Ashtanga Sangraha · Chapter 1.24

athāto dvividhopakramaṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

upakramyasya hi dvitvād dvidhaivopakramo mataḥ /
ekassantarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ /
bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau //

bṛṃhaṇaṃ yat bṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat /
dehasyaṃ bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te //

snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanañca yat /
bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāt dvitayaṃ nātivartate //

śodhanaṃ śamanañceti dvidhā tatrāpi laṅghanam /
yadīrayet bahirdoṣān pañcadhā śodhanañca tat //

nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko 'sravisrutiḥ /
na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi //

samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā /
pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ /
bṛṃhaṇaṃ śamanantveva vāyoḥ pittānilasya ca //

bṛṃhayed vyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān /
bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān //

garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme 'parānappi /
māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ //

svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ /
mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ /
visarpavidradhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ //

sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi /
tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān /
āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ //

vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān /
madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ //

ebhirevamayairārtān hīnasthaulyabalādikān /
kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtānmadhyabalairdṛḍhān //

samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān /
na bṛṃhayellaṅghanīyān bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet /
yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret //

bṛṃhite syāt balaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṃṅkṣayaḥ /
vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ //

kṣuttṛṭsahodayaśśuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā /
vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghate //

anapekṣitamātrādisevite kurutastu te /
atisthaulyātikārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ /
rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghate //

tatra śodhanamuddiśya sthaulyādyāḥ pragudāhṛtāḥ /
gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro 'nnajo rasaḥ //

āma eva ślathīkurvan dhātūn shtaulyamupānayet /
atisthaulyādatikṣuttṛṭprasvedaśvāsanidratāḥ //

āyāsākṣamatā jāḍyamalpāyurbalavegatā /
daurgandhyaṃ gadgadatvañca bhavenmedotipuṣṭitaḥ //

srotastu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ /
caran prajvalayatyagniṃ kṣuttṛṣau stastato 'dhikam //

sthūlaṃ koṭaravadvṛddhau dahato 'gnyanilau ca tam /
svedavāhisirāmūlabhāvādviṣyandanādapi /
medasaḥ śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā //

koṣṭha eva vipakve 'sya saṃruddhasrotaso rase /
sarvatrālabdhavṛttitvāt prayo medaḥ pracīyate //

taccheṣo 'lparaso 'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye /
tulyepi vāyvādicaye prākcitaṃ cīyatetarām /
medastenāsamastena dhātūnāṃ vidadhāti tat //

śvāsādīnacirāccānyān jvarodarabhagandarān /
mehorustambhapiṭakāvidradhiprabhṛtīn gadān //

ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ /
atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ mārutāpaham //

śleṣmamedoharaṃ yacca kulatthā yavakā yavāḥ /
jūrṇaśyāmākamudgādyāḥ pāne 'riṣṭaṃ madhūdakam //

mastu takraṃ ca tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ chedi ca bheṣajam /
cintāvyavāyavyāyāmaśodhanāsvapanaṃ bhajet //

dehāpekṣī tathā rūkṣaṃ snānamudvartanādi ca /
madhunā triphalāṃ lihyāt guḍūcīmabhayāṃ ghanam /
rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ //

śilāhvasya prayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ /
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu //

yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo 'tisthaulyadoṣajit /
madanaṃ triphalā mustā saptāhvāriṣṭavatsakam //

sapāṭhāragvadhaṃ pītamatibṛṃhaṇarogajit /
tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam //

samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram /
madanādīni cālepaḥ snanādiṣvapi yojayet //

hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram /
elāvṛkṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam //

takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ kolarasena vā /
mūtrakṛchraṃ kṛmīn mehaṃ sthūlatāṃ ca vyapohati //

kṛmighnatriphalaṃ tailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ /
lohodakāpluto manthaḥ śasto bṛṃhaṇarogiṇām //

vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ /
hiṅgusaucarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ //

niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt /
eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam //

saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat /
atisthaulyādikān sarvān rogānanyāṃśca tadvidhān /
hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān //

buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam /
yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇānyapi //

atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ /
snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ //

bastihṛnmūrddhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ /
pralāpordhvānilaglāniḥ charddiḥ parvāsthibhedanam //

varcomūtragrahādyāśca jāyante 'tivilaṅghanāt /
atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣṇatṛṭkṣudhaḥ //

tṛptivyādhyauṣadhamanān sahate 'lpabalatvataḥ /
śvāsakāsakṣayaplīhagulmārśovahnimandatāḥ //

kṛśaṃ prāyaśca dhāvanti raktapittānilāmayāḥ /
kārśyameva varaṃ sthaulyānna hi sthūlasya bheṣajam /
bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nālamatimedo 'gnivātajit //

madhurasnigdhasauhityairyat saukhyena ca naśyati /
kraśimā sthavimātyantaviparītaniṣevaṇaiḥ //

śuṣkasphigudaragrīvāḥ sthūlaparvā sirātataḥ /
ucyate 'tikṛśastatnaprāgukto bṛṃhaṇo vidhiḥ //

aśvagandhāvidāryādyā vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ /
acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca //

svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati /
laṅghanottheṣu rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet /
yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye //

sadyaḥ kṣīṇo yataḥ sadyo bṛṃhaṇenopacīyate /
ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena tatra ca //

bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnibalādīn vīkṣya yojayet /
na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt /
māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ //

kravyānmāṃsarasāṃstasmāddakalāvaṇikān laghūn /
veśavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca kṛtākṛtān /
rasāṃstathā ca kṣīrādīn tarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ //

yuñjyāt kṛśānāṃ jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām /
tṛṣyatāmūdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām //

samaiḥ kṛṣṇāsitātailakṣaudrādyaidrvyaṃśatarpaṇaiḥ /
manthastadvat sitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ //

phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo 'mlakāñjikam /
tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvarttaharaṃ param //

manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ /
parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastṛṣṇādirogajit //

svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā /
sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ //

guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe /
yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam //

syaulyakārśye prakṛtyāpi syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ /
satataṃ vyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca //

mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe /
samadhātvagnideho 'sau samasṃhanano bhavet //

dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate /
doṣagatyātiricyante grāhibhedyādibhedataḥ /
upakramā na tu dvitvādbhinnā api gadā iva //