અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.27

અથાતો વમનવિરેચનવિધિં નામાધ્યયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દોષહરણમૂર્ધ્વભાગં વમનાખ્યમધોભાગં વિરેચનાખ્યમુભયં વા મલવિરેચનાદ્વિરેચનમિત્યુચ્યતે ॥

તત્રોષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મવ્યવાયિવિકાષીણ્યૌષધાનિ સ્વવીર્યેણ હૃદયમુપેત્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ વ્યવાયિત્વાચ્ચ ધમનીરનુસૃત્ય સ્નેહેન મૃદૂકૃતે ઽન્તશ્શરીરે સ્વેદોષ્મણાર્દ્રદારુવદ્વિષ્યણ્ણે સ્થૂલાણુસ્રોતેભ્યઃ સકલમપિ દોષસઙ્ઘાતમૌષ્ણ્યાત્ પુનર્વિષ્યન્દયન્તિ ।
તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાષિત્વાચ્ચ વિચ્છિન્દયન્તિ ।
સ વિષ્યણ્ણવિચ્છિન્નો દોષસઙ્ઘાતઃ પારિપ્લવઃ સ્નેહાક્તભાજનસ્થ ઇવોદકાઞ્જલિરસજ્જન્નનુપ્નસરણભાવાદામાશયમનુગમ્ય ઉદાનપ્રણુન્નઃ અગ્નિવાય્વાત્મકત્વાત્ ઊર્ધ્વભાગપ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યોર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
સ્લિલપૃથિવ્યાત્મકત્વાદધોભાગપ્રભાવાચ્ચ ઔષધસ્યાધઃ ।
ઉભયતશ્ચોભયગુણાત્મકત્વાદુભયભાગપ્રભાવાચ્ચ ॥

તત્રોત્કૃષ્ટે શ્લેષ્મણિ પિત્તસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા પિત્તે અનિલે વા શ્લેષ્મોત્તરે ચ વમનમાચરેત્ ।
પિત્તે તુ વિરેકં શ્લેષ્મસંસૃષ્ટે વા તત્સ્થાનગતે વા શ્લેષ્મણીતિ ॥

તત્ર વમનસાધ્યા વિષપીતદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધવિરુદ્ધાજીર્ણાન્નનવજ્વરરાજયક્ષ્માતીસારાધોરક્તપિત્તવિષૂચિકાલસકાવિપાકારોચકાપચિગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદમેદોગદગરોન્માદાપસ્મારશ્વાસકાસહૃલ્લાસવીસર્પપ્રમેહકુષ્ઠપાણ્ડુવર્ત્મમુખઘ્રાણકપાલરોગકર્ણરોધશોફસ્તન્યદોષાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ શ્લેષ્મવ્યાધયો વિશેષેણ ।
એતે હિ પરં વમનેન નાશમુપયાન્તિ સલિલાપગમનેનાનિષ્પન્નશાલ્યાદિવત્ ॥

