અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.25

અથાતઃ સ્નેહવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્નેહાદિષૂપયોગાય તદ્વ્યાપચ્છમનાય ચ ।
કુર્યાત્ પ્રાગેવ તદ્યોગિદ્રવ્યસમ્ભારસઙ્ગ્રહમ્ ॥

ગુરુશીતસરસ્નિગ્ધમન્દસૂક્ષ્મમૃદુદ્રવમ્ ।
ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્ ॥

સર્પિર્મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્ ।
તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્ ॥

માધુર્યાદવિદાહિત્વાજ્જન્માદ્યેવ ચ શીલનાત્ ।
પિત્તઘ્નાસ્તે યથાપૂર્વમિતરઘ્ના યથોત્તરમ્ ।

ઘૃતાત્તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્મજ્જા તતો ઽપિ ચ ।
દ્વાધ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્યમકસ્ત્રિવૃતો મહાન્ ॥

સ્નેહાશયા દધિક્ષીરં માંસાસ્થિફલદારુ ચ ।
સ્વેદ્યસંશોધ્યમદ્યસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકાઃ ।
વૃદ્ધબાલાવલકૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્રરેતસઃ ॥

વાતાર્તસ્યન્દતિમિરદારુણપ્રતિબોધિનઃ ।
સ્નેહ્યાઃ ન ત્વતિમન્દાગ્નિતીક્ષ્ણાગ્નિસ્થૂલદુર્બલાઃ ।
ઊરુસ્તમ્ભાતિસારામગલરોગગરોદરૈઃ ॥

મૂર્છાર્છદ્યરુચિશ્લેષ્મતૃષ્ણામદ્યૈશ્ચ પીડિતાઃ ।
અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે બસ્તૌ વિરેચને ॥

તત્ર ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્ ।
ગ્રન્થિનાડીકૃમિશ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ ॥

તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાર્થિક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ ।
વાતાતપાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ ॥

રૂક્ષક્લેશક્ષમાત્યગ્નિવાતાવૃતપથેષુ ચ ।
શેષૌ વસા તુ સન્ધ્યસ્થિમર્મકોષ્ઠરુજાસુ ચ ॥

તથાદગ્ધાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણાશિરોરુજિ ।
તૈલં પ્રાવૃષિ વર્ષાન્તે સર્પિરન્યૌ તુ માધવે ।
સર્વં સર્વસ્ય ચ સ્નેહં યુઞ્જ્યાત્ ભાસ્વતિ નિર્મલે ॥

ઋતૌ સાધારણે દોષસામ્યે ઽનિલકફે કફે ।
દિવા નિશ્યનિલે પિત્તે સંસર્ગે પિત્તવત્યપિ ॥

ત્વરમાણે તુ શીતે ઽપિ દિવા તૈલં ચ યોજયેત્ ।
ઉષ્ણે ઽપિ રાત્રૌ સર્પિશ્ચ દોષાદીન્વીક્ષ્ય ચાન્યથા ॥

નિશ્યશ્નુતે વાતકફાદ્રોગાનહનિ પિત્તતઃ ।
યુક્યાવચારયેત્ સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્યન્નેન બસ્તિભિઃ ।
નસ્યાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષમૂર્ધકર્ણાક્ષિતર્પણૈઃ ॥

રસભેદૈકકત્વાભ્યાં ચતુષ્ષષ્ટિર્વિચારણાઃ ।
સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂતત્વાદલ્પત્વાચ્ચ ક્રમાત્સ્મૃતાઃ ॥

યથોક્તહેત્વભાવાચ્ચ નાચ્છપેયો વિચારણા ।
સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહકર્માશુસાધનાત્ ॥

દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિરષ્ટાભિર્યામૈર્જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્ ।
હ્રસ્વમધ્યોત્તમા માત્રાસ્તાસ્તાભ્યશ્ચ હ્રાસીયસીમ્ ॥

કલ્પયેદ્વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગેવ તુ હ્રસીયસીમ્ ।
અજ્ઞાતકોષ્ઠે હિ બહુઃ કુર્યાજ્જીવિતસંશયમ્ ॥

તત્ર દુર્બલમન્દાગ્નિબાલવૃદ્ધસુખાત્મકૈઃ ।
અપથ્યરિક્તકોષ્ઠત્વજ્વરાતીસારકાસિભિઃ ॥

હ્રસ્વા પેયા સુખા સા હિ પરિહારે ઽનુવર્તતે ।
ચિરાચ્ચ બલ્યા ન રુજે વ્યાપન્નાપિ પ્રકલ્પતે ॥

મેહોરુઃપિટકાકુષ્ઠવાતશોણિતપીડિતૈઃ ।
મધ્યમા મૃદુકોષ્ઠૈશ્ચ સ્નેહની સ્યાત્સુખેન સા ॥

ન બલક્ષપણી મન્દવિભ્રંશા શુદ્ધયે ઽપ્યલમ્ ।
મહાદોહાનલબલક્ષુત્તૃટ્ક્લેશસહિષ્ણુભિઃ ।
ગુલ્મોદાવર્તવીસર્પદંશાભિપીડિતૈઃ ॥

ઉન્મત્તૈઃ કૃચ્છ્રમૂત્રૈશ્ચ મહતી શીઘ્રમેવ સા ।
સર્વમાર્ગાનુસારેણ જયેદ્ વ્યાધીન્ સુયોજિતા ॥

હ્યસ્તેન જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ ।
શમનઃ ક્ષુદ્વયો ઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે ॥

બૃંહણો રસમદ્યાદ્યૈઃ સભક્તો ઽલ્પો હિતઃ સ ચ ।
બાલવૃદ્ધપિપાસાઅર્તસ્નેહદ્વિણ્મદ્યશીલિષુ ॥

સ્ત્રીસ્નેહનિત્યમન્દાગ્નિસુખિતક્લેશભીરુષુ ।
મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ ॥

સ્નેહઃ પ્રાગ્ભોજનાત્ કુર્યાદૂરુજઙ્ઘાકટીબલમ્ ।
વેગાનુલોમ્યમારોગ્યમધઃકાયગદક્ષયમ્ ॥

મધ્યે બૃહત્ત્વાગ્નિબલસ્થિરતાકુક્ષિરુક્શમાન્ ।
ઇન્દ્રિયસ્થિરતામૂર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગદક્ષયમ્ ॥

વાતે સલવણં સર્પિઃ પિત્તે કેવલમિષ્યતે ।
વૈદ્યો દદ્યાત્ બહુકફે ક્ષારત્રિકટુકાન્વિતમ્ ॥

વાર્યુષ્ણમચ્છે ઽનુપિબેત્સ્નેહે તત્સુખપક્તયે ।
આસ્યોપલેપશુદ્ધ્યૈ ચ તૌવરારુષ્કરે ન તુ ॥

ઉષ્ણોપચારઃ સ્નેહે સ્યાદુષ્ણો હ્યુષ્ણૈર્વિરુધ્યતે ।
તતો ગુરુપ્રાવરણો નિવાતશયનસ્થિતઃ ।
જરણાન્તં પ્રતીક્ષેત તૃષ્યન્નુષ્ણાલ્પવારિપઃ ॥

શિરોરુગ્ભ્રમનિષ્ઠીવમૂર્ચ્છાસાદારતિક્લમૈઃ ।
જાનીયાદ્ ભેષજં જીર્યજ્જીર્ણં તચ્છાન્તિલાઘાવાત્ ॥

અનુલોમનિલસ્વાસ્થ્યક્ષુત્તૃષ્ણોદ્ગારશુદ્ધિભિઃ ।
જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કાયાં પુનરુષ્ણોદકં પિબેત્ ।
તેનોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ સ્તાત્તતશ્ચ લઘુતા રુચિઃ ॥

ભોજ્યો ઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃપિબન્ પીતવાનપિ ।
દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દિ નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કરમ્ ॥

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્ બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ ।
વ્યાયામવેગસંરોધશોકવર્ષહિમાતપાન્ ॥

પ્રવાતયાનયાનાધ્વભાષ્યાત્યાસનસંસ્થિતીઃ ।
નીચાત્યુચ્ચોપધાનાહસ્સ્વપ્નધૂમરજાંસિ ચ ॥

યાન્યહાનિ પિબેત્તાનિ તાવન્ત્યન્યાન્યપિ ત્યજેત્ ।
સર્વકર્મસ્વયં પ્રાયો વ્યાધિક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ ॥

ઉપચારસ્તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્ ।
સ્નેહસ્ય પાનાત્ પૂર્વં ચ દાતવ્યં મૃદુભેષજમ્ ।
ઉત્તેજનં હુતાશસ્ય કોષ્ઠલાઘવકારિ ચ ॥

ત્ર્યહમચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્તદિનં પિબેત્ ।
સમ્યક્સ્નિગ્ધો ઽથવાયાવદતઃસાત્મીભવેત્ પરમ્ ॥

સાત્મીભૂતો હિ કુરુતે ન મલાનામુદીરણમ્ ।
અતિયોગેન વા વ્યાધીન્ યથામ્બ્બોધોતિયોજનાત્ ॥

વિહત્ય સેતું મૃત્કોષ્ઠાત્ સ્રવતિ ક્ષપયન્ મૃદમ્ ।
સ્નેહો ઽપ્યગ્નિં તથા હત્વા સ્રવતિ ક્ષપયંસ્તનુમ્ ॥

વાતાનુલોમ્યં દીપ્તો ઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્ ।
મૃદુસ્નિગ્ધાઙ્ગતાગ્લાનિઃસ્નેહોદ્વેગો ઽથલાઘવમ્ ॥

વિમલેન્દ્રિયતા સમ્યક્ સ્નિગ્ધે રૂક્ષે વિપર્યયઃ ।
પાણ્ડ્વામયાગ્ગસદનઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ ।
ગુદદાહારુચિશ્છર્દિમૂર્છાતૃષ્ણાપ્રવાહિકાઃ ॥

શુક્તોદ્ગારભ્રમશ્વાસકાસાઃ સ્નેહાતિસેવનાત્ ।
અમાત્રયાહિતો ઽકાલે મિથ્યાહારવિહારતઃ ।
સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્તન્દ્રાનિદ્રાવિસંજ્ઞતાઃ ॥

કણ્ડૂકુષ્ઠજ્વરોત્ક્લેશશૂલાનાહબલક્ષયાન્ ।
જઠરેન્દ્રિયદૌર્બલ્યજાડ્યામસ્તમ્ભવાગ્ગ્રહાન્ ॥

તાંસ્તાન્ સ્વદોષહેતૂત્થાન્ પાણ્ડ્વાદીંશ્ચાતિયોજનાત્ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણોક્લેખનસ્વેદરૂક્ષપાનાન્નભેષજમ્ ।
તક્રારિષ્ટખલોદ્દાલયવશ્યામાકકોદ્રવાઃ ॥

પિપ્પલીત્રિફલાક્ષૌદ્રપથ્યાગોમૂત્રગુગ્ગુલુ ।
યથાસ્વં પ્રતિરોગં ચ સ્નેહવ્યાપદિ સાધનમ્ ॥

વિરૂક્ષણે લઙ્ઘનવત્ કૃતાતિકૃતલક્ષણમ્ ।
સ્નેહેન પૈત્તિકસ્યાગ્નિર્યદા તીવ્રતરીકૃતઃ ।
સ્નેહમાશુ જરાં નીત્વા પુનરોજો ઽભિતશ્ચરન્ ॥

ઉદીરયેત્ સોપસર્ગાં પિપાસામસ્ય બાધિકામ્ ।
સો ઽસૂંસ્ત્યજેદ્યદ્યુદકં ન પિબેદાશુ શીતલમ્ ॥

શીતસેકાવગાહાન્ વા તત્તૃષ્ણાપીડિતો ભજેત્ ।
સ્નેહાગ્નિના દહ્યમાનઃ સ્વવિષેણેવ પન્નગઃ ॥

અજીર્ણે બલવત્યા તુ શીતૈર્દિહ્યાચ્છિરોમુખમ્ ।
છર્દયેત્તદશાન્તૌ ચ પીત્વા શીતોદકં પુનઃ ॥

રૂક્ષાન્નમુલ્લિખેદ્ભુક્ત્વા તાદૃશ્યાં તુ કફાનિલે ।
સમદોષશ્ચ નિઃશેષં સ્નેહમુષ્ણામ્બુનોદ્ધરેત્ ॥

તતો દોષાદિબલતઃ પૂર્વોક્તં ચ વિધિં શ્રયેત્ ।
ન સર્પિઃ કેવલં પિત્તે પેયં સામે વિશેષતઃ ।
સર્વં હ્યનુવ્રજેદ્દેહં હત્વા સંજ્ઞાં ચ મારયેત્ ॥

સ્નિગ્ધદ્રવોષ્ણધન્વોત્થરસભુક્સ્વેદમાચરેત્ ।
સ્નિગ્ધસ્ત્ર્યહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્વિરેકં વમનં પુનઃ ॥

એકાહં દિનમન્યચ્ચ કફમુત્ક્લેશ્ય તત્કરૈઃ ।
તિલમાષદધિક્ષીરગુડમત્સ્યરસાદિભિઃ ॥

માસલા મેદુરા ભૂરિશ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ ।
સ્નેહોચિતાશ્ચ યે સ્નેહ્યાસ્તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્તતઃ ॥

સંસ્નેહ્ય શોધયેદેવં સ્નેહવ્યાપન્ન જાયતે ।
અલં મલાનીરયિતું સ્નેહશ્ચાસાત્મ્યતાં ગતઃ ॥

બાલવૃદ્ધાદિષુ સ્નેહપરિહારાસહિષ્ણુષુ ।
યોગાનિમાનનુદ્વેગાન્ સદ્યઃસ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્ ॥

પ્રભૂતમાંસનિષ્ક્વાથાન્ જાઙ્ગલાનૂપજાન્ રસાન્ ।
સ્નેહભૃષ્ટેષુ વા તેષુ યવાગૂં નાતિસંહતામ્ ॥

તિલચૂર્ણં ચ સસ્નેહં ફાણિતં કૃસરાં તથા ।
તિલકામ્બલિકં ભૂરિસ્નેહં સર્પિષ્મતીમપિ ॥

પેયાં સુખોષ્ણા ક્ષૈરેયીં પાત્રે વા સસિતાઘૃતે ।
સર્પિર્લવણયુક્તં વા સદ્યોદુગ્ધં તથા પયઃ ॥

પેયાં ચ પઞ્ચપ્રસૃતાં સ્નેહૈસ્તણ્ડુલપઞ્ચમૈઃ ।
પાયસં માષમિશ્રં ચ બહુસ્નેહસમૂયુતમ્ ।
તૈલશુણ્ઠીગુડરસં જીર્ણે માંસરસાશિનઃ ॥

સ્નેહં વૈકં સુરાચ્છેન દધ્નો વા સગુડં સરમ્ ।
વસાં વરાહજાં સર્પિઃ પિપ્પલીં લવણં તિલાન્ ॥

પિપ્પલીં લવણં સ્નેહાંશ્ચતુરો દધિમસ્તુકમ્ ।
દધ્ના સિદ્ધં વ્યોષગર્ભં ધાત્રીદ્રાક્ષારસે ઘૃતમ્ ॥

યવકોલકુલત્થામ્બુક્ષારક્ષીરસુરાદધિ ।
ઘૃતં ચ સિદ્ધં તુલ્યાંશં સદ્યઃસ્નેહનમુત્તમમ્ ॥

સિદ્ધાંશ્ચ ચતુરઃ સ્નેહાન્ બદરત્રિફલારસૈઃ ।
યોનિશુક્રામયહરાન્ સદ્યઃસ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્ ॥

લવણોપહિતાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહયન્ત્યચિરાન્નરમ્ ।
તદ્ધિ વિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ ॥

ગુડાનૂપામિષક્ષીરતિલમાષસુરાદધિ ।
કુષ્ટશોફપ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્ ॥

ત્રિફલાપિપ્પલીપથ્યાગુગ્ગુલ્વાદિવિપાચિતાન્ ।
સ્નેહાન્યથાસ્વમેતેષાં યોજયેદવિકારિણઃ ॥

ક્ષીણાનાં ત્વામયૈરગ્નિદેહસન્ધુક્ષણક્ષમાન્ ।
દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધકોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્રધાતુર્બલવર્ણયુક્તઃ ।
દૃઢેન્દ્રિયો મન્દજરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ ॥