અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.22

અથાતો રોગભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ।
સપ્તવિધાઃ ખલુ રોગા ભવન્તિ ।
સહગર્ભજાતપીડાકાલપ્રભાવસ્વભાવજાઃ ।
તે તુ પૃથગ્દ્વિવિધાઃ ।
તત્ર સહજાઃ શુક્રાર્તવદોષાન્વયાઃ ।
કુષ્ઠાર્શોમેહાદયઃ ।
પિતૃજા માતૃજાશ્ચ ।
ગર્ભજા જનન્યભિવારાત્ કૌબ્જપાઙ્ગુલ્યપૈગ્ગલ્યકિલાસાદયો ઽન્નરસજા દૌહૃદવિમાનનજાશ્ચ ।
જાતજાઃ સ્વાપચારાત્ સન્તર્પણજા અપતર્પણજાશ્ચ ।
પીડાકૃતાઃ ક્ષતભઙ્ગપ્રહારક્રોધશોકભયાદયઃ શારીરમાનસાશ્ચ ।
કાલજાઃ શીતાદિકૃતા જ્વરાદયો વ્યાપન્નજા અસંરક્ષણજાશ્ચ ।
પ્રભાવજા દેવગુરૂલ્લઙ્ઘનશાપાર્થવણાદિકૃતા જ્વરાદયઃ પિશાચાદયશ્ચ ।
સ્વભાવજાઃ ક્ષુત્પિપાસાજ્વરાદયઃ કાલજા અકાલજાશ્ચ ।
તત્ર કાલજા રક્સણકૃતાઃ ।
અરક્ષણજા અકાલજાઃ ।
ત એતે સમાસતઃ પુનર્દ્વિવિધા ભવન્તિ ।
પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ પૂર્વકર્મજાશ્ચ ।
તત્ર રોગોત્પત્તિં પ્રતિ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ યદનેનૈવ શરીરેણ દૃષ્ટમદૃષ્ટઞ્ચોદ્દિશ્યાપ્તોપદિષ્ટાનાં વિહિતાનાં પ્રતિષિદ્ધાનામનનુષ્ઠાનમનુષ્ઠાનં વા ।
જન્માન્તરાતીતેન તુ પૂર્વમ્ ।
તત્તુ પુનર્દૈવાખ્યમુક્તઞ્ચ નિયતાનિયતભેદેન પ્રાક્ ।
તસ્માદ્ દૃષ્ટહેતવઃ પ્રત્યુત્પન્નકર્મજાઃ ।
વિપરીતા દૈવજન્માનઃ અલ્પનિદાના મહારુજાશ્ચોભયાત્મકાઃ ॥

તત્ર યથાસ્વં પ્રતિપક્ષશીલનાત્ પૂર્વેષાં રોગાણામુપશમઃ ।
સત્યેવ વિપક્ષશીલને ઽનિષ્ટકર્મક્ષયાત્ દૈવિકાનામ્ ।
દોષકર્મક્ષયાદન્યેષામ્ ।
અન્યે પુનઃ પ્રત્યુત્પન્નં કર્મ પરકૃતમપિ વર્ણયન્તિ ।
તચ્ચ પરાભિસંસ્કારમાચક્ષતે ।
એવઞ્ચાહુઃ યદિ સ્વયં કૃતાદેવકર્મણઃ કાર્યાનિર્વૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
ન દૃષ્ટપુરુષાન્તરકૃતાત્ ।
કિમિતિ વિદ્વાનપિ પરાચરિતયોરુપકારાપકારયોઃ સુખદુઃખાનુરોધાત્તોષરોષૌ પ્રતિકર્તવ્યચિત્તં વા પ્રતિપદ્યતે ।
એવમેતે વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ સન્તઃ ત્રિવિધા જાયન્તે ।
તતશ્ચ દોષવન્તો ભૂયઃ સપ્તવિધાઃ ॥

સકલો ઽપિ ચાયં રોગસમૂહઃ પ્રતિકારવાનાયુર્વેદવિહિતમુપદેશમપેક્ષતે ।
યસ્માન્નિયતહેતુકો ઽપ્યામયઃ સમ્યક્ ભિષગાદેશાનુષ્ઠાનાદુપાત્તાયુસ્સંસ્કારાપરિક્ષયે જાતોપિ વા સહ્યવેદનતાં પ્રતિપદ્યતે ।
અનુપક્રમ્યમાણસ્તુ સર્વ એવ પ્રાયશો ભિનત્યકણ્ડે ।
સ્વયમપિ ચ દૈવાન્નિદાનાલ્પતયા વા નિવર્તમાનષ્ષોડશગુણસમુદિત ક્રિયોપલમ્ભાદાશુતરમપરિક્લિષ્ટસ્ય ચાપગચ્છતિ ।
અનિયતફલદાયિનિ તુ દૈવે હિતાભ્યાસરતસ્યા ઽવકાશમેવ ન લભતે વ્યાધિઃ ।
તસ્માન્ન કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયામાત્મવાન્ હિતાહિતયોઃ તુલ્યદર્શી સ્યાત્ ।
ત્રિવિધાશ્ચ પુનર્વ્યાધયો મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદેન ।
તત્રાલ્પલક્ષણા મૃદવો મધ્યલક્ષણા મધ્યાઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણાસ્ત્વધિમાત્રાઃ ।
તે પુનઃ સુખસાધ્યાદિવિશેષેણ ચતુર્વિધાઃ પ્રાગુપદિષ્ટાઃ ।
સુબહુશો ઽપિચ ભિદ્યમાના વ્યાધયો નિજાગન્તુતાં ન વ્યભિચરન્તિ ॥

તત્ર નિજાસ્તુ દોષોત્થાઃ ।
તેષુ પૂર્વં વાતાદયો વૈષમ્યમાપદ્યન્તે તતો વ્યથાભિનિર્વર્તતે ।
બાહ્યહેતુજાસ્ત્વાગન્તવઃ તેષુ પ્રાહરેણ વ્યથા પૂર્વમુપજાયતે તતો દોષવૈષમ્યમ્ ।
દોષવૈષમ્યેણૈવ ચ બહુરૂપા રુગનુબધ્યતે પ્રવર્દ્ધતે ચ ।
એવઞ્ચ કૃત્વા ન દોષવ્યતિરેકેણ રોગાનુબન્ધઃ કેવલં પૌર્વાપર્યે વિશેષઃ ।
તસ્માદેકાકારા એવરોગા રુક્સામાન્યાત્ ।
અસઙ્ખ્યભેદા વા પ્રત્યેકં સમુત્થાનસ્થાનસંસ્થાનવર્ણનામવેદનાપ્રભાવો પક્વમવિશેષાત્ ।
યથાસ્થૂલં યથાસ્વમેવોપદેક્ષ્યન્તે ।
અસઙ્ખ્યેયત્વાચ્ચ દોષલિઙ્ગૈરેવ રોગાનુપક્રમં ચ વિભજેત્ ॥

દોષા એવ હિ સર્વરોગકકારણમ્ ।
યથૈવ શકુનિઃ સર્વતઃ પરિપતન્ દિવસં સ્વાં ચ્છાયાં નાતિવર્તતે ।
યથા વા કૃત્સ્નં વિકારજાતં વૈશ્વરૂપ્યેણ વ્યવસ્હ્તિતં ગુણત્રયમપ્યતિરિચ્ય ન વર્તતે ।
તથૈવેદમપિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં દોષત્રયમિતિ ।
યથા ચ વિદ્યુદ્વર્ષાદયો નભસિ ભવન્તિ ન ત્વવશ્યં નિમિત્તતસ્ત્વવશ્યમપિ ।
તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચામ્ભસિ તથા દોષેષુ રોગાઃ ॥

ત્રિવિધન્તુ નિમિત્તમેષામસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગઃ પજ્ઞાપરાધાઃ પરિણામશ્ચ તે પુનઃ પ્રત્યેકમતિયોગાયોગમિથ્યાયોગભેદાત્ ત્રિધા ભિદ્યન્તે ।
તત્ર યથાસ્વં ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણાં રૂપાદિભિરર્થૈરતિસંસર્ગો ઽતિયોગઃ ।
અલ્પશો નૈવ વા સંસર્ગસ્ત્વયોગઃ ।
સૂક્ષ્માતિદૂરાન્તિકસ્થાતિભાસ્વત્ભરવાપ્રિયવિકૃતાદિદશનમ્ ।
દ્વિષ્ટાત્યુચ્ચપરુષભીષણાદિશ્રવણમ્ ।
પૂત્યમેધ્યાતિતીક્ષ્ણોગ્રપ્રતિકૂલાદ્યાઘ્રાણમ્ ।
સ્વભાવાદિભિરાહારકલ્પનાવિશેષાયતનૈરપથ્યાનાં રસાનામભ્યવહારઃ તથા સ્નાનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાઞ્ચ સ્પૃશ્યાનામયથાવદુપસેવનમશુચિભૂતાભિઘાતવિષવાતાદિસંસ્પર્શશ્ચ ભિથ્યાયોગઃ ॥

કાયવાઙ્મનોભેદેન તુ ત્રિવિધમપ્યહિતં કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધઃ ।
તત્ર કાયાદિકર્મણો ઽતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ ।
અલ્પશો નૈવ વા પ્રવૃત્તિરયોગઃ ।
વેગોદીરણધારણવિષમાઙ્ગેચષ્ટનસ્ખલનકણ્ડૂયનપ્રહારપ્રાણાયામાદિ ।
તથા ક્ષુત્પિપાસાર્ધભુક્તભાષણાદિ ।
ભયશે કેર્ષ્યામાત્સર્યાદિ ।
દશવિધં ચાકુશલં કર્મ યથાસ્વં મિથ્યાયોગઃ ।
પરિણામઃ કાલ ઉચ્યતે ।
સો ઽપિ શીતોષ્ણવર્ષભેદાત્ત્રિધા ।
તત્રાલિતિમાત્રસ્વલક્ષણઃ કાલો ઽતિયોગઃ ।
હીનસ્વલક્ષણસ્ત્વયોગઃ ।
વિપરીતો મિથ્યાયોગઃ ।
ત એતે ઽતિયોગાદયઃ સામાન્યતો ઽનુપશયલક્ષણાઃ ।
સર્વો વા પ્રજ્ઞાપરાધ એવાયં યદેષામવિવર્જનમ્ ।
અર્થકર્મકાલાઃ પુનઃસમ્યગ્યોગેનોપશયાત્ ભૂયિષ્ઠં સ્વાસ્થ્યહેતવઃ ।
તત્રાપિ રસવર્જ્યા વિષયા યથાયથમિન્દ્રિયં બાધન્તે ઽનુગૃહ્ણન્તિ ચ ।
શેષા રસકર્મકાલાસ્તુ સર્વં દેહં ।
અપિ ચ ॥

સર્વભાવાનાં ભાવાભાવૌ નાન્તરેણ યોગાતિયોગાદીન્ વ્યવસ્યેત્ ।
સર્વેષાં પુનર્વિકારાણાં નિદાનદોષદૂષ્યાવિશેષેભ્યો ભાવાભાવવિશેષા ભવન્તિ ।
યદા હ્યેતે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાત્ નાન્યોન્યમનુબધ્નન્તીષદ્વાનુબધ્નન્ત્યબલા વા ન તદામિનિર્વર્ત્તન્તે વ્યાધર્યાશ્ચરા દ્વાભિનિર્વર્ત્તન્તે તનવો વા ભવન્ત્યસમ્પૂર્ણલિઙ્ગા વા ।
વિપર્યયે તુ વિપરીતાઃ ॥

ત્રયશ્ચ રોગાણાં માર્ગા બાહ્યમધ્યાભ્યન્તરાઃ તત્ર બાહ્યો રક્તાદિધાતવસ્ત્વક્ ચ ।
સ પુનઃ શાખાખ્યઃ ।
તદાશ્રયાઃ ગણ્ડપિટકાલજ્યપચીચર્મકીલાર્બુદાધિમાંસમશવ્યઙ્ગાદયો બહિર્ભાગાશ્ચ શોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધ્યાદયઃ ।
મધ્યો મૂર્દ્ધહૃદયબસ્ત્યાદીનિ મર્માણ્યસ્થિસન્ધયઃ ।
તત્રોપનિવદ્ધાશ્ચ સ્નાયુસિરાકણ્ડરાદયઃ તદાશ્રયાઃ ।
પક્ષવધગ્રહાપતાનકાર્દિતરાજયક્ષ્માસ્થિસન્ધિશૂલગુદભ્રંશાદયો મૂર્દ્ધાદિરોગાશ્ચ ।
આભ્યન્તરો મહાસ્રોતઃ શરીરમધ્યં મહાનિમ્નમામપક્વાશયાશ્રયઃ કોષ્ઠો ઽન્તરિતિ પર્યાયાઃ તદાશ્રયા જ્વરાતીસારછર્દ્યલસકવિષૂચિકાશ્વાસકાસહિધ્માનાહોદરપ્લીહાદયો ઽન્તર્ભાગાશ્ચ વિસર્પશોફાર્શોવિદ્રધિગુલ્માદયઃ ॥

તે ચ રોગાઃ સ્વપ્રધાના ભવન્ત્યન્યપરિવારા વા ક્રમાદનુબન્ધ્યનુબન્ધાખ્યાઃ ।
તત્રાદ્યાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્પષ્ટાકૃતયો યથાસ્વં સમુત્થાનોપશયાશ્ચ ।
ઇતરે તુ તદ્વિપરીતાઃ તદ્વચ્ચ દોષા અપિ ।
તત્રાન્યપરિવારા વ્યાધયો દ્વિવિધાઃ ।
પુરોગામિનોનુગામિનશ્ચ ।
તેષ્વાદ્યાઃ પૂર્વરૂપસંજ્ઞાઃ ।
ઉપદ્રવાસ્ત્વિતરે ।
તાન્યથાયથમેવ વક્ષ્યમાણાનુપલક્ષયેત્ ।
પ્રધાનપ્રશમે ચ પ્રશમો ભવતિ તેષામનુપશામ્યતો વા પશ્ચાત્તાનુપક્રમેત્ ।
ત્વરિતં વા બલવન્તમુપદ્રવં પ્રધાનાવિરોધેન ।
સ હિ પીડાકરતરો ભવતિ વ્યાધિપરિક્લિષ્ટદેહત્વાત્ પ્રમેહપિટકાદિવત્ ।
તથાન્યઃ પ્રધાન એવ રોગો ઽન્યસ્ય પ્રધાનસ્ય હેતુઃ ભવતિ ।
યથા જ્વરો રક્તપિત્તસ્ય રક્તપિત્તં વા જ્વરસ્ય ।
તૌ શ્વાસસ્ય ।
પ્લીહા જઠરસ્ય ।
તચ્છ્વયથોઃ ।
અર્શાંસિ ગુલ્મોદરાતીસારગ્રહણીનાં ।
પ્રતિશ્યાયઃ કાસજ્વરયોઃ ।
તૌ ક્ષયસ્ય ।
ક્ષયઃ શોષસ્ય ।
એકશ્ચાપચારો નિમિત્તમેકસ્ય વ્યાધેઃ બહૂનાં ચ તથા બહવઃ તદ્વદેકં લિઙ્ગમ્ ।
એવમેવ પ્રશમે ઽભ્યુપાયઃ તથા સ એવાન્યસ્ય પ્રકોપે ।
તસ્માત્તાનવહિતઃ સમ્યગાગમાદિભિઃ પરીક્ષેત ॥

તત્રાગમતો રોગમેવમેવં પ્રકોપણમેવં યોનિમેવમધિષ્ઠાનમેવમાત્માનમેવં દેવનમેવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શમેવં પૂર્વરૂપમેવમુપદ્રવમેવં વૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાન્વિતમેવમુદર્કમેવં નામાનમ્ ।
તસ્મિન્નિયં પ્રતીકારસ્ય પ્રવૃત્તિઃ અન્યથા નિવૃત્તિઃ ।
પ્રત્યક્ષતસ્ત્વાતુરસ્ય યથાસ્વમિન્દ્રિયૈર્વર્ણસંસ્થાનપ્રમાણોપચયછાયાવિણ્મૂત્ર છર્દિતાધિક્યમાન્ત્રકૂજનમઙ્ગુલ્યાદિષુસન્ધિષુ સ્ફુટનં દેહશકૃદ્વર્ણાદિગન્ધં સુપ્તશીતોષ્ણસ્તમ્ભનસંસ્પન્દશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શઞ્ચ ।
પ્રકૃતિવિકૃતિયુક્તમાસ્યરસન્તુ પ્રશ્નેન તથા સુચ્છર્દનદુચ્છર્દનત્વં મૃદુક્રૂરકોષ્ઠતાં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં જન્મામયપ્રવૃત્તિનક્ષત્રદ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચ ।
તથા વયઃ પ્રત્યક્ષેણ ચ ।
અનુમાનતસ્તુ યૂકાપસર્પણેન શરીરવૈરસ્યમ્ ।
મક્ષિકોપસર્પણેન શરીરમાધુર્યમ્ ।
તથાગ્નિં જરણશક્ત્યા ।
બલં વ્યાયામશક્ત્યા ।
ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયતઃ ।
દોષપ્રમાણમપચારવિશેષેણાયુષઃ ક્ષયં રિષ્ટૈઃ ।
પ્રકૃતિ સત્વસારસાત્મ્યબલાનનુશીલનેનેતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

જ્ઞાનબુદ્ધિપ્રદીપેન યો નાવિશતિ યોગિવત્ ।
આતુરસ્યાન્તરાત્માનં ન સ ગોરાંશ્ચિકિત્સતિ ॥

દ્વાવિમૌ વ્યાધિતૌ વ્યાધિસ્વરૂપસ્યાપ્રકાશકૌ ।
તદ્યથૈકો ગુરુવ્યાધિઃ સત્વદેહબલાશ્રયાત્ ॥

લઘુવ્યાધિવદાભાતિ લઘુવ્યાધિરતોન્યથા ।
બાહ્યાવયવમાત્રેણ તયોર્મુહ્યતિ બાલિશઃ ॥

તતોલ્પમલ્પવીર્યં વા વિપરીતમતો ઽથવા ।
પથ્યંવિપર્યયે યુઞ્જન્ પ્રાણાન્ મુષ્ણાતિ રોગિણામ્ ॥

જ્ઞાનાંશેન ન હિ જ્ઞાનં કૃત્સ્ને જ્ઞેયે પ્રવર્તતે ।
બુભુત્સેત ભિષક્ તસ્માત્ તત્વં તન્ત્રાનુશીલનાત્ ॥

અભિયુક્તસ્તુ સતતં સર્વમાલોચ્ય સર્વથા ।
ન જાતુ સ્ખલતિ પ્રાજ્ઞો વિષમેપિ ક્રિયાપથે ॥

આગન્તુરન્વેતિ નિજં વિકારં નિજસ્તથાગન્તુમતિપ્રવૃદ્ધઃ ।
તત્રાનુબન્ધં પ્રકૃતિઞ્ચ સમ્યક્ જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત ॥