અવામ્યાસ્તુ ગર્ભિણીસુકુમારાન્યકાર્યવ્યગ્રરૂક્ષરૂક્ષાશનપ્રાયાતિદીપ્તાગ્નિભારાધ્વકર્મનિત્યક્લાન્તક્ષતક્ષીણાતિસ્થૂલકૃશવૃદ્ધબાલદુર્બલશ્રમભયશોકક્રોધમદમૂર્છાક્ષુત્પિપાસાર્ત્તોપવાસવ્યવાયવ્યાયામાધ્યયનચિન્તાપ્રસક્તચ્છર્દિરૂર્ધ્વરક્તપિત્તવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતસંવૃતકોષ્ઠદુશ્છર્દિતહૃદ્રોગોદાવર્તમૂત્રાઘાતગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાર્શઃસ્વરોપઘાતતિમિરભ્રમાનિલાર્તાર્દિતાક્ષેપકાક્ષિણિરઃશઙ્ખકર્ણપાર્શ્વશૂલિનો ઽનાસ્થાપિતકૃમિણકોષ્ઠ ઇતિ ।
અન્યત્રામગરીવષવિરુદ્ધાભ્યવહોરભ્યઃ શીઘ્રકારિત્વાદેષામ્ ।
તત્ર ગર્ભિણ્યા ગર્ભવ્યાપદામગર્ભભ્રંશાચ્ચ દારુણરોગપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
સુકુમારસ્ય હૃદયવિકર્ષણાદૂર્ધ્વમધો વા રુધિરપ્રવૃત્તિઃ ।
અન્યકાર્યવ્યગ્રસ્યૌષધં ન પ્રવર્તતે ।
કૃચ્છ્રેણ વા પ્રવર્તમાનમયોગદોષાન્ કુર્યાત્ ।
રૂક્ષસ્ય વાયુરઙ્ગગ્રહણમ્ ।
રૂક્ષાશનપ્રાયસ્યં વાયુના ક્ષપિતદેહત્વાદ્ બલક્ષયઃ સ્યાત્ ।
તથાતિદીપ્તાગ્નેરગ્નિબલેન ભારાધ્વકર્મનિત્યયાનક્લાન્તાનાં ચાયાસેન ક્ષતસ્ય ભૂયઃક્ષણનાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ ।
ક્ષીણાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાદ્દેહબલોપરોધો ઽન્તઃક્ષતભયં ચ ।
પ્રસક્તચ્છર્દ્યૂર્ધ્વરક્તપિત્તયોરુદાન ઉત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાન્ હરેદ્રક્તં ચાતિપ્રવર્તયેત્ ।
ઊર્ધ્વવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતાનામૂર્ધ્વં વાતાતિપ્રવૃત્તિઃ ।
સંવૃતકોષ્ઠસ્ય દુશ્છર્દિતસ્ય વાતિમાત્રપ્રવાહણાદન્તઃ કોષ્ઠસમુત્ક્લિષ્ટૈર્દોષૈર્વિસર્પસ્તમ્ભજાડ્યવૈચિત્યાનિ મરણં વા ।
હૃદ્રોગિણો હૃદયોપરોધઃ ।
ઉદાવર્તાદિભિરાર્તાનામર્દિતાદિભિશ્ચ યથાયથમામયપ્રવૃદ્ધિર્મરણં વા ।
કૃમિણકોષ્ઠસ્યાસ્થાપનેનાધઃપૂર્વમનિર્હૃતૈઃ કૃમિભિરતિબહુત્વાદશેષાનિસ્સરણેન હૃદયમતિકર્ષદ્ભિશ્છર્દિષો ઽતિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ॥

ગર્ભિણ્યાદિચિન્તાપ્રસક્તાન્તાશ્ચાત્ર ધૂમાન્તૈઃ પ્રાયઃ સર્વકર્મભિર્વક્ષ્યમાણઃ પરિહર્તવ્યાઃ ।
અજીર્ણી તુ સર્વૈરેવ ચ વમનવર્જ્જૈરામદોષભયાત્ ।
નવજ્વરસ્ય દોષસ્તમ્ભભયાદિતિ ॥

અથ વિરેચનસાધ્યા જીર્ણજ્વરોર્ધ્વરક્તપિત્તગુલ્મવિદ્રધિપ્લીહાર્શોભગન્દરોદરકૃમિણકોષ્ઠમૂત્રાઘાતરેતોયોનિદોષવાતશોણિતહલીમકવ્યઙ્ગતિમિરકાચાભિષ્યન્દાક્ષિપાકક્ષારાગ્નિદગ્ધકુષ્ટવ્રણશિરઃપક્વાશયશૂલોદાવર્તવિબન્ધચ્છર્દિવિસ્ફોટાદયો વામ્યોક્તાશ્ચ વિષૂચિકાદયો દોષભેદીયોક્તાશ્ચ પિત્તવ્યાધયઃ ।
વિશેષેણૈતે હિ પરં વિરેચનેન નાશમુપયાન્ત્યગ્ન્યપનયનેનાગ્નિગૃહતાપવત્ ॥

