Ashtanga Sangraha · Chapter 1.1

rāgādirogāḥ sahajāḥ samūlā yenā 'śusarve jagato 'pyapāstāḥ /
tamekavaidyaṃ śirasā namāmi vaidyāgamajñāṃśca pitāmahādīn //

athāta āyuṣkāmīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

āyuḥ kāmayamānena dharmārthasukhasādhanam /
āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ //

āyurvedāmṛtaṃ sārvaṃ brahmā sanātanam /
dadau dakṣāya so 'śvibhyāṃ tau śatakratave tataḥ //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vighnakāribhirāmayaiḥ /
nareṣu pīḍyamāneṣu puraskṛtya punarvasum //

dhanvantaribharadvājanimikāśyapakaśyapāḥ /
mahardhayo mahātmānastathā lambāyanādayaḥ //

śatakratumupājagmuḥ śaraṇyamamareśvaram /
tāndṛṣṭvaiva sahasrākṣo nijagāda yathāgamam //

āyuṣaḥ pālanaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ /
kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣaiḥ //

gatamaṣṭāṅgatāṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ /
gṛhītvā te tamāmrāyaṃ prakāśya ca parasparam //

āyayurmānuṣaṃ lokaṃ muditāḥ paramarṣayaḥ /
sthityarthamāyurvedasya te 'tha tantrāṇi cakrire //

kṛtvā 'gniveśahārītabheḍamāṇḍavyasuśrutān /
karālādīṃśca tacchiṣyān grāhayāmāsurādṛtāḥ //

svaṃ svaṃ tantraṃ tataste 'pi cakrustāni kṛtāni ca /
gurūn saṃśrāvayāmāsuḥ sarṣisaṅghānsumedhasaḥ //

taiḥ praśastāni tānyeṣāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire /
teṣāmekaikamavyāpi samastavyādhisādhane //

pratitantrābhiyoge tu puruṣāyuṣasaṃkṣayaḥ /
bhavatyadhyayanenaiva yasmāt proktaḥ punaḥ punaḥ //

tantrakāraiḥ sa eva 'rthaḥ kvacit kścidviśeṣataḥ /
te 'rthapratyāyanaparā vacane yacca nādṛtāḥ //

sarvatantrāṇyataḥ prāyaḥ saṃhṛtyā 'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ /
asthānavistarākṣepapunaruktādivarjitaḥ //

hetuliṅgauṣadhaskandhatrayamātranibandhanaḥ /
vinigūḍhārthatatvānāṃ pradeśānāṃ prakāśakaḥ //

svānyatantravirodhānāṃ bhūyiṣṭhaṃ vinivartakaḥ /
yugānurūpasandarbho vibhāgena kariṣyate //

nityopayogi durbodhaṃ sarvāṅgavyāpi bhāvataḥ /
saṅgṛhītaṃ viśeṣeṇa yatra kāyacikitsitam //

na mātrāmātramapyatra kiccidāgamavarjitam /
te 'rthāḥsa granthabandhaśca saṅkṣepāya kramo 'nyathā //

vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ /
pratyekaṃ te tridhā vṛddhikṣayasāmyavibhedayaḥ //

utkṛṣṭamadhyālpatayā tridhā vṛddhikṣayāvapi /
vikṛtā 'vikṛtā dehaṃ ghnanti te varttayanti ca //

te vyāpino 'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ /
vayohorātribhuktānāṃ te 'ntamadhyādigāḥ kramāt //

tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ /
koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi //

śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ /
taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak //

samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ /
tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo 'nilaḥ //

pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam /
snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ //

saṃsargaḥ sannipātaśca tadvitrikṣayakopataḥ /
tau ṣoḍhā daśadhā coktāvutkarṣādivikalpanāt //

rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ /
sapta dūṣyā malā mūtraśakṛtsvedādayo 'pi ca //

rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ sambhavanti ye /
tajjānityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat //

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe /
garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kramaśo viduḥ //

śarīraṃ dhārayantyete dhātvāhāraśca sarvadā /
vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ //

rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ /
ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃ balāvahāḥ //

tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham /
kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate //

śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā /
uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam //

tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ /
gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ //

guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ /
indriyārthā vyavāyī ca vikāṣī cāpare guṇāḥ //

vyavāyī dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate /
vikāṣī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati //

saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikīrttitau /
sattvaṃ rajastamaśceti trayaḥ proktā mahāguṇāḥ //

kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ /
samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam //

rogastu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyamarogatā /
nijāgantuvibhāgena rogāśca dvividhā matāḥ //

teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā /
rajastamaśca manaso dvau ca doṣavudāhṛtau //

darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam /
rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ //

bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā /
jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamānūpaṃ tu kapholbaṇam /

sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet /
kṣaṇādivyārdhyavasthā ca kālo bhaiṣajyayogakṛt //

śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā /
śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham //

vastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu /
dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param //

tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāyasaṅgrahaḥ /
āyuṣkāmīyaśiṣyārthadinartuvyādhyasambhavāḥ //

dravānnajñānasaṃrakṣāviruddhānnānnapānikāḥ /
mātrāśitauṣadhajñānaśreṣṭhaśudhyādisaṅgrahāḥ //

mahākaṣāyavividhadravyādirasabhedakāḥ /
doṣādijñānatadbhedatatkriyā rogabheṣajam //

vdyaiṣadhasnehanasvedaśudhyāsthāpananāvanam /
dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrajalaukasaḥ //

sirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmakāḥ /
catvāriṃśadime 'dhyāyaḥ sūtram śārīramucyate //

putrārthagarbhāvakrānticaryāvyāpaccharīrajāḥ /
sirāmarmaprakṛtyākhyā vikṛtāṅgehitāmayāḥ //

sadūtā dvādaśādhyāyāḥ nidānaṃ sārvaraugikam /
jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām //

mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca /
pāṇḍukuṣṭhānilārttānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa //

cikitsājvarayorasrakāsayoḥ śvāsayakṣmaṇoḥ /
vamau madātyaye 'rśassu viśi dvau dvau ca mūtrite //

vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu /
kuṣṭaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam //

caturviśatiradhyāyāḥ kalpasiddhirataḥparam /
kalpo vamervirekasya tatsiddhirbāstikalpanā //

kalpaśca siddhabastīnāṃ siddhirbastyanuvāsayoḥ /
dravyakalpo 'ṣṭamaḥ sthānamata uttaramuttaram //

bālopacaraṇe vyādhigrahajñānaniṣedhane /
snāne pṛthaggrahe bhūte dvāvunmāde smṛtikṣaye //

vartmasandhigatau dvau dvau dṛktamoliṅganāśiṣu /
sarvadṛksyandadṛkpāke karṇanāsāmukheṣu ca //

mūrdhni vraṇe tathā dvau dvau sadyobhaṅge bhagandare /
granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam //

viṣe dvau bhujage kīṭe dvau ca lūtāsu mūṣike /
viṣe viṣopayoge ca tathā 'dhyāyo rasāyane //

vājīkaraṇamuddiśya pañcāśo 'ṣṭāṅgapūraṇaḥ /
pañcāśadadhyāyaśataṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ samīritam //