અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.2

અથાતઃ શિષ્યોપનયનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ગુરુભક્તો ઽભિયુક્તો ઽતિયુક્તો ધીસ્મૃતિપાટવૈઃ ।
ઋજ્વાસ્યનાસાનયનસ્તનુસ્નિગ્ધનખચ્છવિઃ ॥

બ્રહ્મચારી જિતદ્વન્દ્વો ધીરઃ સુચરિતઃ સ્થિરઃ ।
ષણ્માસાનુષિતઃ શક્લો લજ્જાશૌચકુલાન્વિતઃ ॥

શિષ્યો ઽધ્યાપ્યો ગતો યાવદન્તં તન્ત્રાર્થકર્મણામ્ ।
ના ઽકાલવિદ્યુત્સ્તનિતે ભૂકમ્પે રાહુદર્શને ॥

પઞ્ચદશ્યામચન્દ્રાયાં પરોક્ષે વા ગુરોઃ પઠેત્ ।
નાતિચ્છિન્નપદં નાતિમન્દં નાત્યુચ્ચનીચકૈઃ ॥

હીનાન્યવેષ આચાર્યં પર્યુપાસીત રાજવત્ ।
શયીત સુપ્ત એવાસ્મિન્નુત્તિષ્ઠેતાસ્ય પૂર્વતઃ ॥

ન બ્રૂયાત્ કેવલં નામ ના ઽસાધ્વપિ વિનાટયેત્ ।
અભેદ્યો ઽનુદ્ધતઃ સ્તબ્ધઃ સૂનૃતઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥

બહુશ્રુતઃ કાલવેદી જ્ઞાતગ્રન્થો ઽર્થશાસ્ત્રવિત્ ।
અનાથાન્ રોગિણો યશ્ચ પુત્રવત્ સમુપાચરેત્ ॥

ગુરુણા સમનુજ્ઞાતઃ સ ભિષક્છબ્દમશ્નુતે ।
યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિતઃ ॥

સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્ ।
યઃ પુનઃ કુરુતે કર્મ ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રવિવર્જ્જિતઃ ॥

સ સત્સુ ગર્હામાપ્નેતિ વધં ચર્ચ્છતિ રાજતઃ ।
હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે ॥

જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષક્તમઃ ।
શસ્ત્રં શાસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણદોષપ્રવૃત્તયે ॥

પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં બાહુશ્રુત્યેન બૃંહયેત્ ।
પ્રદીપભૂતં શાસ્ત્રં હિ દર્શનં વિપુલા મતિઃ ॥

તાભ્યાં ભિષક્ સુયુક્તાભ્યાં ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ ।
આહૂત એવ યો યાતિ સુવેષઃ સુનિમિત્તતઃ ॥

ગત્વા ઽતુરાર્થાદન્યત્ર ન નિધત્તે મનઃ ક્વચિત્ ।
વ્યાધીન્ પરીક્ષતે સમ્યઙ્નિદાનાદિવિશેષતઃ ॥

હ્રેપણીયાં ચ તદ્વાઅર્ત્તાં ન પ્રકાશયતે બહિઃ ।
સહસા ન ચ તસ્યાપિ ક્રિયાકાલમહાપયન્ ॥

જાનાતિ ચોપચરિતું સ વૈદ્યઃ સિદ્ધિમશ્નુતે ।
નાદદીતા ઽમિષં સ્ત્રીભ્યસ્તદધ્યક્ષે પરાઙ્મુખે ॥

તાભિશ્ચ રહસિ સ્થાનં પરિહાસં ચ વર્જયેત્ ।
આર્ત્તં ચ નૃપસદ્વૈદ્યૈર્દ્વિષ્ટં તદ્વેષિણં દ્વિષમ્ ॥

ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃતઘ્નં વૈદ્યમાનિનમ્ ।
હીનોપકરણં વ્યગ્રમવિધેયં ગતાયુષમ્ ॥

જિજીવિષુર્વ્યાધિતો ઽપિ પૂર્વોક્તગુણવર્જિતાન્ ।
ક્રિયાવિક્રયિણો વૈદ્યાન્ મૃત્યોરગ્રેસરા હિ તે ॥

ભિષગ્દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્ ।
ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્ ॥

દક્ષસ્તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા શુચિર્ભિષક્ ।
બહુકલ્પં બહુગુણં સમ્પન્નં યોગ્યમૌષધમ્ ॥

અનુરક્તઃ શુચિર્દક્ષો બુદ્ધિમાન્ પરિચારકઃ ।
આઢ્યો રોગી ભિષગ્વશ્યો જ્ઞાપકઃ સત્વવાનપિ ॥

યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તો ઽપ્યનર્થકાઃ ।
સ પાદહીનાનપ્યાર્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્ ॥

ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ ।
સાધ્યો ઽસાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્દ્વિધા તૌ તુ પુનર્દ્વિધા ॥

સુસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ યાપ્યો યશ્ચાનુપક્રમઃ ।
સર્વૌષધમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ ॥

અમર્મગો ઽલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપો ઽનુપદ્રવઃ ।
અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિઃ પાદસમ્પદિ ॥

ગ્રહેષ્વનુગુણેષ્વેકદોષમાર્ગો નવઃ સુખઃ ।
સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે ॥

કૃચ્છ્રૈરુપાયૈઃ કૃચ્છ્રસ્તુ મહદ્ભિશ્ચ ચિરેણ ચ ।
અસાધ્યલિઙ્ગસઙ્કીર્ણસ્તથા શસ્ત્રાદિસાધનઃ ॥

શેષત્વાદાયુષઃ પથ્યૈર્યાપ્યઃ પ્રાયો વિપર્યયે ।
દત્વા ઽલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે ॥

યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મણો નિયતાયુષઃ ।
પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતે ઽત્રાતુરો હિતૈઃ ॥

પરો ઽસાધ્યઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યાખ્યેયો ઽતિવર્તતે ।
તસ્માદુપેક્ષ્ય એવાસૌ સ્થિતો ઽત્યન્તવિપર્યયે ॥

ભ્રમમોહારતિકરો દૃષ્ટરિષ્ટો ઽક્ષનાશનઃ ।
વ્યાધીન્ પુરા પરીક્ષ્યૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્ ॥

સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્ ।
સાધ્યયોરપિ સંયોગો બલિનોર્યાત્યસાધ્યતામ્ ॥

વિદ્યાદસાધ્યમેવાતઃ સાધ્યાસાધ્યસમાગમમ્ ।
નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિત્વસાધ્યતામ્ ॥

પાદાપચારાદ્દૈવાચ્ચ યાન્ત્યવસ્થાન્તરં ગદાઃ ।
વરમાશીવિષવિષં દીપ્તમગ્નિમયો ઽપિ વા ॥

ઉપયુઞ્જીત ન ત્વાર્ત્તાદામિષં કૃપણાજ્જનાત્ ।
વરો ભૂતદયા ધર્મ ઇત્યાર્ત્તેષુ ભિષગ્વરઃ ॥

વર્ત્તતે યસ્તુ સિદ્ધાર્થઃ સ સર્વમતિવર્ત્તતે ॥