અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.23

અથાતો ભેષજાવચરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ભેષજમવચારયન્ પ્રાગેવ તાવદેવમાતુરં પરીક્ષેત ।
કસ્મિન્નયં દેશે જાતઃ સંવૃદ્ધો વ્યાધિતો વા કસ્મિંશ્ચ દેશે મનુષ્યાણામિદમાહારજાતમિદં વિહારજાતમેતાવત્ બલમેવાંવિધં સત્વમેવંવિધં સાત્મ્મમિયં ભક્તિરિમે વ્યાધયો હિતમિદમહિતમિદમિતિ ।
પ્રાગ્ગ્રહણેન કેન વા નિદાનવિશેષેણાસ્યકુપિતો દોષઃ ।
દોષસ્ય હ્યેકસ્યાપિ બહવઃ પ્રકોપે હેતવઃ ।
તસ્માદ્યથાસ્વલક્ષણૈઃ કર્મભિશ્ચ બુધ્વા ભિષક્દોષમેવમવગમયેત્ ।
તદ્યથા ।
કિમાહારેણ કુપિતો વાયુઃ કિં વિહારેણ તથા રૂક્ષેણ લઘુના શિશિરેણ વા સાહસેન વેગરોધેન વા ભયેન શોકેન વેતિ ।
તતશ્ચ તત્પ્રતિપક્ષમૌષધં પ્રયુજ્યમાનમાશુ સિદ્ધયે સમ્પદ્યતે ।
તત્ર મધુરામ્લલવણા રસાઃ કટુતિક્તકષાયાશ્ચેતરેતરપ્રતિપક્ષાઃ ।
તદનન્તરઞ્ચોપલભેત ।
મૃદુમધ્યાતિમાત્રવિકલ્પનયા કથં નિદાનમાસેવિતમ્
એકરૂપસ્યાપિ હિ હેતોઃ મૃદ્વાદિવિભાગેન પૃથક્ સમવેતાનાઞ્ચ દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પવિશેષાત્ વ્યાધેર્બલાબલવિશેષઃ ।
તત્રાનેકદોષાત્મકેષુ વ્યાધિષ્વનેકરસેષુ ચ ભેષજેષુ રસદોષપ્રભાવમેકૈકશો ઽભિસમીક્ષ્ય વ્યાધિભેષજપ્રભાવતત્વં વ્યવસ્યેત ।
નત્વેવં સર્વત્ર ॥

ન હિ વિષમવિકૃતિસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણોપગૃહીતાનામુપહતાનાઞ્ચાન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પિતાનામવયવપ્રભાવાનુમાનેન સમુદાયપ્રભાવતત્વમધ્યવસિતું શક્યમ્ ।
તથાવિધે હિ સમુદાયે સમુદાયપ્રભાવમેવોપલભ્ય વ્યાધ્યૌષધપ્રભાવતત્વમવગચ્છેત્ ।
તથા કસ્ય ધામાધિષ્ઠાય વ્યાધિરયમવસ્હ્તિત ઇતિ નિરૂપયેત્ ।
પ્રવિસૃતો હિ દોષઃ સ્વમેવ સ્થાનમાતઙ્કાયાધિતિષ્ઠન્ મૂર્દ્ધાદીન્ વા દુસ્તરો ભવતિ ।
તતશ્ચ સ્થાનવિશેષેણ ભેષજવિશેષઃ પર્યેષિતવ્યઃ ॥

તતશ્ચૈવમાલોચયેત્ ।
કસ્યાયમૌષધસ્ય વ્યાધિરાતુરો વા યોગ્યઃ ।
કિયતો વા ।
દોષાનુરૂપો હિ ભૈષજ્યવીર્યપ્રમાણવિકલ્પો વ્યાધિવ્યાધિતબલાપેક્ષો ભવતિ ॥

સહસાતિબલાનિ સંશોધનૌષધાન્યાગ્નેયવાયવ્યાન્યતિસૌમ્યાન્યતિમાત્રાણિ વા ।
તથાગ્નિક્ષારશસ્ત્રકર્માણ્યલ્પસત્વમાતુરમલ્પબલં વાતિપાયયેયુઃ ।
સંશમનાનિ તુ વ્યાધિબલાદધિકાનિ તમુપશમય્ય વ્યાધિં વ્યાધિક્ષપિતદેહે શીઘ્રમન્યમાવહન્તિ ।
શરીરબલાધિકાનિ ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદમોહબલક્ષયાન્ ।
અગ્નિબલાદધિકાનિ ગ્લાનિમગ્નિસાદશ્ચ ॥

અપિ ચ ।
અતિસ્થૂલો ઽતિકૃશો દુર્બલો દુર્બદ્ધમાંસશોણિતાસ્થ્યંગાવયવો ઽલ્પાગ્નિરલ્પાહારો ઽસાત્મ્યાહારોપચિતઃ સારરહિતો વા વ્યાધિબલમેવ તાવદસમર્થસોઢુમ્ ।
કિં પુનસ્તથાવિધો ભેષજમેવંવેગમ્ ।
તસ્માત્તાદૃશમવિષાદકરૈર્મૃદુસુખૈરુત્તરોત્તરગુરુભિરવિભ્રમૈશ્ચોપાચરેદૌષધૈર્વિશેષાદબલાઃ ।
તાહ્યનવસ્થિતમૃદુવિક્લવહૃદયાઃ પ્રાયઃસુકુમારાઃ પરાયત્તાશ્ચ ।
તતો ઽપિ વિશેષેણ શિશવઃ ।
તથા બલવતિ વ્યાધ્યાતુરે ઽલ્પબલમલ્પં વા ભેષજમકિઞ્ચિત્કરં ભૂય એવ દોષમુત્ક્લેશ્ય વ્યાધિમુદીરયેત્ ॥

યોગ્યમપિ ચૌષધમેવં પરીક્ષેત ।
ઇદમેવંરસવીર્યવિપાકમેવંગુણમેવંદ્રવ્યમેવંકર્મૈવંપ્રભાવમસ્મિન્ દેશે જાતમસ્મિન્નૃતાવેવંગૃહીતમેવંનિહિતમેવંવિહિતમેવંનિષિદ્ધમેવમુપસસ્કૃતમેવંસંયુક્તમેવંયુક્તમનયા માત્રયૈવંવિધસ્ય પુરુષસ્યૈવંવિધે કાલ એતાવન્તં દોષમપકર્ષત્યુપશમયતિ વા ।
અન્યદપિ ચૈવંવિધં ભેષજમભૂત્ તન્માનેન વા વિશેષેણ પ્રયુક્તમિદમકરોત્ ।
સૂક્ષ્માણિ હિ દોષૌષધદૂષ્યદેશકાલબલાનલાહારરસસાત્મ્યસત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ ।
યાન્યનાલોચિતાનિ નિહન્યુરાતુરમ્ ।
આલોચ્યમાનાનિ તુ વિપુલબુદ્ધિમપિ ચિકિત્સકમાકુલીકુર્યુઃ ।
કિં પુનરલ્પબુદ્ધિમ્ ।
તસ્માદભીક્ષ્ણશઃ શાસ્ત્રાર્થકર્માનુશીલનેન સંસ્કુર્વીત યજ્ઞામ્ ।
અપિ ચ ।
સન્તિ વ્યાધયો યે શાસ્ત્ર ઉત્સર્ગાપવાદૈરુપક્રમં પ્રતિ નિર્દિષ્ટાઃ ।
તત્ર પ્રાજ્ઞ એવ દોષાદિગુરુલાઘવેન સમ્યગધ્યવસ્યેદન્યતરનિષ્ઠાયામ્ ॥

કાલશ્ચ ભેષજસ્ય યોગ્યતામાદધાતિ ।
સ ક્ષણલવમુહૂર્તાદિભેદેનાતુરાવસ્થયા ચ દ્વિધોક્તઃ પ્રાગપિ ચ ।
શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ કાલઃ ।
તત્ર શીતોષ્ણયોર્વૃષ્ટિશીતયોશ્ચાન્તરે સાધારણૌ વસન્તજલદાત્યાયુ ।
ગ્રીષ્મવર્ષકાલયોસ્તુ પ્રારમ્ભો વૃષ્ટેઃ પ્રાવૃડિતિ વિકલ્પ્યતે ।
તેષુ સાધારણેષ્વહસ્સુ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિર્ન્નિવૃત્તિરિતરેષ્વયોગાતિયોગભયાત્ ।
સાધારણા હિ મન્દશીતોષ્ણવર્ષતયા સુખત્વાત્ ભવન્ત્યવિકલ્પકાઃ શરીરૌષધાનામ્ ।
વિપરીતાસ્ત્વિતરે ॥

તથા હિ શીતકાલે ઽતિમાત્રશીતોપહિતત્વાચ્છરીરમત્યર્થશીતવાતવિષ્ટબ્ધમતિસ્તબ્ધબહુગુરુદોષં ભવતિ ।
તદનુ પ્રાપ્તઞ્ચ ભેષજં સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમપિ શીતોપહતત્વાન્મન્દવીર્યતાં ગતમયોગાય જાયતે ।
શરીરઞ્ચ વાતપ્રાયોપદ્રવાય ।
તદ્વદ્વર્ષાસ્વપિ સમન્તાદતિઘનેન બહલેન ઘનસમ્પાતેનાવતતે નભસિ ઉપરુદ્ધતેજઃયસરેષુ દિનકરકરેષુ જલપટલોત્પ્લાવનોદ્દામકર્દમાયાં ભૂમાવત્યર્થોપક્લિન્નમવસન્નાનલબલમાદાનદુર્બલં શરીરં ભવતિ ॥

ઔષધગ્રામસ્તુ જલદોદરપ્રતતપ્રમુક્તધારાવપાતસમ્ભૃતામ્બુનિવહોપપ્લાવિતમૂલજાલસારવિટપો બહલકોમલપલ્લવોપચિતસ્કન્ધશાખઃ પુનરિવ બાલતામુપગતો ઽલ્પવીર્યો ભવતિ ।
અપરિસંસ્થિતતયા ચ ક્ષિતિમલપ્નાયાભિરમ્લવિપાકાભિઃ ખગમૃગસરીસૃપાદિશવધાતુમૂત્રપુરીષસંસ્પૃષ્ટાભિરદ્ભિઃ સલિલશિશિરશીકરાનુવિદ્ધશિશિરપવનસમ્પૃક્તેન ચ ધારાધરોષ્મણા કોમલત્વાદપરિણતસ્યાસ્ય સુતરાં વિદાહો જન્યતે ।
તતશ્ચાસાવપથ્યતામુપગતો ધ્રુવમયોગાય પ્રથમસંગૃહીતમપિચૌષધં તોયદતોયાનુગતમારુતોપહતે જગતીતિ ॥

ગ્રીષ્મે પુનરાદાનોપહતત્વાચ્છરીરમુષ્ણરૂક્ષવાતાતપાધ્માતમતિસ્વિન્નમતિશિથિલમતિયલીનદોષં ભવતિ ।
ભેષજં પુનરનુષ્ણમપિ તપનકરનિપાતાદુષ્ણતીક્ષ્ણતામુપગતમતિયોગાયોપકલ્પતે ।
શરીરઞ્ચ પિપાસાભ્રમક્લમોપદ્રવાય ।
તસ્માત્સાધારણેષ્વેવ તદન્તરાલેષુ વમનાદીનિ યોજયેન્નચેદાત્યયિકો વ્યાધિઃ ।
આત્યયિકે તુ કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથર્તુગુણવિપરીતેન સંયોગસંસ્કારપ્રમાણવિકલ્પૈશ્ચોપપાદ્યૌષધમેવાવહિતો ઽવચારયેત્ ॥

આતુરાવસ્થાસુ તુ કલાઃ કાલસંજ્ઞાઃ ।
તદ્યથાસ્યામવસ્થાયામસ્યૌષધસ્ય કાલો ઽકાલો વા ।
નહ્યપ્રાપ્તાતીતકાલમૌષધં યૌગિકં ભવતિ ।
તસ્યત્વેકાદશધાવચારણમ્ ।
તદ્યથા ।
અભક્તં પ્રાગ્ભક્તં મધ્યભક્તમધોભક્તં સભક્તમન્તરભક્તં સામુદ્ગં મુહુર્મુહુઃ સગ્રાસં ગ્રાસાન્તરા નિશિ ચ ॥

તત્રાભક્તં નામ કેવલમેવૌષધં નિરન્નોપયોગાદતિવીર્યમ્ ।
કફોદ્રેકવિમુક્તામાશયસ્રોતાઃ પ્રાતર્બલવાનુપયુઞ્જીત ।
ઇતરસ્તુ પ્રાગ્ભક્તાદિકમન્નસંસર્ગેણ હિતં નાતિગ્લાનિકરં ભવતિ ॥

પ્રાગ્ભક્તં નામ યદનન્તરભક્તમ્ ।
તદપાનાનિલવિકૃતાવધઃ કાયસ્ય ચ બલાધાનાર્થં તદ્ગતેષુ ચ વ્યાધિષુ પ્રશમનાય કૃશીકરણાર્થઞ્ચ યોજ્યમ્ ॥

મધ્યભક્તં મધ્યે ભક્તસ્ય તત્ સમાનાનિલવિકૃતૌ ।
કોષ્ઠગતેષુ ચ વ્યાધિષુ પૈત્તિકેષુ ચ ॥

અધોભક્તં ભક્તાદનન્તરમ્ ।
તત્તુવ્યાનવિકૃતૌ પ્રાતરાશાન્તમુદાનવિકૃતૌ પુનઃ સાયમાશાન્તમ્ ।
પૂર્વકાયસ્ય ચ બલાધાનાર્થં તદ્ગતેષુ વ્યાધિષુ ચ શ્લૈષ્મિકેષુ ચ પ્રશમાય સ્થૂલીકરણાર્થઞ્ચ ॥

સભક્તં યદન્નેન સમં સાધિતં પશ્ચાદ્વા સમાલોડિતમ્ ।
તત્ બાલેષુ સુકુમારેષ્વૌષધદ્વેષિષ્વરુચૌ સર્વાઙ્ગગેષુ ચ રોગેષુ ॥

અન્તરાભક્તં યત્ પૂર્વાહ્ણે ભક્તે જીર્ણે મધ્યાહ્ને ભેષજમુપયુજ્યતે ।
તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે પુનરપરાહ્ણે ભોજનમ્ ।
એતેન રાત્રિર્વ્યાખ્યાતા ।
તદ્દીપ્તાગ્નેર્વ્યાનજેષ્વામયેષુ ॥

સામુદ્ગં યદાદાવન્તે ચ ભુક્તસ્ય ।
તત્તુ લઘ્વલ્પાન્નયુક્તં પાચનાવલેહચૂર્ણાદિ હિધ્માયાં કમ્પાક્ષેપયોરૂર્ધ્વાધસ્સંશ્રયે ચ દોષે ॥

મુહુર્મુહુસ્તુ પુનઃપુનર્ભુક્તે યદભુક્તે વા ।
તચ્છવાસકાસહિધ્માતૃટ્છર્દિષુ વિષનિમિત્તેષુ ચ વિકારેષુ ॥

સગ્રાસં યત્ ગ્રાસસમ્પૃક્તમ્ ।
ગ્રાસાન્તરં યત્ ગ્રાસયોર્ગ્રાસયોર્મધ્યે દ્વયમપ્યેતત્ પ્રાણાનિલવિકૃતૌ ।
તથા સગ્રાસં ચૂર્ણલેહવટકાદિકમગ્નિદીપનં વાજીકરણાનિ ચોપયુઞ્જીત ।
ગ્રાસાન્તરં હૃદ્રોગે વમનં ધૂમઞ્ચ ।
જત્રૂર્ધ્વામયેષુ નિશાયામ્ ॥

તત્રાદ્યે કાલે તૃષિતઃ પીતશીતામ્બુરજીર્ણી ક્ષુધિતઃ ક્ષામશ્ચ ભેષજં વર્જયેત્ ।
શેષેષુ વાહૃદ્યમસાત્મ્યમતિતીક્ષ્ણોષ્ણોગ્રગન્ધં ભૂરિમાત્રઞ્ચેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ॥

રોગમાદૌ પરીક્ષેત તદનન્તરમૌષધમ્ ।
તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાત્ જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્ ॥

નિવૃત્તો ઽપિ પુનર્વ્યાધિરલ્પેનાયાતિ હેતુના ।
દેહે માર્ગીકૃતે દોષૈઃ શેષઃ સૂક્ષ્મ ઇવાનલઃ ॥

તસ્માત્તમનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણાનપાયિના ।
સિદ્ધાનામપિ યોગાનાં પૂર્વેષાં દાર્ઢ્યમાવહન્ ॥

સાતત્યાત્સ્વાદ્વભાવાદ્વા પથ્યં દ્વેષ્યત્વમાગતમ્ ।
કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્ પુનઃ ॥

મનસોર્થાનુકૂલ્યેન તુષ્ટિરૂર્જા રુચિર્બલમ્ ।
સુખોપભોગતા ચ સ્યાત્ વ્યાધેશ્ચાતઃ પરિક્ષયઃ ॥

લૌલ્યાદ્દોષક્ષયાદ્વ્યાધિવૈષમ્યેણ ચ યા રુચિઃ ।
તાસુ પથ્યોપચારજ્ઞો યોગેનાદ્યં વિકલ્પયેત્ ॥

શીતોષ્ણવર્ષાનિચિતં ચૈત્રશ્રાવણકાર્તિકે ।
ક્રમાત્ સાધારણે શ્લેષ્મવાતપિત્તં હરેદ્દ્રુતમ્ ॥

પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તાનાં માસેષ્વેતેષુ વા હરેત્ ।
સાધારણેષુ વિધિના ત્રિમાસાન્તરિતાન્મલાન્ ॥

કૃસ્વા શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં યથાયથમ્ ।
પ્રયોજયેત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્ ॥

સપ્તાહેન ગુણાલાભે ક્રિતામન્યાં પ્રયોજયેત્ ।
પૂર્વસ્યાં શાન્તવેગાયાં ન ક્રિયાસઙ્કરો હિતઃ ।
ગુણે ઽલ્પેપિ તુ તામેવ વિશેષોત્કર્ષલબ્ધયે ॥

ભેષજં નૃપતેર્હૃદ્યમલ્પમલ્પાત્યયં શુચિઃ ।
શુદ્ધાગમં બહુગુણં બહુકૃત્વઃ પ્રયોજિતમ્ ॥

અનન્યકાર્યો ઽવહિતઃ તથા તન્મન્ત્રિસમ્મતઃ ।
આસ્વાદિતં પરિચરૈઃસ્વયઞ્ચાનુપ્રયોજયેત્ ॥

ઉચિતો યસ્ય યો દેશસ્તજ્જં તસ્યૌષધં હિતમ્ ।
દેશે ઽન્યત્રાપિ વસતસ્તત્તુલ્યગુણજન્મ ચ ॥

વીર્યવદ્ભાવિતં સમ્યક્ સ્વરસૈરસકૃલ્લઘુ ।
રસગન્ધાદિસમ્પન્નં કાલે જીર્ણે ચ માત્રયા ।
એકાગ્રમનસા યુક્તં ભષજ્યમમૃતાયતે ॥