અવિરેચ્યાઃ પુનર્નવજ્વરાતિસાર્યધોરક્તપિત્તક્ષતગુદલઙ્ઘતરાત્રિજાગરિતાસ્થાપિતાલ્પાગ્નિરાજયક્ષ્મમદાત્યયાર્તાધ્માતસશલ્યાભિહતતિસ્નિગ્ધરૂક્ષક્રૂરકોષ્ઠાઃ તત્ર નવજ્વરસ્યાવિપક્વાન્ દોષાન્ન નિર્હરેત્ ।
વાતમેવ ચ કોપયેત્ ।
અતીસાર્યધોરક્તપિત્તયોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્ ।
ક્ષતગુદસ્ય ગુદે પ્રાણોપરોધકરીં રાજયક્ષ્માર્તસ્ય ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્ત્વમ્ ।
તદભાવાદ્દેહનાશઃ સ્યાત્ ।
મદાત્યયાર્તસ્ય મદ્યક્ષીણે દેહે વાયુઃ પ્રાણોપરોધાય ।
આધ્માતસ્ય પુરીષાશયે નિચિતો વાયુર્વિસર્પન્ સહસા તીવ્રતરમાધ્માનં મરણં વા જનયેત્ ।
સશલ્યાભિહતયોઃ ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્ ।
અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગો ભવેત્ ।
ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લમાન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ ।
ગર્ભિણ્યાદીનાં પૂર્વોક્તદોષઃ સ્યાત્ ॥

અથ સાધારણે કાલે સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્વિન્નમનુપહતમાનસંશ્વઃ ચ્છર્દયિતવ્યમિતિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકશૃતમાંસરસક્ષીરદધિમાષતિલપલલશાકાદિભિર્દ્રવપ્રાયૈઃ સમુત્ક્લેશિતશ્લેષ્માણં સુખોષિતં જીર્ણાહારં પૂર્વાહ્ણે સ્નાતાનુલિપ્તં સ્રગ્વિણમહતવાસસં દેવતાગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધવૈદ્યાનર્ચિતવન્તં કૃતહોમબલિમઙ્ગલપ્રાયશ્ચિત્તસ્વસ્તિવચનં જાનુસમસંસ્તૃતસોપધાનોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટં નિરન્નભીષત્સ્નિગ્ધં વા યવાગૂ મણ્ડેન ઘૃતમાત્રાં પીતવન્તં ભીરુકૃશબાલવૃદ્ધસુકુમારાન્ વા દોષાનુરોધેનાકણ્ઠં પીતક્ષીરતક્રયૂષેક્ષુમાંસરસમદ્યતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમં નક્ષત્રતિથિકરણમુહૂર્તોદયે પ્રશસ્તે યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યાદિવિહિતામૌષધમાત્રાં મધુસૈન્ધવયુક્તાં સુખોષ્ણાં બ્રાહ્મણપ્રયુક્તાભિરાશીર્ભિરાભિમન્ત્રિતાં
પુનશ્ચ ॥

બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કાનિલાનલાઃ ।
ઋષયઃ સૌષધિગ્રામા ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ પાન્તુ વઃ ॥

રસાયનીમવર્ષીણામમરાણાભિવામૃતમ્ ।
સુધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યભિદમસ્તુ તે ॥

ઔમ્ નામો ભગવતે ભૈષજ્યગુરવે વૈડૂર્યપ્રભરાજાય તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય ।
તદ્યથા ।
ઔમ્ ।
ભૈષજ્યે ભૈષજ્યે મહાભૈષજ્યે ભૈષજ્યસમુદ્ગતે સ્વાહા ।
ઇત્યેવમભિમન્ત્ર્યોદગ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખમાતુરં પાયયેત્ ॥

તતઃ પીતવાનૂરુન્યસ્તભુજો વમનાનુગતમાનસોગ્નિતપ્તૈઃ પાણિભિરુપતપ્યમાનો મુહૂર્તમનુપાલયેત્ ।
સ યદા જાનીયાત્ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેન દોષં પ્રવિલયમાપદ્યમાનં
રોમહર્ષેણ ચ સ્થાનેભ્યઃ પ્રવિચલિતં
કુક્ષ્યાધ્માનેન ચ કુક્ષિમનુસૃતં ચ ક્રમાત્ હૃદયોપમર્દહૃલ્લાસાસ્યસંસ્રવણૈશ્ચોર્ધ્વમભિમુખીભૂતમ્ ।
અથ સમુપસ્થિતાનેકપ્રતિગ્રાહઃ પાર્શ્વલલાટોપગ્રહણે નાભિપ્રપીડને પૃષ્ઠપ્રતિલોમોન્મર્દને ચ પ્રવૃત્તાવ્યપત્રપણીયપુરુષો વિવૃતોષ્ઠતાલુકણ્ઠો નાતિમહતા વ્યાયામેન વેગાનુદીરયન્ નાપ્રવૃત્તાન્ ન પ્રવર્ત્તયન્ પ્રવૃત્તાંશ્ચાનુપ્રવર્તયન્ સુપરિલિખિતનખાભ્યામઙ્ગુલીભ્યામુત્પલકુમુદૈરણ્ડનાલૈર્વા કણ્ઠમભિમૃશન્ વમેત્ ।
નાત્યુન્નતો નાત્વવનતો ન પાર્શ્વાપવૃત્તો વા ।
તત્રાત્યુન્નતસ્ય પૃષ્ઠહૃદયપીડા ભવતિ ।
અત્યવનતસ્ય શિરઃકોષ્ઠપીડા ।
પાર્શ્વાપવૃત્તસ્ય પાર્શ્વકોષ્ઠહૃદયોર્ધ્વજત્રુપીડેતિ ॥

