Ashtanga Sangraha · Chapter 1.18

athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca /
sa ṣaḍṛtukatvāt kālasya mahābhūtaguṇairūnātiriktaiḥ saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena //

tatra bhūjalayorbāhulyānmadhuro rasaḥ /
bhūtejasoramlaḥ /
jalatejasorlavaṇaḥ /
vāyvākāśayostiktaḥ /
vāyutejasoḥ kaṭukaḥ /
vāyūrvyoḥ kaṣāyaḥ //

teṣāṃ svādurāsvādyamāno mukhamupalimpatīndriyāṇi prasādayati /
dehaṃ prahlādayati /
ṣaṭpadapipīlikādīnāmapīṣṭatamaḥ /
amlastu jihvāmudvejayatyuraḥkaṇṭhaṃ vidahati /
mukhaṃ srāvayatyakṣibhruvaṃ saṅkocayati daśanān harṣayati romāṇi ca /
lavaṇo mukhaṃ viṣyandayati kaṇṭhakapolaṃ vidahati annaṃ prarocayati /
tikto viśadayati vadanaṃ viśodhayati kaṇṭhaṃ pratihanti rasanām /
kaṭuko bhṛśamudvejayati jihvāgraṃ cimicimāyati kaṇṭhakapolaṃ srāvayati mukhākṣināsikaṃ vidahati deham /
kaṣāyastu jaḍayati jihvāṃ badhnāti kaṇṭhaṃ pīḍayati hṛdayam //

tatra madhuro raso janmaprabhṛtisātmyāt sarvadhātuvivardhanaḥ āyuṣyo bālavṛddhakṣatakṣīṇabalavarṇendriyatvakkeśakaṇṭhahitaḥ prīṇano bṛṃhaṇo jīvanastarpaṇaḥ sthairyasandhānaḥ stanyakaro vātapittaviṣadāhamūrchātṛṣṇāpraśamanaḥ snigdhaḥ śīto mṛdurguruśca //

evaṃguṇo 'pi sa sadātyupayujyamānaḥ sthaulyāgnisādagurutālasakātindriyāḥ /
śvāsapramehagalarogāvisaṃjñatāsyamādhuryalocanagalārbudagaṇḍamālāḥ //

chardyudardamūrddharukkāsapīnasakrimīn ślīpadajvarodaraṣṭhīvanāni cāvahet //

amlo 'nilanibarhaṇo 'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī raktapittakṛduṣṇavīryaḥ śītasparśobodhayatīndriyāṇi /
rocanaḥ pācano dīpano bṛṃhaṇastarpaṇaḥ prīṇanaḥ kledano vyavāyī laghuḥ snigdho hṛdyaśca //

janayati śithilatvaṃ sevitaḥ sotidehe kaphavilayanakaṇḍūpāṇḍutādṛgvighātān /
kṣatavihitavisarpaṃ raktapittaṃ pipāsāṃ śvayathumapi kṛśānāṃ taijasatvāt bhramaṃ ca //

lavaṇaḥ stambhabandhasaṅghātavidhmāpanaḥ sarvarasapratyanīko dīpano rocanaḥ pācanaḥ kledanaḥ śoṣaṇaḥ snehanaḥ svedano bhedanaḥ chedanaḥ saro vyavāyī vikāṣī harati pavanaṃ viṣyandayati kaphaṃ viśodhayati srotāṃsi nātiguruḥ snigdhatīkṣṇoṣṇaśca //

khalatipalitatṛṣṇātāpamūrcchāvisarpaśvayathukiṭibhakoṣṭhākṣeparodhāsrapittam /
kṣataviṣamadavṛddhiṃ vātaraktaṃ karoti kṣapayati balabhojaḥ soti vā sevanena //

tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciviṣakṛmimūrcchotkledajvaradāhatṛṭakuṣṭhakaṇḍūharaḥ kledamedovasāmajjaviṇmūtrapittaśleṣmopaśoṣaṇo dīpanaḥ pācano lekhanaḥ stanyakaṇṭhaviśodhano medhyo nātirūkṣaḥ śīto laghuśca //

dhātubalakṣayamūrcchāglānibhramavātarogaparuṣatvam /
kharaviśadaraukṣyabhāvaiḥ soti samāsevitaḥkuryāt //

kaṭuko 'lasakaśvayathūdardasthaulyābhiṣyandakṛmivaktrarogaviṣakuṣṭhakaṇḍūprasādhano vraṇāvasādanaḥ sneha kledaśoṣaṇo rocanaḥ pācano dīpano lekhanaḥ śodhanaḥ śoṣayatyannaṃ sphuṭayatīndriyāṇi bhinatti śoṇitasaṃghātaṃ chinnatti bandhān vivṛṇoti srotāṃsi kṣapayati śleṣmāṇaṃ laghurūkṣatīkṣṇoṣṇaśca //

kurute 'tiniṣovitaḥ sa tṛṣṇāmadamūrcchāvamimohadehasādān /
balaśukragalopaśoṣakampabhramatāpaglapanātikarśanāni //

karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣvanilasyakopamatitīvram /
saṅkācatodabhedairvāvyagniguṇādhikatvena //

kaṣāyo balāsaṃ sapittaṃ saraktaṃ nihantyāśu badhnāti varcotirūkṣaḥ /
gurustvaksavarṇatvakṛt kledaśoṣī himaḥ prīṇano ropaṇo lekhanaśca //

atyabhyāsāt so 'pi śukroparodhaṃ tṛṣṇādhmānastambhaviṣṭambhakārśyam /
srotobandhaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ pakṣāghātākṣepakādīṃśca kuryāt //

