અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.18

અથાતો રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

રસઃ ખલ્વાપ્યઃ પ્રાગવ્યક્તશ્ચ ।
સ ષડૃતુકત્વાત્ કાલસ્ય મહાભૂતગુણૈરૂનાતિરિક્તૈઃ સંસૃષ્ટો વિષમં વિદગ્ધઃ ષોઢા પૃથગ્વિપરિણમતે મધુરાદિભેદેન ॥

તત્ર ભૂજલયોર્બાહુલ્યાન્મધુરો રસઃ ।
ભૂતેજસોરમ્લઃ ।
જલતેજસોર્લવણઃ ।
વાય્વાકાશયોસ્તિક્તઃ ।
વાયુતેજસોઃ કટુકઃ ।
વાયૂર્વ્યોઃ કષાયઃ ॥

તેષાં સ્વાદુરાસ્વાદ્યમાનો મુખમુપલિમ્પતીન્દ્રિયાણિ પ્રસાદયતિ ।
દેહં પ્રહ્લાદયતિ ।
ષટ્પદપિપીલિકાદીનામપીષ્ટતમઃ ।
અમ્લસ્તુ જિહ્વામુદ્વેજયત્યુરઃકણ્ઠં વિદહતિ ।
મુખં સ્રાવયત્યક્ષિભ્રુવં સઙ્કોચયતિ દશનાન્ હર્ષયતિ રોમાણિ ચ ।
લવણો મુખં વિષ્યન્દયતિ કણ્ઠકપોલં વિદહતિ અન્નં પ્રરોચયતિ ।
તિક્તો વિશદયતિ વદનં વિશોધયતિ કણ્ઠં પ્રતિહન્તિ રસનામ્ ।
કટુકો ભૃશમુદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં ચિમિચિમાયતિ કણ્ઠકપોલં સ્રાવયતિ મુખાક્ષિનાસિકં વિદહતિ દેહમ્ ।
કષાયસ્તુ જડયતિ જિહ્વાં બધ્નાતિ કણ્ઠં પીડયતિ હૃદયમ્ ॥

તત્ર મધુરો રસો જન્મપ્રભૃતિસાત્મ્યાત્ સર્વધાતુવિવર્ધનઃ આયુષ્યો બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણબલવર્ણેન્દ્રિયત્વક્કેશકણ્ઠહિતઃ પ્રીણનો બૃંહણો જીવનસ્તર્પણઃ સ્થૈર્યસન્ધાનઃ સ્તન્યકરો વાતપિત્તવિષદાહમૂર્છાતૃષ્ણાપ્રશમનઃ સ્નિગ્ધઃ શીતો મૃદુર્ગુરુશ્ચ ॥

એવંગુણો ઽપિ સ સદાત્યુપયુજ્યમાનઃ સ્થૌલ્યાગ્નિસાદગુરુતાલસકાતિન્દ્રિયાઃ ।
શ્વાસપ્રમેહગલરોગાવિસંજ્ઞતાસ્યમાધુર્યલોચનગલાર્બુદગણ્ડમાલાઃ ॥

છર્દ્યુદર્દમૂર્દ્ધરુક્કાસપીનસક્રિમીન્ શ્લીપદજ્વરોદરષ્ઠીવનાનિ ચાવહેત્ ॥

અમ્લો ઽનિલનિબર્હણો ઽનુલોમનઃ કોષ્ઠવિદાહી રક્તપિત્તકૃદુષ્ણવીર્યઃ શીતસ્પર્શોબોધયતીન્દ્રિયાણિ ।
રોચનઃ પાચનો દીપનો બૃંહણસ્તર્પણઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો વ્યવાયી લઘુઃ સ્નિગ્ધો હૃદ્યશ્ચ ॥

જનયતિ શિથિલત્વં સેવિતઃ સોતિદેહે કફવિલયનકણ્ડૂપાણ્ડુતાદૃગ્વિઘાતાન્ ।
ક્ષતવિહિતવિસર્પં રક્તપિત્તં પિપાસાં શ્વયથુમપિ કૃશાનાં તૈજસત્વાત્ ભ્રમં ચ ॥