એવં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણૈઃ કફે છર્દયેત્ ।
સ્વાદુભિઃ પિત્તયુક્તે ।
અમ્લૈઃ સસ્નેહૈરનિલસંસૃષ્ટે ।
યાવત્ કફચ્છેદઃ કેવલમૌષધપ્રવૃત્તિઃ પિત્તદર્શનં વા ॥

હીનવેગસ્તુ પિપ્પલ્યામલકસર્ષપકલ્કલવણોષ્ણોદકૈઃ પુનઃપુનઃ પ્રવર્તયેત્ ।
પ્રભૂતવમનાસહિષ્ણુર્દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા વિશ્રમ્ય ।
અસાત્મ્યબીભત્સદુર્દર્શદુર્ગન્ધાનિ વમનાનિ વિદધ્યાત્ ।
વિપરીતાનિ તુ વિરેચનાનિ ।
સર્વેષુ ચ વમનેષુ સૈન્ધવં મધુ ચ વિદધ્યાત્કફવિલયનવિચ્છેદનાર્થમ્ ।
વેગાંશ્ચાસ્ય પ્રતિગ્રાહગતાનાવેક્ષેત ॥

તત્રાપ્રવૃત્તિઃ કેવલસ્ય વા ભેષજસ્ય પ્રવૃત્તિર્વિબન્ધો વા વેગાનામયોગલક્ષણમ્ ।
તતશ્ચારોચકગૌરવાધ્માનકણ્ડૂસ્ફોટકોઠાલસ્યશૂલપ્રતિશ્યાયલોમહર્ષપ્રસેકશોફશીતજ્વરાદયઃ ॥

યોગલક્ષણં પુનઃ કાલે ક્રમાત્ કફપિત્તાનિલપ્રવૃત્તિર્નાતિમહતી વ્યથા સ્વયં ચાવસ્થાનં તતશ્ચ સ્વસ્થતા મનઃપ્રસાદઃ સ્વરવિશુદ્ધિરરોચકાદિવૈપરીત્યં ચ ॥

અતિયોગે તુ ફેનિલરક્તચન્દ્રિકોદ્ગમનમ્ ।
તતશ્ચ ક્ષામતાસ્વરક્ષયદાહકણ્ઠશોષભ્રમમોહોન્માદમૂર્ચ્છાશિરઃશૂન્યતાહૃદ્ધૂમાયનગાત્રશૂલસુપ્તિતૃષ્ણોર્ધ્વાનિલપ્રકોપકર્ણશૂલાર્દ્દિતવાક્સઙ્ગહનુસંહનનજિહ્વાપ્રવેશનિર્ગમાક્ષિવ્યાવૃત્તિવિસંજ્ઞતાનિદ્રાબલાગ્નિહાનયો ભવન્તિ ।
જીવશોણિતપ્રવૃત્ત્યા મરણં વા ।
એષાં સિદ્ધિષુ સાધનં વક્ષ્યતે ॥

યોગેન તુ ખલ્વેનં છર્દિતવન્તં સુવિશોધિતપાણિપાદમુખં મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય ધૂમત્રયસ્યાન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયિત્વા પુનરુપસ્પૃષ્ટોદકં સમ્માનિતસુરભિતામ્બૂલં નિવાતાગારશય્યાસ્થિતં સ્નેહોક્તેનાચારવિધિનાનુશિષ્યાત્ ॥

તતોગ્નિબલમવેક્ષ્ય ક્ષુધં ચ સાયાહ્ને અપરે વાહ્નિ સુખોદકપરિષિક્તઃ પુરાણાનાં રક્તશાલિતણ્ડુલાનાં સુસિદ્ધમન્નમસ્નેહલવણકટુકમલ્પસ્નેહલવણકટુકં વા દ્રવપ્રાયમુષ્ણોદકાનુપ્રાયં સાયં પ્રાતરુપભુઞ્જાનો વિધિમિમમવેક્ષેત પેયાદીનામ્ ॥

પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્ ।
ક્રમેણ સેવેત નરો ઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ ॥

યથાણુરગ્નિસ્તૃણગોમયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્યમાણો ભવતિ ક્રમેણ ।
મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચસ્તથૈવ શુદ્ધસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ ॥

જઘન્યમધ્યપ્રવરે તુ વેગાશ્ચત્વાર ઇષ્ટા વમને ષડષ્ટૌ ।
દશૈવ તે દ્વિત્રિગુણા વિરેકે પ્રસ્થસ્તથાસ્યાદ્ દ્વિચતુર્ગુણશ્ચ ॥

પિત્તાવસાનં વમનં વિરેકાદર્દ્ધં કફાન્તં ચ વિરેકમાહુઃ ।
દ્વિત્રાન્ સવિટ્કાનપનીય વેગાન્ મેયં વિરેકે વમને તુ પીતમ્ ॥
ઇતિ

અથ વમિતવન્તં પુનરેવં સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદ્યશ્વો વિરેચયિતવ્ય ઇતિ સુજરમશ્લેષ્મલં સ્નિગ્ધં ફલામ્લમુષ્ણમુષ્ણોદકાનુપાનં જાઙ્ગલરસૌદનં ભોજયેત્ ।
તતઃ સુખોષિતં પૂર્વોક્તેન વિધિનાતીતે શ્લેષ્મકાલે નિરન્નં વિભજ્ય કોષ્ઠં યથાર્હૌષધમાત્રાં પાયયેત્ ।
ન ત્વકૃતવમનમન્યત્રાતિક્રૂરકોષ્ઠાત્ ॥

અકૃતવમનસ્ય હિ શ્લેષ્મણોપહતમૌષધમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે ।
ઉરસિ વાવરુદ્ધમવતિષ્ઠતે ।
તતો નાલં વિરેકાય ।
સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપિ ચાધઃસ્રસ્તઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદયિત્વા ગૌરવમાપાદયતિ ।
પ્રવાહિકાં વા ।
ન ત્વેષ દોષો ઽતુક્રૂરકોષ્ઠસ્ય વાય્વાત્મકત્વાત્ ॥

શ્લેષ્મકાલે ત્વકૃતવમનોક્તદોષાઃ શૂલાધ્માનગૌરવાણિ વા કૃત્વા છર્દિક્ષીણે શ્લેષ્મણ્યપરાહ્ણે રાત્રૌ વા વિરેચયેત્ ।
તેનાન્નાવૃતમપિ તુલ્યમ્ ।
છર્દ્રિં ચ પુનસ્તજ્જનયતિ ।
અવિરિક્તસ્ય તુ શ્લેષ્મકાલે ચ વમનં નિરન્નં યોજ્યમ્ ।
તથોર્ધ્વં સુખેન નિર્હરણાત્ ॥

કોષ્ઠસ્તુ ત્રિવિધો ભવતિ ।
મૃદુઃ ક્રૂરો મધ્યમશ્ચ ।
તત્ર બહુપિત્તો મૃદુઃ ।
સ વિરિચ્યતે ક્ષીરેક્ષુરસામ્લતક્રમસ્તુગુડકૃસરસર્પિર્નવમદ્યોષ્ણોદકપીલુદ્રાક્ષાપૂગફલાદિભિરપિ ।
બહુવાતઃ ક્રૂરઃ ।
સ દુર્વિરેચ્યસ્ત્રિફલાતિલ્વકત્રિવૃન્નીલિનીફલાદિભિરપિ ।
બહુશ્લેષ્માસમદોષશ્ચ મધ્યઃ સ સાધારણઃ ।
યે ચ સ્નિહ્યન્ત્યચ્છપાનેન પ્રાયશઃ ત્રિસપ્તપઞ્ચરાત્રૈરિતિ ॥

