Ashtanga Sangraha · Chapter 1.21

athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti hasmāhurātreyo maharṣayaḥ /
vātasyopakramaḥ snehaḥ svedo mṛdūni snigdhoṣṇamadhurāmlalavaṇāni saṃśodhanānyabhyavahāryāṇi cābhyaṅgapūrvamupanāhanopaveṣṭanonmardanapariṣekāvagāhasaṃvāhana pīḍanāni vitrāsanavidhmāpanavismaraṇāni surāsavavidhānaṃ snehāścānekayonayo dīpanīyapācanīyavātaharavirecanīyadravyopahitāstathā śatapākasahasrapākāḥ sarvaśaḥ prayogārthā bastayo bastiniyamo viśeṣatastailaṃ māṃsaraso 'nuvāsanāni sukhaśīlatā strīsamparkavarjyaśca haimanto vidhiḥ //

pittasya sarpiṣpānaṃ sarpiṣā snehanamadhodoṣaharaṇaṃ madhuratiktakaṣāyāṇāmauṣadhābhyavahāryāṇāmupayogo mṛdusurabhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevā paramaśiśirasurabhisalilamajjanam /
mano 'nukūlasaṃsparśasukhānāṃ muktāmaṇivaiḍūryāśmagarbhaśaṅkhaśilāpadmarāgacandrakāntakāntatarataralāvalīnāṃ bhramaratrāsitasahasrapatrāsitotpala kadalīdalanavamālikākundamallikādivividhavarṇaprasūnaviracitānāṃ srajāṃ ca dhāraṇamurasā /
kṣaṇe kṣaṇe cāgryacandanapriyaṅgukāleyakamṛṇālakarpūrasugandhiśītasvacchagandhavāribhiḥ sakamalakumudakuvalayairbhūmitalakavāṭavātāyanaharmyabhittīnāmabhiprokṣaṇam /
śrutisukhamṛdumadhuramano 'nugānāṃ gītavāditrāṇāmabhyudayānāṃ ca śravaṇam /
ayantraṇaiḥ samānaviṣayaveṣacaritairutsavotsavatarānyonyadarśanaiḥ suhṛdbhiḥ sahāsanam /
anṛtavacanavirahasvabhāvasurabhitaravadanakuḍmalānāṃ nātispaṣṭābhidhāyināmanupacāramadhurakomalollāpānāṃ priyāṇāmapatyakānāṃ sadayamāśleṣaḥ /
nirdayaṃ ca tanutaramṛdusurabhinivasanābhirmallikāmukulānukārimuktāphalaprāyālaṅkārābhiḥ sahacarīninādasañjalpopajanitautsukyakalahaṃsānunāditanūpuraraśanākalāpaśiñjitānugamanasammugdhamugdhasnigdhamṛduvacanābhirnijajaghananibiḍakucayugalālaṅkārabhārodvahanaśramaśvasanakampitamadhyamukulitalocanotpalābhiḥ kiñcidvigalitanavayauvanābhiḥ priyaṅgasaṅgamātrātimātrasukhāsvādavisraṃsyamānāṃśukaikakālopajātavrīḍāvailakṣyapragalbhatāvaiklavyaharṣaviṣādavismayasmitakopaprasādasādhvasasrastasvinnasarvāṅgadravīkṛtahimāṅgarāgābhiḥ samastadehahṛdayaprahlādakāriṇībhirvilāsavatībhiścaturaṅgamivānaṅgabalamaṅgaistanubhirapi samudvahantībhiraṅganābhirāśleṣaḥ /
sakalarajanīkarakaranikarāvakīrṇaśiśiratarāṇi bhavanatalasalilapulināni /
atisitasikatopāstṛtatalamanokakāyayantrapravṛttīvamalasaliladhāraṃ dhārāgṛham /
sāgarānukāritoyāśayopatīrasuniviṣṭakusumitabahuviṭapapṛthutuṅgavividhatarataṭaruhatarunivahabahalacchāyopasañchannaṃ ghavalaraktanīlanīrajarajovyāptasamastajalavipulasikatilatalopakalpitaṃ dolāyamānagaṇatithapṛthudṛtikalaśasaraṇakarakasravadudakapravāhāhitamṛtsaurabhabhūtalaikadeśaṃ pralambamānāmrajambūkadambavidulaniculādikisalayamañjarīstabakapratyuptapaṭālikaṃ muhurmuhuḥ puruṣaprayatnapreritaghaṭamukhodgīrṇośīracandanānuviddhāvalagnapatitaśeṣa muktāphalāyamānajalalavamuchrāyavistāravadaniṣiddhadūravistṛtaśītavātapraveśamatyarthasantatāmbuśītaśīkarābhiṣekapratihatasantāpadāhamohaśramaklamapipāsamatiśayaprāptarāmaṇīyakaṃ himācalasparddhiśaityamambudharakālalīlāviḍambi kāyamānam /
praphullapadmotpalapuṇḍarīkasaugandhikakokanadaśatapatraparāgarāgānurañjitajalacaravihagagaṇakalaninadaramyā dīrghikāḥ madhupānalobhanilīyamānālikulacalitalatāpratānanipatitavividhakusumanicayaśayanaracanāsavyāpāramṛdupavanānyupavanāni /
viśeṣatastu ghṛtaṃ payo virecanāni saumyāḥ sarve bhāvāḥ divāsvapnavarjyaśca graiṣmo vidhiḥ //

