Ashtanga Sangraha · Chapter 1.23

athāto bheṣajāvacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

bheṣajamavacārayan prāgeva tāvadevamāturaṃ parīkṣeta /
kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā kasmiṃśca deśe manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṃ vihārajātametāvat balamevāṃvidhaṃ satvamevaṃvidhaṃ sātmmamiyaṃ bhaktirime vyādhayo hitamidamahitamidamiti /
prāggrahaṇena kena vā nidānaviśeṣeṇāsyakupito doṣaḥ /
doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakope hetavaḥ /
tasmādyathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā bhiṣakdoṣamevamavagamayet /
tadyathā /
kimāhāreṇa kupito vāyuḥ kiṃ vihāreṇa tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā sāhasena vegarodhena vā bhayena śokena veti /
tataśca tatpratipakṣamauṣadhaṃ prayujyamānamāśu siddhaye sampadyate /
tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutiktakaṣāyāścetaretarapratipakṣāḥ /
tadanantarañcopalabheta /
mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam
ekarūpasyāpi hi hetoḥ mṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānāñca doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt vyādherbalābalaviśeṣaḥ /
tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣvanekaraseṣu ca bheṣajeṣu rasadoṣaprabhāvamekaikaśo 'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatatvaṃ vyavasyeta /
natvevaṃ sarvatra //

na hi viṣamavikṛtisamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāñcānyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatatvamadhyavasituṃ śakyam /
tathāvidhe hi samudāye samudāyaprabhāvamevopalabhya vyādhyauṣadhaprabhāvatatvamavagacchet /
tathā kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavashtita iti nirūpayet /
pravisṛto hi doṣaḥ svameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro bhavati /
tataśca sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeṣaḥ paryeṣitavyaḥ //

tataścaivamālocayet /
kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ /
kiyato vā /
doṣānurūpo hi bhaiṣajyavīryapramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati //

sahasātibalāni saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi vā /
tathāgnikṣāraśastrakarmāṇyalpasatvamāturamalpabalaṃ vātipāyayeyuḥ /
saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe śīghramanyamāvahanti /
śarīrabalādhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān /
agnibalādadhikāni glānimagnisādaśca //

api ca /
atisthūlo 'tikṛśo durbalo durbaddhamāṃsaśoṇitāsthyaṃgāvayavo 'lpāgniralpāhāro 'sātmyāhāropacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthasoḍhum /
kiṃ punastathāvidho bheṣajamevaṃvegam /
tasmāttādṛśamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaragurubhiravibhramaiścopācaredauṣadhairviśeṣādabalāḥ /
tāhyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥsukumārāḥ parāyattāśca /
tato 'pi viśeṣeṇa śiśavaḥ /
tathā balavati vyādhyāture 'lpabalamalpaṃ vā bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva doṣamutkleśya vyādhimudīrayet //

yogyamapi cauṣadhamevaṃ parīkṣeta /
idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtāvevaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāla etāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā /
anyadapi caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt tanmānena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot /
sūkṣmāṇi hi doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārarasasātmyasatvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi /
yānyanālocitāni nihanyurāturam /
ālocyamānāni tu vipulabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ /
kiṃ punaralpabuddhim /
tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta yajñām /
api ca /
santi vyādhayo ye śāstra utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ /
tatra prājña eva doṣādigurulāghavena samyagadhyavasyedanyataraniṣṭhāyām //

kālaśca bheṣajasya yogyatāmādadhāti /
sa kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ prāgapi ca /
śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ /
tatra śītoṣṇayorvṛṣṭiśītayoścāntare sādhāraṇau vasantajaladātyāyu /
grīṣmavarṣakālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate /
teṣu sādhāraṇeṣvahassu vamanādīnāṃ pravṛttirnnivṛttiritareṣvayogātiyogabhayāt /
sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ śarīrauṣadhānām /
viparītāstvitare //

tathā hi śītakāle 'timātraśītopahitatvāccharīramatyarthaśītavātaviṣṭabdhamatistabdhabahugurudoṣaṃ bhavati /
tadanu prāptañca bheṣajaṃ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya jāyate /
śarīrañca vātaprāyopadravāya /
tadvadvarṣāsvapi samantādatighanena bahalena ghanasampātenāvatate nabhasi uparuddhatejaḥyasareṣu dinakarakareṣu jalapaṭalotplāvanoddāmakardamāyāṃ bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ bhavati //

auṣadhagrāmastu jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato 'lpavīryo bhavati /
aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalapnāyābhiramlavipākābhiḥ khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃspṛṣṭābhiradbhiḥ salilaśiśiraśīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharoṣmaṇā komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate /
tataścāsāvapathyatāmupagato dhruvamayogāya prathamasaṃgṛhītamapicauṣadhaṃ toyadatoyānugatamārutopahate jagatīti //

grīṣme punarādānopahatatvāccharīramuṣṇarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatiyalīnadoṣaṃ bhavati /
bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi tapanakaranipātāduṣṇatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate /
śarīrañca pipāsābhramaklamopadravāya /
tasmātsādhāraṇeṣveva tadantarāleṣu vamanādīni yojayennacedātyayiko vyādhiḥ /
ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamevāvahito 'vacārayet //

āturāvasthāsu tu kalāḥ kālasaṃjñāḥ /
tadyathāsyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo 'kālo vā /
nahyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati /
tasyatvekādaśadhāvacāraṇam /
tadyathā /
abhaktaṃ prāgbhaktaṃ madhyabhaktamadhobhaktaṃ sabhaktamantarabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhuḥ sagrāsaṃ grāsāntarā niśi ca //

tatrābhaktaṃ nāma kevalamevauṣadhaṃ nirannopayogādativīryam /
kaphodrekavimuktāmāśayasrotāḥ prātarbalavānupayuñjīta /
itarastu prāgbhaktādikamannasaṃsargeṇa hitaṃ nātiglānikaraṃ bhavati //

prāgbhaktaṃ nāma yadanantarabhaktam /
tadapānānilavikṛtāvadhaḥ kāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu ca vyādhiṣu praśamanāya kṛśīkaraṇārthañca yojyam //

madhyabhaktaṃ madhye bhaktasya tat samānānilavikṛtau /
koṣṭhagateṣu ca vyādhiṣu paittikeṣu ca //

adhobhaktaṃ bhaktādanantaram /
tattuvyānavikṛtau prātarāśāntamudānavikṛtau punaḥ sāyamāśāntam /
pūrvakāyasya ca balādhānārthaṃ tadgateṣu vyādhiṣu ca ślaiṣmikeṣu ca praśamāya sthūlīkaraṇārthañca //

sabhaktaṃ yadannena samaṃ sādhitaṃ paścādvā samāloḍitam /
tat bāleṣu sukumāreṣvauṣadhadveṣiṣvarucau sarvāṅgageṣu ca rogeṣu //

antarābhaktaṃ yat pūrvāhṇe bhakte jīrṇe madhyāhne bheṣajamupayujyate /
tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam /
etena rātrirvyākhyātā /
taddīptāgnervyānajeṣvāmayeṣu //

sāmudgaṃ yadādāvante ca bhuktasya /
tattu laghvalpānnayuktaṃ pācanāvalehacūrṇādi hidhmāyāṃ kampākṣepayorūrdhvādhassaṃśraye ca doṣe //

muhurmuhustu punaḥpunarbhukte yadabhukte vā /
tacchavāsakāsahidhmātṛṭchardiṣu viṣanimitteṣu ca vikāreṣu //

sagrāsaṃ yat grāsasampṛktam /
grāsāntaraṃ yat grāsayorgrāsayormadhye dvayamapyetat prāṇānilavikṛtau /
tathā sagrāsaṃ cūrṇalehavaṭakādikamagnidīpanaṃ vājīkaraṇāni copayuñjīta /
grāsāntaraṃ hṛdroge vamanaṃ dhūmañca /
jatrūrdhvāmayeṣu niśāyām //

tatrādye kāle tṛṣitaḥ pītaśītāmburajīrṇī kṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet /
śeṣeṣu vāhṛdyamasātmyamatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātrañceti /
bhavati cātra ślokaḥ //

rogamādau parīkṣeta tadanantaramauṣadham /
tataḥ karma bhiṣak paścāt jñānapūrvaṃ samācaret //

nivṛtto 'pi punarvyādhiralpenāyāti hetunā /
dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ //

tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā /
siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣāṃ dārḍhyamāvahan //

sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam /
kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayet punaḥ //

manasorthānukūlyena tuṣṭirūrjā rucirbalam /
sukhopabhogatā ca syāt vyādheścātaḥ parikṣayaḥ //

laulyāddoṣakṣayādvyādhivaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ /
tāsu pathyopacārajño yogenādyaṃ vikalpayet //

śītoṣṇavarṣānicitaṃ caitraśrāvaṇakārtike /
kramāt sādhāraṇe śleṣmavātapittaṃ hareddrutam //

prāvṛṭśaradvasantānāṃ māseṣveteṣu vā haret /
sādhāraṇeṣu vidhinā trimāsāntaritānmalān //

kṛsvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham /
prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet //

saptāhena guṇālābhe kritāmanyāṃ prayojayet /
pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ /
guṇe 'lpepi tu tāmeva viśeṣotkarṣalabdhaye //

bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ /
śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam //

ananyakāryo 'vahitaḥ tathā tanmantrisammataḥ /
āsvāditaṃ paricaraiḥsvayañcānuprayojayet //

ucito yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam /
deśe 'nyatrāpi vasatastattulyaguṇajanma ca //

vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu /
rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā /
ekāgramanasā yuktaṃ bhaṣajyamamṛtāyate //