અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.24

અથાતો દ્વિવિધોપક્રમણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિત્વાદ્ દ્વિધૈવોપક્રમો મતઃ ।
એકસ્સન્તર્પણસ્તત્ર દ્વિતીયશ્ચાપતર્પણઃ ।
બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ચેતિ તત્પર્યાયાવુદાહૃતૌ ॥

બૃંહણં યત્ બૃહત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્ ।
દેહસ્યં ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમિતરચ્ચ તે ॥

સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનઞ્ચ યત્ ।
ભૂતાનાં તદપિ દ્વૈધ્યાત્ દ્વિતયં નાતિવર્તતે ॥

શોધનં શમનઞ્ચેતિ દ્વિધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્ ।
યદીરયેત્ બહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનઞ્ચ તત્ ॥

નિરૂહો વમનં કાયશિરોરેકો ઽસ્રવિસ્રુતિઃ ।
ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ ॥

સમીકરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ચ સપ્તધા ।
પાચનં દીપનં ક્ષુત્તૃડ્વ્યાયામાતપમારુતાઃ ।
બૃંહણં શમનન્ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ ॥

બૃંહયેદ્ વ્યાધિભૈષજ્યમદ્યસ્ત્રીશોકકર્શિતાન્ ।
ભારાધ્વોરઃક્ષતક્ષીણરૂક્ષદુર્બલવાતલાન્ ॥

ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મે ઽપરાનપ્પિ ।
માંસક્ષીરસિતાસર્પિર્મધુરસ્નિગ્ધબસ્તિભિઃ ॥

સ્વપ્નશય્યાસુખાભ્યઙ્ગસ્નાનનિર્વૃતિહર્ષણૈઃ ।
મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધજ્વરોરુસ્તમ્ભકુષ્ઠિનઃ ।
વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહશિરઃકણ્ઠાક્ષિરોગિણઃ ॥

સ્થૂલાંશ્ચ લઙ્ઘયેન્નિત્યં શિશિરે ત્વપરાનપિ ।
તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્યબલપિત્તકફાધિકાન્ ।
આમદોષજ્વરચ્છર્દિરતીસારહૃદામયૈઃ ॥

વિબન્ધગૌરવોદ્ગારહૃલ્લાસાદિભિરાતુરાન્ ।
મધ્યસ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચનદીપનૈઃ ॥

એભિરેવમયૈરાર્તાન્ હીનસ્થૌલ્યબલાદિકાન્ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાનિગ્રહૈર્દોષૈસ્ત્વાર્તાન્મધ્યબલૈર્દૃઢાન્ ॥

સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમુતાલ્પબલૈર્નરાન્ ।
ન બૃંહયેલ્લઙ્ઘનીયાન્ બૃંહ્યાંસ્તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્ ।
યુક્ત્યા વા દેશકાલાદિબલતસ્તાનુપાચરેત્ ॥

બૃંહિતે સ્યાત્ બલં પુષ્ટિસ્તત્સાધ્યામયસંઙ્ક્ષયઃ ।
વિમલેન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ ॥

ક્ષુત્તૃટ્સહોદયશ્શુદ્ધહૃદયોદ્ગારકણ્ઠતા ।
વ્યાધિમાર્દવમુત્સાહસ્તન્દ્રાનાશશ્ચ લઙ્ઘતે ॥

અનપેક્ષિતમાત્રાદિસેવિતે કુરુતસ્તુ તે ।
અતિસ્થૌલ્યાતિકાર્શ્યાદીન્ વક્ષ્યન્તે તે ચ સૌષધાઃ ।
રૂપં તૈરેવ ચ જ્ઞેયમતિબૃંહિતલઙ્ઘતે ॥

તત્ર શોધનમુદ્દિશ્ય સ્થૌલ્યાદ્યાઃ પ્રગુદાહૃતાઃ ।
ગુર્વાદિવૃદ્ધસંલીનશ્લેષ્મમિશ્રો ઽન્નજો રસઃ ॥

આમ એવ શ્લથીકુર્વન્ ધાતૂન્ સ્હ્તૌલ્યમુપાનયેત્ ।
અતિસ્થૌલ્યાદતિક્ષુત્તૃટ્પ્રસ્વેદશ્વાસનિદ્રતાઃ ॥

આયાસાક્ષમતા જાડ્યમલ્પાયુર્બલવેગતા ।
દૌર્ગન્ધ્યં ગદ્ગદત્વઞ્ચ ભવેન્મેદોતિપુષ્ટિતઃ ॥

સ્રોતસ્તુ મેદોરુદ્ધેષુ વાયુઃ કોષ્ઠે વિશેષતઃ ।
ચરન્ પ્રજ્વલયત્યગ્નિં ક્ષુત્તૃષૌ સ્તસ્તતો ઽધિકમ્ ॥

સ્થૂલં કોટરવદ્વૃદ્ધૌ દહતો ઽગ્ન્યનિલૌ ચ તમ્ ।
સ્વેદવાહિસિરામૂલભાવાદ્વિષ્યન્દનાદપિ ।
મેદસઃ શ્લેષ્મયોગાચ્ચ ભવતિ સ્વેદભૂરિતા ॥

કોષ્ઠ એવ વિપક્વે ઽસ્ય સંરુદ્ધસ્રોતસો રસે ।
સર્વત્રાલબ્ધવૃત્તિત્વાત્ પ્રયો મેદઃ પ્રચીયતે ॥

તચ્છેષો ઽલ્પરસો ઽલ્પત્વાન્નાલં રક્તાદિપુષ્ટયે ।
તુલ્યેપિ વાય્વાદિચયે પ્રાક્ચિતં ચીયતેતરામ્ ।
મેદસ્તેનાસમસ્તેન ધાતૂનાં વિદધાતિ તત્ ॥

શ્વાસાદીનચિરાચ્ચાન્યાન્ જ્વરોદરભગન્દરાન્ ।
મેહોરુસ્તમ્ભપિટકાવિદ્રધિપ્રભૃતીન્ ગદાન્ ॥

અયથોપચયોત્સાહશ્ચલસ્ફિગુદરસ્તનઃ ।
અતિસ્થૂલઃ સ્મૃતો યોજ્યં તત્રાન્નં મારુતાપહમ્ ॥

શ્લેષ્મમેદોહરં યચ્ચ કુલત્થા યવકા યવાઃ ।
જૂર્ણશ્યામાકમુદ્ગાદ્યાઃ પાને ઽરિષ્ટં મધૂદકમ્ ॥

મસ્તુ તક્રં ચ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં છેદિ ચ ભેષજમ્ ।
ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામશોધનાસ્વપનં ભજેત્ ॥

દેહાપેક્ષી તથા રૂક્ષં સ્નાનમુદ્વર્તનાદિ ચ ।
મધુના ત્રિફલાં લિહ્યાત્ ગુડૂચીમભયાં ઘનમ્ ।
રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ ॥

શિલાહ્વસ્ય પ્રયોગશ્ચ સાગ્નિમન્થરસો હિતઃ ।
વિડઙ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલલોહરજો મધુ ॥

યવામલકચૂર્ણં ચ યોગો ઽતિસ્થૌલ્યદોષજિત્ ।
મદનં ત્રિફલા મુસ્તા સપ્તાહ્વારિષ્ટવત્સકમ્ ॥

સપાઠારગ્વધં પીતમતિબૃંહણરોગજિત્ ।
તદ્વદ્વત્સકશમ્યાકદેવદારુનિશાદ્વયમ્ ॥

સમુસ્તપાઠાખદિરત્રિફલાનિમ્બગોક્ષુરમ્ ।
મદનાદીનિ ચાલેપઃ સ્નનાદિષ્વપિ યોજયેત્ ॥

હિઙ્ગુગોમેદકવ્યોષકુષ્ઠક્રૌઞ્ચાસ્થિગોક્ષુરમ્ ।
એલાવૃક્ષકષડ્ગ્રન્થાખરાશ્વોપલભેદકમ્ ॥

તક્રેણ દધિમણ્ડેન પીતં કોલરસેન વા ।
મૂત્રકૃછ્રં કૃમીન્ મેહં સ્થૂલતાં ચ વ્યપોહતિ ॥

કૃમિઘ્નત્રિફલં તૈલસક્તુત્ર્યૂષણદીપ્યકૈઃ ।
લોહોદકાપ્લુતો મન્થઃ શસ્તો બૃંહણરોગિણામ્ ॥

વ્યોષકટ્વીવરાશિગ્રુવિડઙ્ગાતિવિષાસ્થિરાઃ ।
હિઙ્ગુસૌચર્ચલાજાજીયવાનીધાન્યચિત્રકાઃ ॥

નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલં ચ કેમ્બુકાત્ ।
એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્ ॥

સક્તુભિઃ ષોડશગુણૈર્યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્ ।
અતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ સર્વાન્ રોગાનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્ ।
હૃદ્રોગકામલાશ્વિત્રશ્વાસકાસગલગ્રહાન્ ॥

બુદ્ધિમેધાસ્મૃતિકરં સન્નસ્યાગ્નેશ્ચ દીપનમ્ ।
યોજ્યં તથા યથાવ્યાધિ સ્વેદાસૃક્સ્રાવણાન્યપિ ॥

અતિકાર્શ્યં ભ્રમઃ કાસસ્તૃષ્ણાધિક્યમરોચકઃ ।
સ્નેહાગ્નિનિદ્રાદૃક્શ્રોત્રશુક્રૌજઃક્ષુત્સ્વરક્ષયઃ ॥

બસ્તિહૃન્મૂર્દ્ધજઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વરુજા જ્વરઃ ।
પ્રલાપોર્ધ્વાનિલગ્લાનિઃ છર્દ્દિઃ પર્વાસ્થિભેદનમ્ ॥

વર્ચોમૂત્રગ્રહાદ્યાશ્ચ જાયન્તે ઽતિવિલઙ્ઘનાત્ ।
અતિકાર્શ્યેન નાયાસવર્ષશીતોષ્ણતૃટ્ક્ષુધઃ ॥

તૃપ્તિવ્યાધ્યૌષધમનાન્ સહતે ઽલ્પબલત્વતઃ ।
શ્વાસકાસક્ષયપ્લીહગુલ્માર્શોવહ્નિમન્દતાઃ ॥

કૃશં પ્રાયશ્ચ ધાવન્તિ રક્તપિત્તાનિલામયાઃ ।
કાર્શ્યમેવ વરં સ્થૌલ્યાન્ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્ ।
બૃંહણં લઙ્ઘનં નાલમતિમેદો ઽગ્નિવાતજિત્ ॥

મધુરસ્નિગ્ધસૌહિત્યૈર્યત્ સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ ।
ક્રશિમા સ્થવિમાત્યન્તવિપરીતનિષેવણૈઃ ॥

શુષ્કસ્ફિગુદરગ્રીવાઃ સ્થૂલપર્વા સિરાતતઃ ।
ઉચ્યતે ઽતિકૃશસ્તત્નપ્રાગુક્તો બૃંહણો વિધિઃ ॥

અશ્વગન્ધાવિદાર્યાદ્યા વૃષ્યાશ્ચૌષધયો હિતાઃ ।
અચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સન્તર્પણેન ચ ॥

સ્વપ્નપ્રસઙ્ગાચ્ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ ।
લઙ્ઘનોત્થેષુ રોગેષુ શેષેષ્વપ્યુપકલ્પયેત્ ।
યત્તદાત્વે સમર્થં સ્યાદ્યચ્ચાભ્યાસેન પુષ્ટયે ॥

સદ્યઃ ક્ષીણો યતઃ સદ્યો બૃંહણેનોપચીયતે ।
ચિરં ક્રમેણ ચ ક્ષીણસ્તદભ્યાસેન તત્ર ચ ॥

બૃંહણં દેહમાત્રાગ્નિબલાદીન્ વીક્ષ્ય યોજયેત્ ।
ન હિ માંસસમં કિઞ્ચિદન્યદ્દેહબૃહત્ત્વકૃત્ ।
માંસાદમાંસં માંસેન સમ્ભૃતત્વાદ્વિશેષતઃ ॥

ક્રવ્યાન્માંસરસાંસ્તસ્માદ્દકલાવણિકાન્ લઘૂન્ ।
વેશવારીકૃતૈસ્તદ્વજ્જાઙ્ગલૈશ્ચ કૃતાકૃતાન્ ।
રસાંસ્તથા ચ ક્ષીરાદીન્ તર્પણાંસ્તર્પણાન્ પુનઃ ॥

યુઞ્જ્યાત્ કૃશાનાં જ્વરિણાં કાસિનાં મૂત્રકૃચ્છ્રિણામ્ ।
તૃષ્યતામૂધ્વવાતાનાં મૂઢમારુતવર્ચસામ્ ॥

સમૈઃ કૃષ્ણાસિતાતૈલક્ષૌદ્રાદ્યૈદ્ર્વ્યંશતર્પણૈઃ ।
મન્થસ્તદ્વત્ સિતાક્ષૌદ્રમદિરાસક્તુયોજિતઃ ॥

ફાણિતં સક્તવઃ સર્પિર્દધિમણ્ડો ઽમ્લકાઞ્જિકમ્ ।
તર્પણં મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમુદાવર્ત્તહરં પરમ્ ॥

મન્થઃ ખર્જૂરમૃદ્વીકાવૃક્ષામ્લામ્લીકદાડિમૈઃ ।
પરૂષકૈઃ સામલકૈઃ સદ્યસ્તૃષ્ણાદિરોગજિત્ ॥

સ્વાદુરમ્લો જલકૃતઃ સસ્નેહો રૂક્ષ એવ વા ।
સદ્યઃ સન્તર્પણો મન્થઃ સ્થૈર્યવર્ણબલપ્રદઃ ॥

ગુરુ ચાતર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે ।
યવગોધૂમમુભયોસ્તદ્યોગ્યાહિતકલ્પનમ્ ॥

સ્યૌલ્યકાર્શ્યે પ્રકૃત્યાપિ સ્યાતાં તત્રાપ્યયં વિધિઃ ।
સતતં વ્યાધિતતયા સદા યોજ્યો વિભજ્ય ચ ॥

માત્રાદિયુક્તે સેવેત યસ્તુ લઙ્ઘનબૃંહણે ।
સમધાત્વગ્નિદેહો ઽસૌ સમસ્ંહનનો ભવેત્ ॥

દૃઢેન્દ્રિયબલત્વાચ્ચ ન દ્વન્દ્વૈરભિભૂયતે ।
દોષગત્યાતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિભેદ્યાદિભેદતઃ ।
ઉપક્રમા ન તુ દ્વિત્વાદ્ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ ॥