લવણઃ સ્તમ્ભબન્ધસઙ્ઘાતવિધ્માપનઃ સર્વરસપ્રત્યનીકો દીપનો રોચનઃ પાચનઃ ક્લેદનઃ શોષણઃ સ્નેહનઃ સ્વેદનો ભેદનઃ છેદનઃ સરો વ્યવાયી વિકાષી હરતિ પવનં વિષ્યન્દયતિ કફં વિશોધયતિ સ્રોતાંસિ નાતિગુરુઃ સ્નિગ્ધતીક્ષ્ણોષ્ણશ્ચ ॥

ખલતિપલિતતૃષ્ણાતાપમૂર્ચ્છાવિસર્પશ્વયથુકિટિભકોષ્ઠાક્ષેપરોધાસ્રપિત્તમ્ ।
ક્ષતવિષમદવૃદ્ધિં વાતરક્તં કરોતિ ક્ષપયતિ બલભોજઃ સોતિ વા સેવનેન ॥

તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિવિષકૃમિમૂર્ચ્છોત્ક્લેદજ્વરદાહતૃટકુષ્ઠકણ્ડૂહરઃ ક્લેદમેદોવસામજ્જવિણ્મૂત્રપિત્તશ્લેષ્મોપશોષણો દીપનઃ પાચનો લેખનઃ સ્તન્યકણ્ઠવિશોધનો મેધ્યો નાતિરૂક્ષઃ શીતો લઘુશ્ચ ॥

ધાતુબલક્ષયમૂર્ચ્છાગ્લાનિભ્રમવાતરોગપરુષત્વમ્ ।
ખરવિશદરૌક્ષ્યભાવૈઃ સોતિ સમાસેવિતઃકુર્યાત્ ॥

કટુકો ઽલસકશ્વયથૂદર્દસ્થૌલ્યાભિષ્યન્દકૃમિવક્ત્રરોગવિષકુષ્ઠકણ્ડૂપ્રસાધનો વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહ ક્લેદશોષણો રોચનઃ પાચનો દીપનો લેખનઃ શોધનઃ શોષયત્યન્નં સ્ફુટયતીન્દ્રિયાણિ ભિનત્તિ શોણિતસંઘાતં છિન્નત્તિ બન્ધાન્ વિવૃણોતિ સ્રોતાંસિ ક્ષપયતિ શ્લેષ્માણં લઘુરૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણશ્ચ ॥

કુરુતે ઽતિનિષોવિતઃ સ તૃષ્ણામદમૂર્ચ્છાવમિમોહદેહસાદાન્ ।
બલશુક્રગલોપશોષકમ્પભ્રમતાપગ્લપનાતિકર્શનાનિ ॥

કરચરણપાર્શ્વપૃષ્ઠપ્રભૃતિષ્વનિલસ્યકોપમતિતીવ્રમ્ ।
સઙ્કાચતોદભેદૈર્વાવ્યગ્નિગુણાધિકત્વેન ॥

કષાયો બલાસં સપિત્તં સરક્તં નિહન્ત્યાશુ બધ્નાતિ વર્ચોતિરૂક્ષઃ ।
ગુરુસ્ત્વક્સવર્ણત્વકૃત્ ક્લેદશોષી હિમઃ પ્રીણનો રોપણો લેખનશ્ચ ॥

અત્યભ્યાસાત્ સો ઽપિ શુક્રોપરોધં તૃષ્ણાધ્માનસ્તમ્ભવિષ્ટમ્ભકાર્શ્યમ્ ।
સ્રોતોબન્ધં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં પક્ષાઘાતાક્ષેપકાદીંશ્ચ કુર્યાત્ ॥