atha madhuraskandho ghṛtamadhutailakṣīramedomajjekṣuvikṛtidrākṣākṣoḍakharjūramocacocapanasasiñcatikāpriyālarājādanakharyūrītālamastakakāśmaryamadhūkaparūṣakatāmalakīvīrāvidārīśatāvarītugākṣīrījīvakarṣabhakṣīraśuklāmadhūlikātmaguptābalātibalāviśvadevāsahadevāsālaparṇīmudgaparṇīpṛśniparṇīmaṣaparṇīmahāsahākṣudrasahāṛddhivṛddhiśrāvaṇīcchatrāticchatrarśyarpoktāśva
gandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaśerukatakakanakabimbīprapauṇḍarīkaprabhṛtīni jīvanīyo gaṇastṛṇapañcamūlaṃ ca //

amladravyaskandho dāḍimāmalakāmrāmrātakakośāmramātuluṅgavṛkṣāmlāmlīkāmlevatasakuvalalakucapārāvatabhavyakaramardadhavadhanvanakolabadarairāvatakapitthadantaśaṭhaprācīnāmalakanāraṅgatilakaṇṭakarūpyadadhimastutakradhānyāmlamadyaśuktaprabhṛtīni //

lavaṇadravyaskandhaḥ saindhavādīni kṣārāntāni trapusīsaprabhṛtīni //

tiktadravyaskandho 'garutagarośīravālakacandananaladakṛtamālanaktamālāpāmārgaharidrādvayamustamūrvāmadanaphalājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktakakaravīraviśālāsuṣavyativiṣāyavāsakajyotiṣmatīpāṭhāvikaṅkatārkakākamācīvacāvaraṇavatsakavaijayantīvetasasaptaparṇasomavalkasumanaḥkāṃsyalohaprabhṛtīni paṭolādiśca śākavargaḥ //

kaṭukadravyaskandho maricahiṅgutejovatīhastipippalīviḍaṅgabhallātakāsthimūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaśśilāladevadārukuṣṭhailāsurasacorakahareṇukāmūtrapittaprabhṛtīni kuṭherādiśca haritavargaḥ pañcakolaṃ ca //

kaṣāyadravyaskandho harītakīpriyaṅgvanantākṣaudralodhrakaṭphaladhavadhanvanadhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakapadmapuṣpanāgakesarakumukotpalatuṅgatindukakadambodumbarajambvāmraplakṣavaṭabibhītakavikaṅkatajambvāmrāsthyāmakapitthāśvatthamocarasasamaṅgāsomavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīsālatālapriyālailāvāstukaparipelavajiṅgiṇībadarīkhadirakadarārimedakāśakaśerukavaṃśāśmantakāśokaśirīṣaśiṃśapāpalāśaśamaśiṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgītaruṇakharjjūrasphūrjjakabhūrjjārjunājakarṇavaraṇapriyālamuktāñjanaigarikabisamṛṇālaprabhṛtīni //

tatra prāyo madhuraṃ śleṣmalamanyatra purāṇaśāliyavagodhūmamudgamadhuśarkarājāṅgalamāṃsāt /
prāyo 'mlaṃ pittalamanyatra dāḍimāmalakāt /
prāyolavaṇamacakṣuṣyamanyatra saindhavāt /
prāyastiktakaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatrāmṛtāpaṭolīnāgarapippalīlaśunāt /
prāyaḥ kaṣāyaṃ śītaṃ stambhanaṃ cānyatra harītakyāḥ //

iti yathāsthūlaṃ nityopayogināṃ pradhānatamānāṃ copasaṅgrahaḥ //

ghṛtāmalakasindhūtthapaṭolīnāgarābhayāḥ /
śreṣṭhā yathāsvaṃ skandheṣu rasadeśastu vakṣyate //

atha yaḥ śiśirapavanadharaṇīdharavividhavanagahananadītaṭākapalvalodapānakamalakumudakuvalayāvakīrṇoramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūriharitatṛṇo 'tidūravistṛtapratānapravālopasaṃcchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarogāpācīṃjvarādyāmayopadrutajanapadaḥ so 'nūpo madhurarasayoniḥ //

yastu viṣamavipulasikatāsthalabahulo 'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado 'nūparītaśca sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ /
ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśca vikalpyaḥ /
tayorādyo lavaṇāmlayoryoniritaraścetarayoḥ /
saṃyogāstveṣāṃ saptapañcāśadbhavanti /
bhavanti cātra //

svādurdvikeṣu pañcāmlaścaturo lavaṇastrayam /
dvau tiktaḥ kaṭukaścaikaṃ yāti pañcadaśaiva te //

trikeṣu madhuraḥ sāmlaścaturo lavaṇānvitaḥ /
trīnyuktastiktakena dvau kaṭunaikaṃ niṣevate //

svādurdaśaivamamlaḥ ṣaṭ saṃyogān pūrvavatkriyā /
lavaṇastrīn bhajatyekaṃ tikta evaṃ tu viṃśatiḥ //

svāduścāmlaścatuṣkeṣu ṣaṭ trayaṃ lavaṇānugaḥ /
ekaṃ tiktayuto yāti daśaiva madhuro rasaḥ //

catvāro 'mlaḥ paṭuścaikaṃ bhedāḥ pañcadaśeti ca /
ekaikasya parityāgāt saṃyogāḥ pañcake ca ṣaṭ //

ekaśca ṣaḍrasaḥ ṣaṭ ca pṛthagevaṃ triṣaṣṭidhā /
te rasānurasato rasabhedāstāratamyaparikalpanayā ca /
sambhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ //