Ashtanga Sangraha · Chapter 1.27

athāto vamanavirecanavidhiṃ nāmādhyayaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanākhyamadhobhāgaṃ virecanākhyamubhayaṃ vā malavirecanādvirecanamityucyate //

tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāṣīṇyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāt vyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena mṛdūkṛte 'ntaśśarīre svedoṣmaṇārdradāruvadviṣyaṇṇe sthūlāṇusrotebhyaḥ sakalamapi doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti /
taikṣṇyādvikāṣitvācca vicchindayanti /
sa viṣyaṇṇavicchinno doṣasaṅghātaḥ pāriplavaḥ snehāktabhājanastha ivodakāñjalirasajjannanupnasaraṇabhāvādāmāśayamanugamya udānapraṇunnaḥ agnivāyvātmakatvāt ūrdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ pravartate /
slilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvācca auṣadhasyādhaḥ /
ubhayataścobhayaguṇātmakatvādubhayabhāgaprabhāvācca //

tatrotkṛṣṭe śleṣmaṇi pittasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā pitte anile vā śleṣmottare ca vamanamācaret /
pitte tu virekaṃ śleṣmasaṃsṛṣṭe vā tatsthānagate vā śleṣmaṇīti //

tatra vamanasādhyā viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnanavajvararājayakṣmātīsārādhoraktapittaviṣūcikālasakāvipākārocakāpacigranthyarbudaślīpadamedogadagaronmādāpasmāraśvāsakāsahṛllāsavīsarpapramehakuṣṭhapāṇḍuvartmamukhaghrāṇakapālarogakarṇarodhaśophastanyadoṣādayo doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa /
ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti salilāpagamanenāniṣpannaśālyādivat //

avāmyāstu garbhiṇīsukumārānyakāryavyagrarūkṣarūkṣāśanaprāyātidīptāgnibhārādhvakarmanityaklāntakṣatakṣīṇātisthūlakṛśavṛddhabāladurbalaśramabhayaśokakrodhamadamūrchākṣutpipāsārttopavāsavyavāyavyāyāmādhyayanacintāprasaktacchardirūrdhvaraktapittavātāsthāpitānuvāsitasaṃvṛtakoṣṭhaduścharditahṛdrogodāvartamūtrāghātagulmaplīhodarāṣṭhīlārśaḥsvaropaghātatimirabhramānilārtārditākṣepakākṣiṇiraḥśaṅkhakarṇapārśvaśūlino 'nāsthāpitakṛmiṇakoṣṭha iti /
anyatrāmagarīvaṣaviruddhābhyavahorabhyaḥ śīghrakāritvādeṣām /
tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt /
sukumārasya hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ /
anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na pravartate /
kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt /
rūkṣasya vāyuraṅgagrahaṇam /
rūkṣāśanaprāyasyaṃ vāyunā kṣapitadehatvād balakṣayaḥ syāt /
tathātidīptāgneragnibalena bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ cāyāsena kṣatasya bhūyaḥkṣaṇanādraktātipravṛttiḥ /
kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho 'ntaḥkṣatabhayaṃ ca /
prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudāna utkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet /
ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ /
saṃvṛtakoṣṭhasya duścharditasya vātimātrapravāhaṇādantaḥ koṣṭhasamutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā /
hṛdrogiṇo hṛdayoparodhaḥ /
udāvartādibhirārtānāmarditādibhiśca yathāyathamāmayapravṛddhirmaraṇaṃ vā /
kṛmiṇakoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥpūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhiratibahutvādaśeṣānissaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiśchardiṣo 'tipravṛttiḥ syāt //

garbhiṇyādicintāprasaktāntāścātra dhūmāntaiḥ prāyaḥ sarvakarmabhirvakṣyamāṇaḥ parihartavyāḥ /
ajīrṇī tu sarvaireva ca vamanavarjjairāmadoṣabhayāt /
navajvarasya doṣastambhabhayāditi //

atha virecanasādhyā jīrṇajvarordhvaraktapittagulmavidradhiplīhārśobhagandarodarakṛmiṇakoṣṭhamūtrāghātaretoyonidoṣavātaśoṇitahalīmakavyaṅgatimirakācābhiṣyandākṣipākakṣārāgnidagdhakuṣṭavraṇaśiraḥpakvāśayaśūlodāvartavibandhacchardivisphoṭādayo vāmyoktāśca viṣūcikādayo doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ /
viśeṣeṇaite hi paraṃ virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat //

avirecyāḥ punarnavajvarātisāryadhoraktapittakṣatagudalaṅghatarātrijāgaritāsthāpitālpāgnirājayakṣmamadātyayārtādhmātasaśalyābhihatatisnigdharūkṣakrūrakoṣṭhāḥ tatra navajvarasyāvipakvān doṣānna nirharet /
vātameva ca kopayet /
atīsāryadhoraktapittayoratipravṛttyā hanyāt /
kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalattvam /
tadabhāvāddehanāśaḥ syāt /
madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya /
ādhmātasya purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ vā janayet /
saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt /
atisnigdhasyātiyogo bhavet /
krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ /
garbhiṇyādīnāṃ pūrvoktadoṣaḥ syāt //

atha sādhāraṇe kāle samyaksnigdhasvinnamanupahatamānasaṃśvaḥ cchardayitavyamiti grāmyānūpaudakaśṛtamāṃsarasakṣīradadhimāṣatilapalalaśākādibhirdravaprāyaiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ sukhoṣitaṃ jīrṇāhāraṃ pūrvāhṇe snātānuliptaṃ sragviṇamahatavāsasaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivacanaṃ jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ nirannabhīṣatsnigdhaṃ vā yavāgū maṇḍena ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ bhīrukṛśabālavṛddhasukumārān vā doṣānurodhenākaṇṭhaṃ pītakṣīratakrayūṣekṣumāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ nakṣatratithikaraṇamuhūrtodaye praśaste yathāvyādhidoṣadūṣyādivihitāmauṣadhamātrāṃ madhusaindhavayuktāṃ sukhoṣṇāṃ brāhmaṇaprayuktābhirāśīrbhirābhimantritāṃ
punaśca //

brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ /
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ //

rasāyanīmavarṣīṇāmamarāṇābhivāmṛtam /
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyabhidamastu te //

aum nāmo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya /
tadyathā /
aum /
bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye bhaiṣajyasamudgate svāhā /
ityevamabhimantryodagmukhaḥ prāṅmukhamāturaṃ pāyayet //

tataḥ pītavānūrunyastabhujo vamanānugatamānasognitaptaiḥ pāṇibhirupatapyamāno muhūrtamanupālayet /
sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ pravilayamāpadyamānaṃ
romaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pravicalitaṃ
kukṣyādhmānena ca kukṣimanusṛtaṃ ca kramāt hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhūtam /
atha samupasthitānekapratigrāhaḥ pārśvalalāṭopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhapratilomonmardane ca pravṛttāvyapatrapaṇīyapuruṣo vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrayan nāpravṛttān na pravarttayan pravṛttāṃścānupravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulībhyāmutpalakumudairaṇḍanālairvā kaṇṭhamabhimṛśan vamet /
nātyunnato nātvavanato na pārśvāpavṛtto vā /
tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati /
atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā /
pārśvāpavṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti //

evaṃ kaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ kaphe chardayet /
svādubhiḥ pittayukte /
amlaiḥ sasnehairanilasaṃsṛṣṭe /
yāvat kaphacchedaḥ kevalamauṣadhapravṛttiḥ pittadarśanaṃ vā //

hīnavegastu pippalyāmalakasarṣapakalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥpunaḥ pravartayet /
prabhūtavamanāsahiṣṇurdvyahaṃ tryahaṃ vā viśramya /
asātmyabībhatsadurdarśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt /
viparītāni tu virecanāni /
sarveṣu ca vamaneṣu saindhavaṃ madhu ca vidadhyātkaphavilayanavicchedanārtham /
vegāṃścāsya pratigrāhagatānāvekṣeta //

tatrāpravṛttiḥ kevalasya vā bheṣajasya pravṛttirvibandho vā vegānāmayogalakṣaṇam /
tataścārocakagauravādhmānakaṇḍūsphoṭakoṭhālasyaśūlapratiśyāyalomaharṣaprasekaśophaśītajvarādayaḥ //

yogalakṣaṇaṃ punaḥ kāle kramāt kaphapittānilapravṛttirnātimahatī vyathā svayaṃ cāvasthānaṃ tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca //

atiyoge tu phenilaraktacandrikodgamanam /
tataśca kṣāmatāsvarakṣayadāhakaṇṭhaśoṣabhramamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛddhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārdditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñatānidrābalāgnihānayo bhavanti /
jīvaśoṇitapravṛttyā maraṇaṃ vā /
eṣāṃ siddhiṣu sādhanaṃ vakṣyate //

yogena tu khalvenaṃ charditavantaṃ suviśodhitapāṇipādamukhaṃ muhūrtamāśvāsya dhūmatrayasyānyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ sammānitasurabhitāmbūlaṃ nivātāgāraśayyāsthitaṃ snehoktenācāravidhinānuśiṣyāt //

tatognibalamavekṣya kṣudhaṃ ca sāyāhne apare vāhni sukhodakapariṣiktaḥ purāṇānāṃ raktaśālitaṇḍulānāṃ susiddhamannamasnehalavaṇakaṭukamalpasnehalavaṇakaṭukaṃ vā dravaprāyamuṣṇodakānuprāyaṃ sāyaṃ prātarupabhuñjāno vidhimimamavekṣeta peyādīnām //

peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam /
krameṇa seveta naro 'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ //

yathāṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa /
mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ //

jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau /
daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathāsyād dvicaturguṇaśca //

pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ /
dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke vamane tu pītam //
iti

atha vamitavantaṃ punarevaṃ snehasvedābhyāmupapādyaśvo virecayitavya iti sujaramaśleṣmalaṃ snigdhaṃ phalāmlamuṣṇamuṣṇodakānupānaṃ jāṅgalarasaudanaṃ bhojayet /
tataḥ sukhoṣitaṃ pūrvoktena vidhinātīte śleṣmakāle nirannaṃ vibhajya koṣṭhaṃ yathārhauṣadhamātrāṃ pāyayet /
na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt //

akṛtavamanasya hi śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate /
urasi vāvaruddhamavatiṣṭhate /
tato nālaṃ virekāya /
samyagviriktasyāpi cādhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gauravamāpādayati /
pravāhikāṃ vā /
na tveṣa doṣo 'tukrūrakoṣṭhasya vāyvātmakatvāt //

śleṣmakāle tvakṛtavamanoktadoṣāḥ śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā chardikṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet /
tenānnāvṛtamapi tulyam /
chardriṃ ca punastajjanayati /
aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamanaṃ nirannaṃ yojyam /
tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt //

koṣṭhastu trividho bhavati /
mṛduḥ krūro madhyamaśca /
tatra bahupitto mṛduḥ /
sa viricyate kṣīrekṣurasāmlatakramastuguḍakṛsarasarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhirapi /
bahuvātaḥ krūraḥ /
sa durvirecyastriphalātilvakatrivṛnnīlinīphalādibhirapi /
bahuśleṣmāsamadoṣaśca madhyaḥ sa sādhāraṇaḥ /
ye ca snihyantyacchapānena prāyaśaḥ trisaptapañcarātrairiti //

tatra kaṣāyamadhuradravyaiḥ pitte virecanam /
mūtrakaṭūṣṇaiḥ kaphe /
snigdhoṣṇalavaṇairvāte /
pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet /
tataścoṣṇodakena so 'ntarmukhaṃ viśodhyārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādihṛdyagandhānupajighret /
nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā vegānna dhārayan īrayamāṇāśca śayyāsanne pratigrāhe 'śītaspṛgviricyeta /
yathā ca vamane svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante tathā virecane vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ /
punaścānte vāyuḥ /
doṣāṇāṃ hi dehe tathā sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti //

apravṛttau tu bheṣajottejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet /
pāṇitāpaiśca jaṭharaṃ svedayet /
pravṛtte ca dīptāgneḥ snigdhavapuṣā bahudoṣasyālpadoṣe naiva vā pravṛtte 'lpadoṣasyāpi jīrṇabhaiṣajyasyāhaḥśeṣaṃ balaṃ cāpekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt /
na tvajīrṇauṣadhasyātiyogabhayāt //

tadaharvā bhuktavato 'nyedyuradṛḍhasnehaṃ vā daśarātrādūrdhvamupaskṛtadehamavahito bhūyaḥ pāyayet //

hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti /
tasmādete vegadhāraṇapravṛddhavātatvātsadāturā durvirecyāśca /
tān susnigdhān śodhayet //

anyānapi cākālanirhāravihārāhārān /
tataścaiṣāṃ sadāturatvādalpo 'pyāmayo duḥsādhyo bhavati /
teṣāṃ punaḥ kriyāvidhiḥ snehavyāpatsiddhāvupadekṣyate //

tatrāsamyagvirekāt kukṣihṛdayāviśuddhirādhmānamaruciḥ prasekaḥ kaphapittotkleśachardibhramāḥ kaṇḍū piṭakā vidāho gauravamagnisādastandrā staimityaṃ pratiśyāyo vātaviṇmūtrasaṅgaśca /
samyagvirekāt vyādhyupaśamo yathoktaviparyayaśca /
ativirekāttu kevalaṃ doṣarahitamudakaṃ raktaṃ vā medomāṃsadhāvanopamaṃ kṛṣṇaṃ vā pravartate /
parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ gudanissaraṇaṃ nayanapraveśaḥ pipīlikāsañcāra ivāṅge vamanātiyogatulyatā ca //

samyagviriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjyena vidhinopapādayet /
atha vamitavāniva krameṇānnānyupayuñjānaḥ prakṛtibhojanamāgacchediti /
bhavati cātra //

jīrṇe 'nne vamanaṃ yojyaṃ kaphe jīrṇe virecanam /
mandavahnimasṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam //

adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayet pītabheṣajam /
snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate //

saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ /
yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret //

srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam /
peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ //

apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam /
nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet //

ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate /
yadā tadā chardayataḥ siñceduṣṇena vāriṇā /
pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane //

durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam /
viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet //

durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ /
aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham /
varaṃ tadasakṛt pītamanyathā saṃśayāvaham //

hared bahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ /
durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamaye ttutān /
kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ //

mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ /
sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet //

rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām /
dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati //

tebhyo bastiṃ puro dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam /
śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavarttibhiḥ /
pravṛttaṃ hi malaṃ sigdho vireko nirharetsukham //

viṣābhighātapiṭakākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ /
kāmalāpāṇḍumehārtān nātisnigdhān viśodhayet //

sarvān snehavirekaiśca rūkṣaistu snehabhāvitān //

karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare 'ntare /
snehasvedau prayuñjīta snehamante balāya ca //

ūṣādibhiryathotkleśya hriyate vāsaso malaḥ /
tathaiva vapuṣaḥ snehasvedamāṣatilādibhiḥ //

snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ /
dāruśuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate //

sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate /
nātiglānikaraṃ nāpi hṛdi pāyau ca rukkaram //

antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati /
virecanaṃ nirūhaṃ vā tattīkṣṇamiti nirdiśet //

jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam /
navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam //

snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam /
ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate //

tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ /
balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ madhyaṃ mṛdu kramāt //

apravartya malān dravyaṃ sātmībhūtaṃ hi jīryati /
vamanaṃ vā virekaṃ vā tasmātsātmyaṃ na yojayet //

vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo yasyāmṛtopamaḥ /
kāle 'vaśyaṃ prayojyaṃ ca yasmādyatnena tat pibet //

buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātushtiratvaṃ jvalanasya dīptim /
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam //