનાર્તવદુર્દિનેષ્વપિ ।
તત્ર ભુક્તભક્તસ્ય નસ્યેરિતો દોષ ઊર્ધ્વસ્રોતાંસ્યાવૃત્ય છર્દિશ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાન્ જનયેત્ ।
સ્નેહાદિપીતપાતુકામાનામક્ષિનાસાસ્યસ્યન્દોપહતિતિમિરશિરોરોગાન્ ।
શિરઃસ્નાતસ્ય શિરો ઽક્ષિકર્ણશૂલકણ્ઠરોગપીનસહનુમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતશિરઃકમ્પાન્ ।
સ્નાતુકામસ્ય મૂર્ધસ્તૈમિત્યજાડ્યારુચિપીનસાન્ ।
સ્રુતરક્તસ્ય ક્ષામતામરુચિમગ્નિસાદં ચ ।
મૂત્રિતોચ્ચારિતયોર્ભૃશતરં વેગધારણજાન્ વિકારાન્ ।
અભિહતસ્ય તીવ્રતરાં રુજમ્ ।
કૃતવમનાદીનાં શ્વાસકાસસ્વરેન્દ્રિયહાનિશિરોગૌરવકણ્ડૂકૃમિદોષાન્ ।
ગર્ભિણ્યા ભક્તદ્વેષજ્વરમૂર્ચ્છાર્ધાવભેદકાઃ સ્યુરપત્યં ચ વ્યઙ્ગં વિકલેન્દ્રિયમુન્માદાપસ્મારયુક્તં વા ।
સૂતિકાયાઃ સ્રુતરક્તોક્તાન્ દોષાન્ ।
નવપ્રતિશ્યાયસ્ય સ્રોતોરોધાદ્દુષ્ટપ્રતિશ્યાયકેશશાતકૃમિકણ્ડૂવિચર્ચિકાઃ ।
શ્વાસકાસિનોર્વ્યાધિવૃદ્ધિઃ ।
અકાલે દુર્દિને સહસૈવ શૈત્યાચ્છિરોરુગ્વેપથુસ્તૈમિત્યતાલુનેત્રકણ્ડૂપાકમન્યાસ્તમ્ભકણ્ઠરોગપ્રતિશ્યાયારૂષિકાઃ ॥

તેષુ યથાસ્વમાયતનં દોષોદ્રેકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદશોરોવક્ત્રલેપસેકતીક્ષ્ણાવપીડધૂમગણ્ડૂષાદીનાચરેત્ ।
વિશેષેણ તુ ગર્ભિણી રૂક્ષે નસ્યકર્મણિ વર્ષાભૂકાકોલીકપિકચ્છુભિઃ શૃતં પયઃ પિબેત્ ।
બલાવિદાર્યંશુમતીમેદાભિર્વા ।
એભિરેવ ચ શૃતં હવિઃ વાતહરસિદ્ધશ્ચ સ્નેહઃ શિરોબસ્તૌ કર્ણપૂરણે ચ યોજ્યઃ ।
સર્વં ચ બૃંહણમન્નપાનમ્ ।
ભુક્તભક્તાદિષ્વપિ ચાત્યયિકવ્યાધ્યાતુરમપેક્ષેત ॥

મર્શપ્રમાણં તુ પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીપર્વદ્વયાન્નિમગ્નેદ્ધૃતાદ્યાવત્ પતતિ સ બિન્દુઃ ।
અમી દશાષ્ટૌ ષડ્બિન્દવ ઉત્તમમધ્યમકનીયસ્યો માત્રાઃ ।
ક્વાથાદીનામષ્ટૌ ષટ્ ચત્વારઃ ।
પ્રધમનસ્ય તુ ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા નાડ્યામુખાનિલેરિતસ્યાકણ્ઠગતેર્દોષાનુરોધતશ્ચ પુનઃપુનર્યોજનમિતિ ॥

અથ નસ્યાર્હં નરમવ્યાહતવેગં ધૌતાન્તર્બહિર્મુખં સ્નિગ્ધસ્વિન્નશિરસં નાતિક્ષુધિતં પ્રાયોગિકધૂમપાનવિશુદ્ધસ્રોતસં સ્વાસ્તીર્ણનિવાતશયનસ્થુત્તાનશીર્ષમીષદુન્નતપાદં પ્રસારિતકરચરણં જત્રૂર્ધ્વં પાણિતાપેન પુનઃ પુનઃ સ્વેદયેત્ ।
તતઃ કનકરજતતામ્રાન્યતમશુક્તિસ્થિતં પ્રદેયમૌષધત્રિભાગમુષ્ણામ્બુપ્રતપ્તં કિઞ્ચિત્ પ્રલમ્બિતશિરસો વામહસ્તાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યામાક્રમ્ય નયનપ્રચ્છાદનં ચતુર્ગુણં વાસો મધ્યમયા નાસાગ્રમુન્નમય્ય પ્રદેશિન્યનામિકાભ્યાં ચૈકૈકં નાસાપુટં પર્યાયેણ પિધાયેતરસ્મિન્ નાસાસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન પ્રનાડ્યા પિચુના વાનવચ્છિન્નમાસિઞ્ચેત્ ॥

વાતપિત્તકફામયેષુ ક્રમેણાપરાહ્ણમધ્યાહ્નપૂર્વાહ્ણેષુ ।
લાલાસ્રાવસુપ્તપ્રલાપદન્તકટકટાયનક્રથનકૃચ્છ્રોન્મીલનપૂતિમુખકર્ણનાદતૃષ્ણાર્દિતશિરોરોગશ્વાસકાસોન્નિદ્રેષુ રાત્રૌ ।
સ્વસ્થવૃત્તે તુ શીતે મધ્યાહ્ને શરદ્વસન્તયોઃ પ્રાહ્ણે ગ્રીષ્મે ઽપરાહ્ણે વર્ષાસ્વાદિત્યદર્શને ।
પઞ્ચકર્માણ્યાચરતો બસ્તિકર્મોત્તરકાલમેવ ॥

ન ચ હીનાધિકં સકૃદેવ સર્વમત્યુષ્ણશીતમત્યુન્નતાવનતશિરસે સઙ્કુચિતગાત્રાવયવાય દેયમ્ ।
તત્ર હીનં દોષમુત્ક્લેશ્ય ન નિર્હરેત્ ।
ગૌરવારુચિકાસપ્રસેકપીનસચ્છર્દિકણ્ઠરોગાન્ કુર્યાત્ ।
અધિકમતિયોગદોષાન્ ।
સકૃદેવ સર્વં દત્તમુત્સ્નેહનશિરોરોગપ્રતિશ્યાયઘ્રાણક્લેદાનુચ્છ્વાસોપરોધં ચ ।
અત્યુષ્ણં દાહપાકજ્વરરક્તાગમશિરોરુગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્યમૂર્ચ્છાભ્રમાન્ ।
અતિશીતં હીનદોષાન્ ।
અત્યુન્નતશિરસો ઽપિ સમ્યક્શિરો ઽપ્રતિપદ્યમાનં તાનેવ ।
અત્યવનતશિરસો ઽતિદૂરગમનાન્મૂર્છાજાડ્યકણ્ડૂદાહજ્વરાન્ ।
સઙ્કુચિતગાત્રસ્ય સમ્યગ્ધમનીરવ્યાપ્નુવદ્દોષોત્ક્લેશં વેદનાં સ્તમ્ભં વા ।
યદિ ચ નસ્યે દીયમાને ભેષજવેગાદસાત્મ્યતયા વા મૂર્ચ્છા સ્યાત્ તતઃ શિરોવર્જં શીતામ્ભસા સિઞ્ચેત્ ।
ન ચ નસ્યે નિષિચ્યમાને કોપહાસ્યવ્યાહારસ્પન્દનોચ્છિઙ્ખનાન્યાચરેત્ ।
તથા હિ શિરોરુક્પ્રતિશ્યાયકાસતિમિરખલતિપલિતવ્યઙ્ગતિલકાલકમુખદૂષિકાણાં સમ્ભવઃ ॥

દત્તમાત્રે તુ નસ્યે કર્ણલલાટકેશભૂમિગણ્ડમન્યાસ્કન્ધપાણિપાદતલાન્યનુસુખં મર્દયેત્ ।
શનૈશ્ચોચ્છિઙ્ખેત્ ।
અનભ્યવહરંશ્ચ વામદક્ષિણપાર્શ્વયોરૌષધં નિષ્ઠીવેત્ ।
સકફં હિ તદભ્યવહૃતમગ્નિમવસાદયેત્ ।
દોષં ચ સંવર્ધયેત્ ।
એકપાર્શ્વનિષ્ઠીવનેન સર્વાઃ સિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે ।
પુનઃ પુનશ્ચૈનં સ્વેદયેદાભેષજદર્શનાન્નોછિઙ્ખેન્નિષ્ઠીવેચ્ચાતતશ્ચૈવમેવ દ્વિતીયમંશમનુષેચયેત્તથા તૃતીયં દોષાદિબલેન વા ।
વિરેચને ત્વવપીડે દોષબલમપેક્ષ્ય પશ્ચાત્ સ્નેહમનુષેચયેત્ ।
નિવૃત્તનસ્યં ચૈવમુન્નિદ્રમુત્તાનં વાક્શતમાત્રં શાયયેત્ ।
તતઃ પુનરપ્યુત્ક્લિષ્ટદોષશેષોપશાન્તયે વૈરેચનિકં યથાર્હં વા ધૂમં પાયયિત્વોષ્ણોદકગણ્ડૂષાન્ ધારયેત્ ।
અથાસ્ય સ્નેહોક્તમાચારમાદિશેત્ ।
અતિદ્રવપાનં ચ વર્જયેત્ ।
પુનશ્ચ તૃતીયે ઽહનિ નસ્યમવસેચયેત્ ।
હિધ્માસ્વરોપઘાતમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકેષુ શિરસિ ચાનિલાર્ત્યાદ્યભિભૂતે પ્રત્યહં સાયંપ્રાતરુભયકાલં વા ।
અનેન વિધિના પઞ્ચ સપ્ત નવ વા દિનાનિ દદ્યાદાસમ્યગ્યોગાદ્વા ॥

તત્ર સમ્યક્સ્નિગ્ધે મૂર્ધનિ વિરિક્તે વા સુખોચ્છ્વાસનિશ્વાસક્ષવથુસ્વપ્નપ્રબોધશિરોવદનેન્દ્રિયવિશુદ્ધયો ભવન્તિ ।
યથોક્તવ્યાધ્યુપશમશ્ચ ।
અયોગાતિયોગયોસ્તુ યથાસ્વં વાતકફવિકારાસ્તાન્યથાસ્વમેવ સાધયેત્ ।
અન્યાંશ્ચ પૂર્વોક્તાન્ વિકારાન્ ॥

પ્રતિમર્શસ્તુ ક્ષામક્ષતતૃષ્ણામુખશોષવૃદ્ધબાલભીરુસુકુમારેષ્વપ્યકાલવર્ષદુર્દિનેષ્વપિ ચ યોજ્યઃ ।
ન તુ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયબહુદોષક્રિમિણશિરોમદ્યપીતદુર્બલશ્રોત્રેષુ ।
એષાં હ્યુદીર્ણદોષત્વાત્ તાવતા દોષોત્ક્લેશો ભવતિ ।
તસ્ય પઞ્ચદશ કાલાસ્તેષાં ચ ગુણાઃ ।
પ્રાતર્દત્તે ભુક્તવતશ્ચાન્તે સ્રોતોવિશુદ્ધિઃ શિરોલાઘવં મનઃપ્રસાદશ્ચ ભવતિ ।
વિણ્મૂત્રશિરોભ્યઙ્ગાઞ્જનકવલાન્તે દૃષ્ટિપ્રસાદઃ ।
દન્તધાવનાન્તે દન્તદૃઢતા સૌગન્ધ્યં ચ ।
અધ્વવ્યાયામવ્યવાયાન્તે શ્રમક્લમસ્વેદસ્તમ્ભનાશઃ ।
દિવાસ્વપ્નાન્તે નિદ્રાશેષગૌરવપ્રણાશો મનઃપ્રસાદશ્ચ ।
અતિહસિતાન્તે ઽનિલપ્રશમઃ ।
છર્દિતાન્તે સ્રોતોલીનશ્લેષ્મવ્યપોહઃ ।
દિનાન્તે સ્રોતોવિશુદ્ધિઃ સુખનિદ્રાપ્રબોધશ્ચ ભવતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

પ્રમાણં પ્રતિમર્શસ્ય બિન્દુદ્વિતયમિષ્યતે ।
બિન્દુર્વા યેન ચોત્ક્લેશો નાનુત્ક્લિષ્ટસ્ય જાયતે ॥

નિષ્ઠ્યૂતે યત્ર વા સ્નેહો ન સાક્ષાદુપલક્ષ્યતે ।
ન નસ્યમૂનસપ્તાબદે નાતીતાશીતિવત્સરે ॥

ન ચોનાષ્ટાદશે ધૂમઃ કવલો નોનપઞ્ચમે ।
ન શુદ્ધિરૂનદશમે ન ચાતિક્રાન્તસપ્તતૌ ॥

આજન્મમરણં શસ્તઃ પ્રતિમર્શસ્તુ બસ્તિવત્ ।
મર્શવચ્ચ ગુણાન્ કુર્યાત્ સ હિ નિત્યોપસેવનાત્ ॥

ન ચાત્ર યન્ત્રણા નાપિ વ્યાપદ્ભ્યો મર્શવદ્ભયમ્ ।
તૈલમેવ ચ નસ્યાર્થે નિત્યાભ્યાસેન શસ્યતે ।
શિરસઃ શ્લેષ્મધામત્વાત્ સ્નેહાઃ સ્વસ્થસ્ય નેતરે ॥

આશુકૃચ્ચિરકારિત્વં ગુણોત્કૃષ્તાવ્કૃષ્ટતા ।
મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ ન વિશેષો ભવેદ્યદિ ।
કો મર્શં સપરીહારં સાપદં ચ ભજેત્તતઃ ॥

અચ્છપાનવિચારાખ્યૌ કુટીવાતાતપસ્થિતી ।
અન્વાસમાત્રાબસ્તી ચ તદ્વદેવ ચ નિર્દિશેત્ ॥