તત્ર કષાયમધુરદ્રવ્યૈઃ પિત્તે વિરેચનમ્ ।
મૂત્રકટૂષ્ણૈઃ કફે ।
સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈર્વાતે ।
પીતમાત્ર એવ ચૌષધે છર્દિવિઘાતાય શીતામ્બુના મુખમસ્ય સહસા સિઞ્ચેત્ ।
તતશ્ચોષ્ણોદકેન સો ઽન્તર્મુખં વિશોધ્યાર્દ્રસુરભિમૃન્માતુલુઙ્ગજમ્બીરસુમનઃસૌગન્ધિકાદિહૃદ્યગન્ધાનુપજિઘ્રેત્ ।
નિવાતસુખશય્યાસ્થિતશ્ચાવિબન્ધાર્થમલ્પાલ્પમુષ્ણોદકમનુકણ્ઠયંસ્તન્મના વેગાન્ન ધારયન્ ઈરયમાણાશ્ચ શય્યાસન્ને પ્રતિગ્રાહે ઽશીતસ્પૃગ્વિરિચ્યેત ।
યથા ચ વમને સ્વેદપ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ પ્રવર્તન્તે તથા વિરેચને વાતમૂત્રપુરીષપિત્તકફાઃ ।
પુનશ્ચાન્તે વાયુઃ ।
દોષાણાં હિ દેહે તથા સન્નિવેશાન્માર્ગવૈપરીત્યાચ્ચ શોધનયોરિતિ ॥

અપ્રવૃત્તૌ તુ ભેષજોત્તેજનાર્થમુષ્ણોદકં પાયયેત્ ।
પાણિતાપૈશ્ચ જઠરં સ્વેદયેત્ ।
પ્રવૃત્તે ચ દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધવપુષા બહુદોષસ્યાલ્પદોષે નૈવ વા પ્રવૃત્તે ઽલ્પદોષસ્યાપિ જીર્ણભૈષજ્યસ્યાહઃશેષં બલં ચાપેક્ષ્ય ભૂયો માત્રાં વિદધ્યાત્ ।
ન ત્વજીર્ણૌષધસ્યાતિયોગભયાત્ ॥

તદહર્વા ભુક્તવતો ઽન્યેદ્યુરદૃઢસ્નેહં વા દશરાત્રાદૂર્ધ્વમુપસ્કૃતદેહમવહિતો ભૂયઃ પાયયેત્ ॥

હ્રીભયલોભૈશ્ચ વેગાઘાતશીલાઃ પ્રાયશઃ સ્ત્રિયો રાજસમીપસ્થા વણિજશ્ચ ભવન્તિ ।
તસ્માદેતે વેગધારણપ્રવૃદ્ધવાતત્વાત્સદાતુરા દુર્વિરેચ્યાશ્ચ ।
તાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ શોધયેત્ ॥

અન્યાનપિ ચાકાલનિર્હારવિહારાહારાન્ ।
તતશ્ચૈષાં સદાતુરત્વાદલ્પો ઽપ્યામયો દુઃસાધ્યો ભવતિ ।
તેષાં પુનઃ ક્રિયાવિધિઃ સ્નેહવ્યાપત્સિદ્ધાવુપદેક્ષ્યતે ॥

તત્રાસમ્યગ્વિરેકાત્ કુક્ષિહૃદયાવિશુદ્ધિરાધ્માનમરુચિઃ પ્રસેકઃ કફપિત્તોત્ક્લેશછર્દિભ્રમાઃ કણ્ડૂ પિટકા વિદાહો ગૌરવમગ્નિસાદસ્તન્દ્રા સ્તૈમિત્યં પ્રતિશ્યાયો વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગશ્ચ ।
સમ્યગ્વિરેકાત્ વ્યાધ્યુપશમો યથોક્તવિપર્યયશ્ચ ।
અતિવિરેકાત્તુ કેવલં દોષરહિતમુદકં રક્તં વા મેદોમાંસધાવનોપમં કૃષ્ણં વા પ્રવર્તતે ।
પરિકર્તિકા હૃદયોદ્વેષ્ટનં ગુદનિસ્સરણં નયનપ્રવેશઃ પિપીલિકાસઞ્ચાર ઇવાઙ્ગે વમનાતિયોગતુલ્યતા ચ ॥

સમ્યગ્વિરિક્તં ચૈનં વમનોક્તેન ધૂમવર્જ્યેન વિધિનોપપાદયેત્ ।
અથ વમિતવાનિવ ક્રમેણાન્નાન્યુપયુઞ્જાનઃ પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

જીર્ણે ઽન્ને વમનં યોજ્યં કફે જીર્ણે વિરેચનમ્ ।
મન્દવહ્નિમસ્ંશુદ્ધમક્ષામં દોષદુર્બલમ્ ॥

અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગં ચ લઙ્ઘયેત્ પીતભેષજમ્ ।
સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગૈરિતિ ન બાધ્યતે ॥

સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ ।
યાત્યગ્નિર્મન્દતાં તસ્માત્ ક્રમં પેયાદિમાચરેત્ ॥

સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્ ।
પેયાં ન પાયયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ ॥

અપક્વં વમનં દોષાન્ પચ્યમાનં વિરેચનમ્ ।
નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્ ॥

ઊર્ધ્વાધોરેચનં યુક્તં વૈપરીત્યેન જાયતે ।
યદા તદા છર્દયતઃ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા ।
પાદૌ શીતેન ચોર્ધ્વાઙ્ગં વિપરીતં વિરેચને ॥

દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યઃ સ્વયમ્ ।
વિરિચ્યતે ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈસ્તમુપપાદયેત્ ॥

દુર્બલઃ શોધિતઃ પૂર્વમલ્પદોષઃ કૃશો નરઃ ।
અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠશ્ચ પિબેન્મૃદ્વલ્પમૌષધમ્ ।
વરં તદસકૃત્ પીતમન્યથા સંશયાવહમ્ ॥

હરેદ્ બહૂંશ્ચલાન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ પુનઃપુનઃ ।
દુર્બલસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાન્ સંશમયે ત્તુતાન્ ।
ક્લેશયન્તિ ચિરં તે હિ હન્યુર્વૈનમનિર્હૃતાઃ ॥

મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ સક્ષારલવણૈર્ઘૃતૈઃ ।
સન્ધુક્ષિતાગ્નિં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્ ॥

રૂક્ષબહ્વનિલક્રૂરકોષ્ઠવ્યાયામશીલિનામ્ ।
દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ જીર્યતિ ॥

તેભ્યો બસ્તિં પુરો દદ્યાત્તતઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમ્ ।
શકૃન્નિર્હૃત્ય વા કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્ત્તિભિઃ ।
પ્રવૃત્તં હિ મલં સિગ્ધો વિરેકો નિર્હરેત્સુખમ્ ॥

વિષાભિઘાતપિટકાકુષ્ઠશોફવિસર્પિણઃ ।
કામલાપાણ્ડુમેહાર્તાન્ નાતિસ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્ ॥

સર્વાન્ સ્નેહવિરેકૈશ્ચ રૂક્ષૈસ્તુ સ્નેહભાવિતાન્ ॥

કર્મણાં વમનાદીનાં પુનરપ્યન્તરે ઽન્તરે ।
સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત સ્નેહમન્તે બલાય ચ ॥

ઊષાદિભિર્યથોત્ક્લેશ્ય હ્રિયતે વાસસો મલઃ ।
તથૈવ વપુષઃ સ્નેહસ્વેદમાષતિલાદિભિઃ ॥

સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ ।
દારુશુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે ॥

સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્ પ્રવર્તતે ।
નાતિગ્લાનિકરં નાપિ હૃદિ પાયૌ ચ રુક્કરમ્ ॥

અન્તરાશયગં ક્લિન્નં કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ ।
વિરેચનં નિરૂહં વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્ ॥

જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્ ।
નવં માત્રાધિકં કિઞ્ચિત્ તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્ ॥

સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્ ।
અતો વિપર્યયે મન્દં મન્દતાં ચ પ્રપદ્યતે ॥

તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ ।
બલાપેક્ષં હિતં તેષુ તીક્ષ્ણં મધ્યં મૃદુ ક્રમાત્ ॥

અપ્રવર્ત્ય મલાન્ દ્રવ્યં સાત્મીભૂતં હિ જીર્યતિ ।
વમનં વા વિરેકં વા તસ્માત્સાત્મ્યં ન યોજયેત્ ॥

વિભ્રંશો વિષવત્સમ્યગ્યોગો યસ્યામૃતોપમઃ ।
કાલે ઽવશ્યં પ્રયોજ્યં ચ યસ્માદ્યત્નેન તત્ પિબેત્ ॥

બુદ્ધિપ્રસાદં બલમિન્દ્રિયાણાં ધાતુસ્હ્તિરત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્ ।
ચિરાચ્ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગુપાસ્યમાનમ્ ॥