Ashtanga Sangraha · Chapter 1.3

athāto dinacaryāṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smā 'hurātreyādayo maharṣayaḥ //

brāhme muhūrte uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan /
rakṣārthamāyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet //

udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi /
vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo 'vaguṇṭhitaḥ //

pravarttayet pracalitaṃ na tu yatnādudīrayet /
nāmedhyamārgamṛtbhasmagosthānākīrṇagomaye //

purāntikāgnivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume /
na nārīpūjyagorkenduvāyvannāgnijalaṃ prati //

na cātiraskṛtya mahīṃ bhayāśaktyostu kāmataḥ /
navegito 'nyakāryaḥ syānnājitvāsādhyamāmayam //

niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ /
abhyuddhṛtābhiḥ śucibhiradbhirmṛdbhiśca yojayet //

lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitābindubhiḥ /
spṛṣṭvā dhātūn malānaśruvasākeśanakhāṃśyuctān //

snātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārccane /
rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ //

prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk /
ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ //

noddhṛtairnānato nordhvaṃ nāgnipakvairnna pūtibhiḥ /
na phenabulbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ //

nādraikapāṇirnnāmedhyahastapādo na śabdavat /
vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam //

sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam /
kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam //

vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam /
kanīnyagrasamasthaulyaṃ sukūrccaṃ dvādaśāṅgulam //

prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam /
vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet //

śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan /
likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca //

tathāsyamalavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ /
rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca //

nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī /
tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat //

naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān /
bilvavañculanirguṇḍīśigrutilvakatindukān //

kovidāraśamīpīlupippaleṅgudagulgulūn /
pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam //

svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam /
pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet //

dantān pūrvamadho gharṣet prātaḥ siñcecca locanaṃ /
toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā //

praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham /
śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥ paśyedanantaram //

sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet /
locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane //

vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī /
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣātcchelaṣmato bhayam //

yojayetsaptarātre 'smāt srāvaṇātha rasāñjanam /
aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam //

ghanonnataprasannatvakrakandhagrīvāsyavakṣasaḥ /
sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ //

nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ /
oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ //

na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt /
khadirakṣīrivṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ //

arocakāsyavairasyamalapūtiprasekajit /
sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam //

prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret /
dhūmādasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ //

añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam /
dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet //

gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam /
vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam //

mālyaṃ na lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajāddate /
naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau //

rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet /
jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha //

tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam /
raktapittakṣatakṣīṇarūkṣotkupitacakṣuṣām /

viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāṃ ca tat /
pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave //

dvipatraṃekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat /
uttiṣṭheta tatotyarthamartheṣvarthānubandhiṣu //

ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam /
kṛṣiṃ vāṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam //

lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayet kriyām /
muktavegaśca gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ //

pāṇinā 'labhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam /
sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātraddak //

niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān /
prāvṛtya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro 'hani //

caityapūjyadhvajāśastaccāyābhasmatuṣāśucīn /
nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca //

madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham /
na seveta na śarvaryāṃ vṛkṣacaityaṃ na catvaram //

sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā 'pi na /
na huṃkuryācchavaṃ pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca //

nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam /
catuṣpathaṃ namaskuryāt prajñātāṃśca vanaspatīn //

na vyālavyādhitāśastairnādāndakṣutpipāsitaiḥ /
na cchinnapucchairnaikākṣaigāpṛṣṭhena ca na vrajet //

nā 'tiprage 'tisāyaṃ vā na nabhomadhyage ravau /
nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam //

na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha /
dadyādvartmā 'rtavṛddhastrībhāricakradvijanmane //

srānabhojanapānāni vāhebhyo naācaret puraḥ /
nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ nāgniskandhamabhivrajet //

nā 'rohodviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃ tarum /
nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt //

na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa nā caāsane /
svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe yuktaniṃdraṃ na bodhayet //

naācaret pāṇivākpādaddaṅmeḍhredaracāpalam /
triḥ pakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi vardhayet //

na svahastena dantairvā snānaṃ cānu samācaret /
atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ //

yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret /
abhyaṅgo vātahā puṣṭisvapnadārḍhyabṛhatvakṛt //

dagdhabhagnakṣatarujāklamaśramajarāpahaḥ /
rathākṣacarmaghaṭavat bhavantyabhyaṅgato guṇāḥ //

sparśane 'bhyādhiko vāyuḥsparśanaṃ ca tvagāśrayam /
tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ //

śiraḥ śravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet /
sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendiryatarpaṇaḥ //

hanumanyāśiraḥ karṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam /
pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭi prasādakṛt //

pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut /
varjyobhyaṅgaḥ kaphagrastaktasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ //

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate /
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto 'gnirmedasaḥ kṣayaḥ //

vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate /
vātapittāmayī bālo vṛddho 'jīrṇī ca taṃ tyajet //

arddhaśaktyāniṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ /
śītakāle vasante ca mandameva tato 'nyadā //

taṃ kṛtvā 'nusukhaṃ dehaṃ marddayecca samantataḥ /
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ //

ativyāyāmataḥ kāso jvaraścchardiśca jāyate /
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasaṃ //

gajaṃ siṃha ivaākarṣan bhajannati vinaśyati /
udvarttanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam //

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param /
dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam //

kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛṅdāhapāpmajit /
uṣṇāmbunā 'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ //

tenaiva tūttamāṅgasya balahṛt keśacakṣuṣām /
nā 'nāplutya śiraḥ snāyānna jale 'lpe na śītale //

nodakāvataraṇasvapnān nagno na caācaret /
pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyāt paravāriṇi //

nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam /
na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā //

snātvā na mṛjyāt gātrāṇi dhunuyānna śiroruhān /
nivasītā 'rdra evaāśu soṣṇīṣe dhautavāsasī //

na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet /
vāso 'nyadanyacchayane nirgame devatārccane //

snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu /
ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam //

annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā 'tyayāt /
abhinandya prasannātmā hutvā datvā ca śaktitaḥ //

pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamitiśruvan /
prayacchetsarvamuddiśya pācayennā 'nnamātmane //

nā 'nnamadyānmumūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvināṃ /
strījitaklībapatitakrūraduṣkṛtakāriṇāṃ //

gaṇārigaṇikāsatradhūrttānnāpaṇikañca na /
notsaṅge bhakṣayet bhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet //

sarvañca tilasambaddhaṃ nā 'dyādastamite ravau /
na bhuktamātra āsyenna niṣiddhaṃ bhajetsukhaṃ //

dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ /
madhyaṃ dinasya gamayediṣṭaśiṣṭasahāyavān //

na lokabhūpavidviṣṭairna saṅgaccheta nāstikaiḥ /
kalivairarucirna syāt dhīraḥ sampadvipattiṣu //

śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī /
kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt //

hrīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ /
akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ //

dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ /
anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ //

āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ /
pūrvābhibhāṣī sumukhaḥ suśīlaḥ pūjyapūjakaḥ //

vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram /
ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham //

sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam /
dharmyamarthyaṃ priyaṃ tathyaṃ mitaṃ pathyaṃ vadedvacaḥ //

nātmānamavajānīyānna stūyānna ca pīḍayet /
na hīnānavamanyet vṛttārthāṅgabalaśrutaiḥ //

nā 'runtudaḥ syānna krūro na tīkṣṇo no 'patāpavān /
hetāvīrṣyenna tu phale pāpaṃ pāpe 'pi nācaret //

parasya daṇḍaṃ nodyacchet kruddho nainaṃ nipātayet /
anyatraputrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ //

nṛtyavāditragītādi nolbaṇāmācaret kriyām /
prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ //

ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśonnā 'dharavāsasā /
na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam //

nā 'saṃvṛtamukho hāsyakṣavotgāravijṛmbhaṇam /
pāṇidvayena yugapat kaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ //

vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāhiṇī /
nāsikāṃ na vikuṣṇīyāddaśanānna vighaṭṭayet //

kuryādvilekhanacchedabhedāsphoṭanamardanam /
pādaṃ pādena nā 'krāmenna kaṇḍūyenna śaucayet //

na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasādhayet /
abhīkṣṇaṃ nirmalān dadhyānnakhapādamalāśayān //

nā 'samiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ /
nā 'nuvātaṃ na vivṛto na klānto nā 'nyamānasaḥ //

dhamennā 'syena na skandennā 'dhaḥ kuryānna pādataḥ /
satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca //

nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam /
udyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam //

uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam /
nā 'nyadapyatitejasvi na kruddhabhya gurormukham //

striyaṃ stravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nā 'nyasaṅgatām /
na patnīṃ bhojanasvapnakṣutajṛmbhādurāsane //

śayīta naikaśayane na cāśnīyāstayā saha /
tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet //

nocchiṣṭastārakārāhutuhināśudivākarān /
paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśechiraḥ //

pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet /
arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca //

nānyaddevārcane karma kuryāddhāvenna varṣati /
tithiṃ pakṣasya na brūyāt nakṣatrāṇi na nirdiśet //

naātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam /
prakāśayennāvamānaṃ na ca niḥsneatāṃ prabhoḥ //

purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān /
anṛjuḥ kṣavathūdrārakāsasvapnānnamaithunam //

saśabdamalinaṃ hastabhrūnetrotkṣepavāditām /
kūlacchāyāṃ surāpānaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ //

hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ /
sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam //

ārogyajīvitaiśvaryavidyāsu sthiramānitām /
toyāgni pūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam //

madyātisaktiṃ vistraṃbhasvātantrye strīṣu ca tyajet /
naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam //

na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam /
nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam //

vaset prājyāmbubhaiṣajyasamit puṣpatṛṇendhane /
subhikṣakṣemaramyānte paṇḍitairmaṇḍite pure //

narāmarāṇāṃ siddhānāṃ śāstrāṇāñcājugupsakaḥ /
ādhārakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca //

daśa karmapatānrakṣan jayannabhyantarānarīn /
hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛtam //

saṃbhinnalāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam /
pāpaṃ karmetidaśadhā kāyavāṅmānasaistyayet //

paropaghātakriyayā varjayedārjanaṃ śriyaḥ /
arthānāṃ dharmalabdhānāmadātā 'pihyasambhavāt //

svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati /
sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ //

śāstāramanusaṃsmṛtya svacaryāṃ cātha saṃviśet /
deśe śucāvanākīrṇe dvitrāptaparicārakaḥ //

yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham /
jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam //

prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati /
pūrvāparadiśo bhāge dharmamevānucintayan //

ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ /
bibhyat pratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt //

ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ /
sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye //

sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi /
adūṣayanmanastasmāt bhaktimāṃstamupācaret //

paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni /
sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayettu //

satvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt /
anyo 'pi yaḥ kaścidihā 'sti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca //

iti caritamupetaḥ sarvajīvopajīvyaṃ prathitapṛthuguṇaudho rakṣito devatābhiḥ /
samadhikaśatajīvī nirvṛtaḥ puṇyakarmā vrajati sugatinimno dehabhede 'pi tuṣṭim //