અથ મધુરસ્કન્ધો ઘૃતમધુતૈલક્ષીરમેદોમજ્જેક્ષુવિકૃતિદ્રાક્ષાક્ષોડખર્જૂરમોચચોચપનસસિઞ્ચતિકાપ્રિયાલરાજાદનખર્યૂરીતાલમસ્તકકાશ્મર્યમધૂકપરૂષકતામલકીવીરાવિદારીશતાવરીતુગાક્ષીરીજીવકર્ષભક્ષીરશુક્લામધૂલિકાત્મગુપ્તાબલાતિબલાવિશ્વદેવાસહદેવાસાલપર્ણીમુદ્ગપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીમષપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાઋદ્ધિવૃદ્ધિશ્રાવણીચ્છત્રાતિચ્છત્રર્શ્યર્પોક્તાશ્વ
ગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રામૃણાલિકાપુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકકશેરુકતકકનકબિમ્બીપ્રપૌણ્ડરીકપ્રભૃતીનિ જીવનીયો ગણસ્તૃણપઞ્ચમૂલં ચ ॥

અમ્લદ્રવ્યસ્કન્ધો દાડિમામલકામ્રામ્રાતકકોશામ્રમાતુલુઙ્ગવૃક્ષામ્લામ્લીકામ્લેવતસકુવલલકુચપારાવતભવ્યકરમર્દધવધન્વનકોલબદરૈરાવતકપિત્થદન્તશઠપ્રાચીનામલકનારઙ્ગતિલકણ્ટકરૂપ્યદધિમસ્તુતક્રધાન્યામ્લમદ્યશુક્તપ્રભૃતીનિ ॥

લવણદ્રવ્યસ્કન્ધઃ સૈન્ધવાદીનિ ક્ષારાન્તાનિ ત્રપુસીસપ્રભૃતીનિ ॥

તિક્તદ્રવ્યસ્કન્ધો ઽગરુતગરોશીરવાલકચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલાપામાર્ગહરિદ્રાદ્વયમુસ્તમૂર્વામદનફલાજશૃઙ્ગીત્રાયમાણાકટુકાકિરાતતિક્તકકરવીરવિશાલાસુષવ્યતિવિષાયવાસકજ્યોતિષ્મતીપાઠાવિકઙ્કતાર્કકાકમાચીવચાવરણવત્સકવૈજયન્તીવેતસસપ્તપર્ણસોમવલ્કસુમનઃકાંસ્યલોહપ્રભૃતીનિ પટોલાદિશ્ચ શાકવર્ગઃ ॥

કટુકદ્રવ્યસ્કન્ધો મરિચહિઙ્ગુતેજોવતીહસ્તિપિપ્પલીવિડઙ્ગભલ્લાતકાસ્થિમૂલકસર્ષપલશુનપલાણ્ડુકરઞ્જમનશ્શિલાલદેવદારુકુષ્ઠૈલાસુરસચોરકહરેણુકામૂત્રપિત્તપ્રભૃતીનિ કુઠેરાદિશ્ચ હરિતવર્ગઃ પઞ્ચકોલં ચ ॥

કષાયદ્રવ્યસ્કન્ધો હરીતકીપ્રિયઙ્ગ્વનન્તાક્ષૌદ્રલોધ્રકટ્ફલધવધન્વનધાત્રીફલધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકપદ્મપુષ્પનાગકેસરકુમુકોત્પલતુઙ્ગતિન્દુકકદમ્બોદુમ્બરજમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટબિભીતકવિકઙ્કતજમ્બ્વામ્રાસ્થ્યામકપિત્થાશ્વત્થમોચરસસમઙ્ગાસોમવલ્કસપ્તપર્ણસ્યન્દનાસનસલ્લકીસાલતાલપ્રિયાલૈલાવાસ્તુકપરિપેલવજિઙ્ગિણીબદરીખદિરકદરારિમેદકાશકશેરુકવંશાશ્મન્તકાશોકશિરીષશિંશપાપલાશશમશિણશઙ્ખનાભિમેષશૃઙ્ગીતરુણખર્જ્જૂરસ્ફૂર્જ્જકભૂર્જ્જાર્જુનાજકર્ણવરણપ્રિયાલમુક્તાઞ્જનૈગરિકબિસમૃણાલપ્રભૃતીનિ ॥

