Ashtanga Sangraha · Chapter 1.25

athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

snehādiṣūpayogāya tadvyāpacchamanāya ca /
kuryāt prāgeva tadyogidravyasambhārasaṅgraham //

guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam /
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam //

sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam /
tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt //

mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt /
pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram /

ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato 'pi ca /
dvādhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān //

snehāśayā dadhikṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca /
svedyasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ /
vṛddhabālāvalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ //

vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ /
snehyāḥ na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ /
ūrustambhātisārāmagalarogagarodaraiḥ //

mūrchārchadyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ /
apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane //

tatra dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam /
granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu //

tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu /
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu //

rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca /
śeṣau vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca //

tathādagdhāhatabhraṣṭayonikarṇāśiroruji /
tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpiranyau tu mādhave /
sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyāt bhāsvati nirmale //

ṛtau sādhāraṇe doṣasāmye 'nilakaphe kaphe /
divā niśyanile pitte saṃsarge pittavatyapi //

tvaramāṇe tu śīte 'pi divā tailaṃ ca yojayet /
uṣṇe 'pi rātrau sarpiśca doṣādīnvīkṣya cānyathā //

niśyaśnute vātakaphādrogānahani pittataḥ /
yukyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ /
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ //

rasabhedaikakatvābhyāṃ catuṣṣaṣṭirvicāraṇāḥ /
snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ //

yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā /
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt //

dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt /
hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrāsīyasīm //

kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm /
ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam //

tatra durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ /
apathyariktakoṣṭhatvajvarātīsārakāsibhiḥ //

hrasvā peyā sukhā sā hi parihāre 'nuvartate /
cirācca balyā na ruje vyāpannāpi prakalpate //

mehoruḥpiṭakākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ /
madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā //

na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā śuddhaye 'pyalam /
mahādohānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ /
gulmodāvartavīsarpadaṃśābhipīḍitaiḥ //

unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā /
sarvamārgānusāreṇa jayed vyādhīn suyojitā //

hyastena jīrṇa evānne snehocchaḥ śuddhaye bahuḥ /
śamanaḥ kṣudvayo 'nanno madhyamātraśca śasyate //

bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto 'lpo hitaḥ sa ca /
bālavṛddhapipāsāartasnehadviṇmadyaśīliṣu //

strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu /
mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca //

snehaḥ prāgbhojanāt kuryādūrujaṅghākaṭībalam /
vegānulomyamārogyamadhaḥkāyagadakṣayam //

madhye bṛhattvāgnibalasthiratākukṣirukśamān /
indriyasthiratāmūrdhvamūrdhvajatrugadakṣayam //

vāte salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate /
vaidyo dadyāt bahukaphe kṣāratrikaṭukānvitam //

vāryuṣṇamacche 'nupibetsnehe tatsukhapaktaye /
āsyopalepaśuddhyai ca tauvarāruṣkare na tu //

uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇairvirudhyate /
tato guruprāvaraṇo nivātaśayanasthitaḥ /
jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ //

śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāratiklamaiḥ /
jānīyād bheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghāvāt //

anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ /
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet /
tenodgāraviśuddhiḥ stāttataśca laghutā ruciḥ //

bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥpiban pītavānapi /
dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram //

uṣṇodakopacārī syāt brahmacārī kṣapāśayaḥ /
vyāyāmavegasaṃrodhaśokavarṣahimātapān //

pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṃsthitīḥ /
nīcātyuccopadhānāhassvapnadhūmarajāṃsi ca //

yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet /
sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ //

upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat /
snehasya pānāt pūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdubheṣajam /
uttejanaṃ hutāśasya koṣṭhalāghavakāri ca //

tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet /
samyaksnigdho 'thavāyāvadataḥsātmībhavet param //

sātmībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam /
atiyogena vā vyādhīn yathāmbbodhotiyojanāt //

vihatya setuṃ mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayan mṛdam /
sneho 'pyagniṃ tathā hatvā sravati kṣapayaṃstanum //

vātānulomyaṃ dīpto 'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam /
mṛdusnigdhāṅgatāglāniḥsnehodvego 'thalāghavam //

vimalendriyatā samyak snigdhe rūkṣe viparyayaḥ /
pāṇḍvāmayāggasadanaghrāṇavaktragudasravāḥ /
gudadāhāruciśchardimūrchātṛṣṇāpravāhikāḥ //

śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ snehātisevanāt /
amātrayāhito 'kāle mithyāhāravihārataḥ /
snehaḥ karoti śophārśastandrānidrāvisaṃjñatāḥ //

kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabalakṣayān /
jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān //

tāṃstān svadoṣahetūtthān pāṇḍvādīṃścātiyojanāt /
kṣuttṛṣṇoklekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam /
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravāḥ //

pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu /
yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam //

virūkṣaṇe laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇam /
snehena paittikasyāgniryadā tīvratarīkṛtaḥ /
snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo 'bhitaścaran //

udīrayet sopasargāṃ pipāsāmasya bādhikām /
so 'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu śītalam //

śītasekāvagāhān vā tattṛṣṇāpīḍito bhajet /
snehāgninā dahyamānaḥ svaviṣeṇeva pannagaḥ //

ajīrṇe balavatyā tu śītairdihyācchiromukham /
chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ //

rūkṣānnamullikhedbhuktvā tādṛśyāṃ tu kaphānile /
samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunoddharet //

tato doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet /
na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ /
sarvaṃ hyanuvrajeddehaṃ hatvā saṃjñāṃ ca mārayet //

snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuksvedamācaret /
snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ vamanaṃ punaḥ //

ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ /
tilamāṣadadhikṣīraguḍamatsyarasādibhiḥ //

māsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ /
snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ //

saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate /
alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ //

bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu /
yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet //

prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān /
snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām //

tilacūrṇaṃ ca sasnehaṃ phāṇitaṃ kṛsarāṃ tathā /
tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ sarpiṣmatīmapi //

peyāṃ sukhoṣṇā kṣaireyīṃ pātre vā sasitāghṛte /
sarpirlavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ //

peyāṃ ca pañcaprasṛtāṃ snehaistaṇḍulapañcamaiḥ /
pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca bahusnehasamūyutam /
tailaśuṇṭhīguḍarasaṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ //

snehaṃ vaikaṃ surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram /
vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ tilān //

pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam /
dadhnā siddhaṃ vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam //

yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi /
ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam //

siddhāṃśca caturaḥ snehān badaratriphalārasaiḥ /
yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet //

lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram /
taddhi viṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca //

guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi /
kuṣṭaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet //

triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān /
snehānyathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ //

kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān /
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ /
dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ //