Ashtanga Sangraha · Chapter 1.2

athātaḥ śiṣyopanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

gurubhakto 'bhiyukto 'tiyukto dhīsmṛtipāṭavaiḥ /
ṛjvāsyanāsānayanastanusnigdhanakhacchaviḥ //

brahmacārī jitadvandvo dhīraḥ sucaritaḥ sthiraḥ /
ṣaṇmāsānuṣitaḥ śaklo lajjāśaucakulānvitaḥ //

śiṣyo 'dhyāpyo gato yāvadantaṃ tantrārthakarmaṇām /
nā 'kālavidyutstanite bhūkampe rāhudarśane //

pañcadaśyāmacandrāyāṃ parokṣe vā guroḥ paṭhet /
nāticchinnapadaṃ nātimandaṃ nātyuccanīcakaiḥ //

hīnānyaveṣa ācāryaṃ paryupāsīta rājavat /
śayīta supta evāsminnuttiṣṭhetāsya pūrvataḥ //

na brūyāt kevalaṃ nāma nā 'sādhvapi vināṭayet /
abhedyo 'nuddhataḥ stabdhaḥ sūnṛtaḥ priyadarśanaḥ //

bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho 'rthaśāstravit /
anāthān rogiṇo yaśca putravat samupācaret //

guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakchabdamaśnute /
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ //

sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam /
yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāstravivarjjitaḥ //

sa satsu garhāmāpneti vadhaṃ carcchati rājataḥ /
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave //

jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ /
śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye //

pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet /
pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ //

tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati /
āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ //

gatvā 'turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit /
vyādhīn parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ //

hrepaṇīyāṃ ca tadvāarttāṃ na prakāśayate bahiḥ /
sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan //

jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśnute /
nādadītā 'miṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe //

tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsaṃ ca varjayet /
ārttaṃ ca nṛpasadvaidyairdviṣṭaṃ tadveṣiṇaṃ dviṣam //

caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam /
hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam //

jijīviṣurvyādhito 'pi pūrvoktaguṇavarjitān /
kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te //

bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam /
cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam //

dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak /
bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham //

anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ /
āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ satvavānapi //

yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto 'pyanarthakāḥ /
sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet //

cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ /
sādhyo 'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā //

susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca yāpyo yaścānupakramaḥ /
sarvauṣadhame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ //

amarmago 'lpahetvagrarūparūpo 'nupadravaḥ /
atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi //

graheṣvanuguṇeṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ /
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate //

kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca /
asādhyaliṅgasaṅkīrṇastathā śastrādisādhanaḥ //

śeṣatvādāyuṣaḥ pathyairyāpyaḥ prāyo viparyaye /
datvā 'lpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate //

yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmaṇo niyatāyuṣaḥ /
prapatanniva viṣkambhairdhāryate 'trāturo hitaiḥ //

paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate /
tasmādupekṣya evāsau sthito 'tyantaviparyaye //

bhramamohāratikaro dṛṣṭariṣṭo 'kṣanāśanaḥ /
vyādhīn purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām //

svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt /
sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatām //

vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam /
nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yātitvasādhyatām //

pādāpacārāddaivācca yāntyavasthāntaraṃ gadāḥ /
varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo 'pi vā //

upayuñjīta na tvārttādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt /
varo bhūtadayā dharma ityārtteṣu bhiṣagvaraḥ //

varttate yastu siddhārthaḥ sa sarvamativarttate //