śleṣmaṇaḥ punarvidhivihitāni tīkṣṇāni saṃśodhanāni rūkṣaprāyāṇyabhyavahāryāṇi kaṭutiktakaṣāyopahitāni tīkṣṇāni dīrghakālasthitāni hṛdyāni madyāni dhāvanalaṅghanaplavanajāgaraṇāniyuddhayuddhavyavāyavyāyāmarūkṣonmardanasnānocchādanāni /
viśeṣataḥ kṣaudraṃ yūṣo vamanāni sarvaśaścopavāsaḥ sadhūmagaṇḍūṣaḥ sukhapratiṣedhaḥ sukhārthameva vāsantiko vidhiriti /
bhavanti cātra //

upakramaḥ pṛthagdoṣān yo 'yamuddiśya kīrtitaḥ /
saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet //

graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute /
maruto yogavāhitvāt kaphapitte tu śāradaḥ //

yojyāḥ paṭvamlamadhurā vāyau kruddhe rasāḥkramāt /
pitte pittastataḥ svāduḥ kaṣāyaśca raso hitaḥ //

kaṭukaḥ prāk tatastiktaḥ kaṣāyo 'nte kaphāmaye //

cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu /
varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇeḥ śiśirādiṣu //

cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ /
tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati //

adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam /
pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ //

cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ /
tulye 'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati //

iti kālasvabhāvo 'yam āhārādivaśāt punaḥ /
cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu //

vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam /
nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaughavat //

caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan /
sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ //

kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale /
vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam //

ūce parāśaro 'pyarthamamumeva pramāṇayan /
yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam //

netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ //

sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham /
śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte 'nnaruciḥ kutaḥ //

tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam /
asatyabhyavahāre ca kuto doṣavinigrahaḥ //

tasmādādau kapho ghātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ /
madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate //

ato vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham /
ata eva ca pittādiḥkaphānto 'nyaiḥkramaḥsmṛtaḥ //

suśrutaśca na sarvatra matametat bravīti tu /
jayejjvare 'tisāreca kramāt pittakaphānilān //

prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo viśiṣyate /
viśaśca saraṇaṃ pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā //

tasyacānubalaḥśleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt /
vāyuśca varddhate 'vaśyaṃ yātsvahassu tayoḥkṣaye //

jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ //

kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi /
yasmādāmāśayotkleśāt bhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ //

krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśraye sthitān /
svāśrayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaiva hyāśukāritā //

vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam /
bheṣajaṃ yojayettattat tantrīkuryānna tu kramam //

prayogaḥ śamayed vyādhiṃ yonyamanyamudīrayet /
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet //

kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi /
doṣā doṣātmakatvācca na same 'pi parasparam //

śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā /
dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nātonyonyaṃ jayanti te //

ārambhakaṃ virodhe 'pi mitho yadyat guṇatrayam /
viśvasya dṛṣṭaṃ yugapadvyādherdoṣatrayaṃ tathā //

vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ /
durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru //

āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ /
viparyaye tu pakvatvaṃ tathā tāmraṃ samecakam //

pītañca pittamacchañca śleṣmācchaḥ piṇḍito 'thavā /
viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase //

ūṣmaṇo 'lpabalatvena dhātumādyamapācitam /
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate //

anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo 'nyonyamūrcchanāt /
kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam //

āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ /
samā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ //

sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet /
līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva //

āśnayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ /
pācanairdīpanaiḥsrehaistān svedaiścapariṣkṛtān //

śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam /
hantyāśuyuktaṃ vaktreṇa dravyamāmāśayānmalān //

ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānāt gudena tu /
utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam //

dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi kurvate /
rogānutpādanirdiṣṭhānatisthaulyādikān gadān //

pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ /
vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayan nirhareta vā //