Ashtanga Sangraha · Chapter 1.22

athāto rogabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ /
saptavidhāḥ khalu rogā bhavanti /
sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ /
te tu pṛthagdvividhāḥ /
tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ /
kuṣṭhārśomehādayaḥ /
pitṛjā mātṛjāśca /
garbhajā jananyabhivārāt kaubjapāṅgulyapaiggalyakilāsādayo 'nnarasajā dauhṛdavimānanajāśca /
jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca /
pīḍākṛtāḥ kṣatabhaṅgaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ śārīramānasāśca /
kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca /
prabhāvajā devagurūllaṅghanaśāpārthavaṇādikṛtā jvarādayaḥ piśācādayaśca /
svabhāvajāḥ kṣutpipāsājvarādayaḥ kālajā akālajāśca /
tatra kālajā raksaṇakṛtāḥ /
arakṣaṇajā akālajāḥ /
ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti /
pratyutpannakarmajāḥ pūrvakarmajāśca /
tatra rogotpattiṃ prati pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa dṛṣṭamadṛṣṭañcoddiśyāptopadiṣṭānāṃ vihitānāṃ pratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā /
janmāntarātītena tu pūrvam /
tattu punardaivākhyamuktañca niyatāniyatabhedena prāk /
tasmād dṛṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ /
viparītā daivajanmānaḥ alpanidānā mahārujāścobhayātmakāḥ //

tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ /
satyeva vipakṣaśīlane 'niṣṭakarmakṣayāt daivikānām /
doṣakarmakṣayādanyeṣām /
anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti /
tacca parābhisaṃskāramācakṣate /
evañcāhuḥ yadi svayaṃ kṛtādevakarmaṇaḥ kāryānirvṛttiḥ syāt /
na dṛṣṭapuruṣāntarakṛtāt /
kimiti vidvānapi parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau pratikartavyacittaṃ vā pratipadyate /
evamete vyādhayo dvividhāḥ santaḥ trividhā jāyante /
tataśca doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ //

sakalo 'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratikāravānāyurvedavihitamupadeśamapekṣate /
yasmānniyatahetuko 'pyāmayaḥ samyak bhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyussaṃskārāparikṣaye jātopi vā sahyavedanatāṃ pratipadyate /
anupakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinatyakaṇḍe /
svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaṣṣoḍaśaguṇasamudita kriyopalambhādāśutaramaparikliṣṭasya cāpagacchati /
aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyā 'vakāśameva na labhate vyādhiḥ /
tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayoḥ tulyadarśī syāt /
trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyādhimātrabhedena /
tatrālpalakṣaṇā mṛdavo madhyalakṣaṇā madhyāḥ sampūrṇalakṣaṇāstvadhimātrāḥ /
te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturvidhāḥ prāgupadiṣṭāḥ /
subahuśo 'pica bhidyamānā vyādhayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti //

tatra nijāstu doṣotthāḥ /
teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinirvartate /
bāhyahetujāstvāgantavaḥ teṣu prāhareṇa vyathā pūrvamupajāyate tato doṣavaiṣamyam /
doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhyate pravarddhate ca /
evañca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubandhaḥ kevalaṃ paurvāparye viśeṣaḥ /
tasmādekākārā evarogā ruksāmānyāt /
asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvo pakvamaviśeṣāt /
yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante /
asaṅkhyeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet //

doṣā eva hi sarvarogakakāraṇam /
yathaiva śakuniḥ sarvataḥ paripatan divasaṃ svāṃ cchāyāṃ nātivartate /
yathā vā kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavashtitaṃ guṇatrayamapyatiricya na vartate /
tathaivedamapi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ doṣatrayamiti /
yathā ca vidyudvarṣādayo nabhasi bhavanti na tvavaśyaṃ nimittatastvavaśyamapi /
taraṅgabudbudādayaścāmbhasi tathā doṣeṣu rogāḥ //

trividhantu nimittameṣāmasātmyendriyārthasaṃyogaḥ pajñāparādhāḥ pariṇāmaśca te punaḥ pratyekamatiyogāyogamithyāyogabhedāt tridhā bhidyante /
tatra yathāsvaṃ cakṣurādīndriyāṇāṃ rūpādibhirarthairatisaṃsargo 'tiyogaḥ /
alpaśo naiva vā saṃsargastvayogaḥ /
sūkṣmātidūrāntikasthātibhāsvatbharavāpriyavikṛtādidaśanam /
dviṣṭātyuccaparuṣabhīṣaṇādiśravaṇam /
pūtyamedhyātitīkṣṇograpratikūlādyāghrāṇam /
svabhāvādibhirāhārakalpanāviśeṣāyatanairapathyānāṃ rasānāmabhyavahāraḥ tathā snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāñca spṛśyānāmayathāvadupasevanamaśucibhūtābhighātaviṣavātādisaṃsparśaśca bhithyāyogaḥ //

kāyavāṅmanobhedena tu trividhamapyahitaṃ karma prajñāparādhaḥ /
tatra kāyādikarmaṇo 'tipravṛttiratiyogaḥ /
alpaśo naiva vā pravṛttirayogaḥ /
vegodīraṇadhāraṇaviṣamāṅgecaṣṭanaskhalanakaṇḍūyanaprahāraprāṇāyāmādi /
tathā kṣutpipāsārdhabhuktabhāṣaṇādi /
bhayaśe kerṣyāmātsaryādi /
daśavidhaṃ cākuśalaṃ karma yathāsvaṃ mithyāyogaḥ /
pariṇāmaḥ kāla ucyate /
so 'pi śītoṣṇavarṣabhedāttridhā /
tatrālitimātrasvalakṣaṇaḥ kālo 'tiyogaḥ /
hīnasvalakṣaṇastvayogaḥ /
viparīto mithyāyogaḥ /
ta ete 'tiyogādayaḥ sāmānyato 'nupaśayalakṣaṇāḥ /
sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣāmavivarjanam /
arthakarmakālāḥ punaḥsamyagyogenopaśayāt bhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ /
tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante 'nugṛhṇanti ca /
śeṣā rasakarmakālāstu sarvaṃ dehaṃ /
api ca //

sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn vyavasyet /
sarveṣāṃ punarvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyāviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti /
yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāt nānyonyamanubadhnantīṣadvānubadhnantyabalā vā na tadāminirvarttante vyādharyāścarā dvābhinirvarttante tanavo vā bhavantyasampūrṇaliṅgā vā /
viparyaye tu viparītāḥ //

trayaśca rogāṇāṃ mārgā bāhyamadhyābhyantarāḥ tatra bāhyo raktādidhātavastvak ca /
sa punaḥ śākhākhyaḥ /
tadāśrayāḥ gaṇḍapiṭakālajyapacīcarmakīlārbudādhimāṃsamaśavyaṅgādayo bahirbhāgāśca śophārśogulmavīsarpavidradhyādayaḥ /
madhyo mūrddhahṛdayabastyādīni marmāṇyasthisandhayaḥ /
tatropanivaddhāśca snāyusirākaṇḍarādayaḥ tadāśrayāḥ /
pakṣavadhagrahāpatānakārditarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayo mūrddhādirogāśca /
ābhyantaro mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayāśrayaḥ koṣṭho 'ntariti paryāyāḥ tadāśrayā jvarātīsārachardyalasakaviṣūcikāśvāsakāsahidhmānāhodaraplīhādayo 'ntarbhāgāśca visarpaśophārśovidradhigulmādayaḥ //

te ca rogāḥ svapradhānā bhavantyanyaparivārā vā kramādanubandhyanubandhākhyāḥ /
tatrādyāḥ svatantrāḥ spaṣṭākṛtayo yathāsvaṃ samutthānopaśayāśca /
itare tu tadviparītāḥ tadvacca doṣā api /
tatrānyaparivārā vyādhayo dvividhāḥ /
purogāminonugāminaśca /
teṣvādyāḥ pūrvarūpasaṃjñāḥ /
upadravāstvitare /
tānyathāyathameva vakṣyamāṇānupalakṣayet /
pradhānapraśame ca praśamo bhavati teṣāmanupaśāmyato vā paścāttānupakramet /
tvaritaṃ vā balavantamupadravaṃ pradhānāvirodhena /
sa hi pīḍākarataro bhavati vyādhiparikliṣṭadehatvāt pramehapiṭakādivat /
tathānyaḥ pradhāna eva rogo 'nyasya pradhānasya hetuḥ bhavati /
yathā jvaro raktapittasya raktapittaṃ vā jvarasya /
tau śvāsasya /
plīhā jaṭharasya /
tacchvayathoḥ /
arśāṃsi gulmodarātīsāragrahaṇīnāṃ /
pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ /
tau kṣayasya /
kṣayaḥ śoṣasya /
ekaścāpacāro nimittamekasya vyādheḥ bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ tadvadekaṃ liṅgam /
evameva praśame 'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope /
tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta //

tatrāgamato rogamevamevaṃ prakopaṇamevaṃ yonimevamadhiṣṭhānamevamātmānamevaṃ devanamevaṃ rūpaśabdagandharasasparśamevaṃ pūrvarūpamevamupadravamevaṃ vṛddhisthānakṣayānvitamevamudarkamevaṃ nāmānam /
tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttiḥ anyathā nivṛttiḥ /
pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvarṇasaṃsthānapramāṇopacayachāyāviṇmūtra charditādhikyamāntrakūjanamaṅgulyādiṣusandhiṣu sphuṭanaṃ dehaśakṛdvarṇādigandhaṃ suptaśītoṣṇastambhanasaṃspandaślakṣṇakharasparśañca /
prakṛtivikṛtiyuktamāsyarasantu praśnena tathā succhardanaducchardanatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca /
tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca /
anumānatastu yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam /
makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryam /
tathāgniṃ jaraṇaśaktyā /
balaṃ vyāyāmaśaktyā /
gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ /
doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇāyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ /
prakṛti satvasārasātmyabalānanuśīlaneneti /
bhavati cātra //

jñānabuddhipradīpena yo nāviśati yogivat /
āturasyāntarātmānaṃ na sa gorāṃścikitsati //

dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyāprakāśakau /
tadyathaiko guruvyādhiḥ satvadehabalāśrayāt //

laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhiratonyathā /
bāhyāvayavamātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ //

tatolpamalpavīryaṃ vā viparītamato 'thavā /
pathyaṃviparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇām //

jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate /
bubhutseta bhiṣak tasmāt tatvaṃ tantrānuśīlanāt //

abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā /
na jātu skhalati prājño viṣamepi kriyāpathe //

āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathāgantumatipravṛddhaḥ /
tatrānubandhaṃ prakṛtiñca samyak jñātvā tataḥ karma samārabheta //