તત્ર પ્રાયો મધુરં શ્લેષ્મલમન્યત્ર પુરાણશાલિયવગોધૂમમુદ્ગમધુશર્કરાજાઙ્ગલમાંસાત્ ।
પ્રાયો ઽમ્લં પિત્તલમન્યત્ર દાડિમામલકાત્ ।
પ્રાયોલવણમચક્ષુષ્યમન્યત્ર સૈન્ધવાત્ ।
પ્રાયસ્તિક્તકટુકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્રામૃતાપટોલીનાગરપિપ્પલીલશુનાત્ ।
પ્રાયઃ કષાયં શીતં સ્તમ્ભનં ચાન્યત્ર હરીતક્યાઃ ॥

ઇતિ યથાસ્થૂલં નિત્યોપયોગિનાં પ્રધાનતમાનાં ચોપસઙ્ગ્રહઃ ॥

ઘૃતામલકસિન્ધૂત્થપટોલીનાગરાભયાઃ ।
શ્રેષ્ઠા યથાસ્વં સ્કન્ધેષુ રસદેશસ્તુ વક્ષ્યતે ॥

અથ યઃ શિશિરપવનધરણીધરવિવિધવનગહનનદીતટાકપલ્વલોદપાનકમલકુમુદકુવલયાવકીર્ણોરમ્યઃ સ્થિરસ્નિગ્ધભૂમિર્ભૂરિહરિતતૃણો ઽતિદૂરવિસ્તૃતપ્રતાનપ્રવાલોપસંચ્છન્નપાદપઃ સસ્યસરીસૃપખગબહુલઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રાયો ગુર્વૌષધિસલિલઃ શ્લીપદગલરોગાપાચીંજ્વરાદ્યામયોપદ્રુતજનપદઃ સો ઽનૂપો મધુરરસયોનિઃ ॥

યસ્તુ વિષમવિપુલસિકતાસ્થલબહુલો ઽતિદૂરાવગાઢવિરસસલિલઃ ક્લેશસહારોગશરીરદીર્ઘાયુઃપ્રાયો જનપદો ઽનૂપરીતશ્ચ સ જાઙ્ગલઃ કટુકરસયોનિઃ ।
અત એવ ચાનૂપસાધારણો જાઙ્ગલસાધારણશ્ચ વિકલ્પ્યઃ ।
તયોરાદ્યો લવણામ્લયોર્યોનિરિતરશ્ચેતરયોઃ ।
સંયોગાસ્ત્વેષાં સપ્તપઞ્ચાશદ્ભવન્તિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

સ્વાદુર્દ્વિકેષુ પઞ્ચામ્લશ્ચતુરો લવણસ્ત્રયમ્ ।
દ્વૌ તિક્તઃ કટુકશ્ચૈકં યાતિ પઞ્ચદશૈવ તે ॥

ત્રિકેષુ મધુરઃ સામ્લશ્ચતુરો લવણાન્વિતઃ ।
ત્રીન્યુક્તસ્તિક્તકેન દ્વૌ કટુનૈકં નિષેવતે ॥

સ્વાદુર્દશૈવમમ્લઃ ષટ્ સંયોગાન્ પૂર્વવત્ક્રિયા ।
લવણસ્ત્રીન્ ભજત્યેકં તિક્ત એવં તુ વિંશતિઃ ॥

સ્વાદુશ્ચામ્લશ્ચતુષ્કેષુ ષટ્ ત્રયં લવણાનુગઃ ।
એકં તિક્તયુતો યાતિ દશૈવ મધુરો રસઃ ॥

ચત્વારો ઽમ્લઃ પટુશ્ચૈકં ભેદાઃ પઞ્ચદશેતિ ચ ।
એકૈકસ્ય પરિત્યાગાત્ સંયોગાઃ પઞ્ચકે ચ ષટ્ ॥

એકશ્ચ ષડ્રસઃ ષટ્ ચ પૃથગેવં ત્રિષષ્ટિધા ।
તે રસાનુરસતો રસભેદાસ્તારતમ્યપરિકલ્પનયા ચ ।
સમ્ભવન્તિ ગણનાં સમતીતા દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ ॥