Ashtanga Sangraha · Chapter 1.19
athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ /
doṣadhātumalamūlo hi dehaḥ /
tasmātteṣāṃ lakṣaṇamupadekṣyāmaḥ /
tamucchvāsaniśvāsotsāhapraspandanendriyapāṭavavegapravartanādibhirvāyuranugṛhṇāti /
paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamedhāśauryamārdavādibhiḥ pittam /
sthairyasnehasandhibandhavṛṣatākṣamādhīdhṛtibalālaulyādibhiḥ śleṣmā //
tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ /
jīvanavarṇaprasādanamāṃsapoṣaṇairasṛk /
dehalepamalamedaḥpuṣṭibhirmāṃsam /
netragātrasnigdhatāsnehadārḍhyāsthipuṣṭibhirmedaḥ /
dehordhvatādhāraṇamajjapoṣaṇābhyāmasthi /
snehabalāsthipūraṇaśukrapuṣṭibhirmajjā /
harṣabalagarbhotpādanaiḥ śukram /
avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakṛt /
annakledanirvāhaṇena mūtram /
kledatvaksneharomadhāraṇaiḥ sveda iti //
kārśyakārṣṇyagātrakampasphuraṇoṣṇakāmitāsaṃjñānidrānāśabalendriyopaghātāsthiśūlamajjāśoṣamalasaṅgādhmānāṭopamohadainyabhayaśokapralāpādibhirvṛddho vāyuḥ pīḍayati /
pītatvagglānīndriyadaurbalyaujovisraṃsaśītābhilāṣadāhatiktāsyatātṛṇmūrcchālpanidratākrodhādibhiḥ pittam /
śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrotaḥpidhānamūrcchātandrānidrāśvāsakāsaprasekahṛllāsāgnisādasandhiviśleṣādibhiḥ śleṣmā //
prasekārocakāsyavairasyahṛllāsasrotorodhasvādudveṣāṅgamardādibhiranyaiśca śleṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ /
kuṣṭhavisarpapiṭakāsṛgdarākṣimukhameḍhragudadāhagulmavidradhiplīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpraveśaraktāṅganetratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasṛk /
galagaṇḍa gaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharogasphiggalauṣṭhabāhūdarorujaṅghāgauravavṛddhibhiḥ śleṣmaraktavikāraprāyaiśca māṃsam /
pramehapūrvarūpaiḥ sthaulyopadravaiścānyairapi śleṣmaraktamāṃsavikāraprāyairmedaḥ /
adhyasthibhiradhidantaiścāsthi /
netrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārurbhirmajjā /
atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṃ śukrādhikyam /
kukṣiśūlāṭopagauravaiḥ śakṛdādhikyam /
bastitodādhmānairmūtrādhikyam /
kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svedaḥ /
anye 'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ //
prasekārucihṛllāsasaṃjñāmohālpavākceṣṭatāprahaṣāṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇo vāyuḥ pīḍayati /
stambhaśaityāniyatatodārocakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakhanayanaśauklyādibhiḥ pittam /
bhramodveṣṭanānidrāṅgamardapariploṣatodadavadāhasphoṭanavepanadhūmāyanasandhiśaithilyahṛdayadravaśleṣmāśayaśūnyatādibhiḥ śleṣmā //
śabdāsahatvahṛdayadravakampaśoṣaśūlaśūnyatāspandanaghaṭṭanairalpayāpi ca ceṣṭayā śramatarṣābhyāṃ rasaḥ /
tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasṛk /
sphiggaṇḍādiśuṣkatātodaraukṣyākṣaglānisandhisphoṭanadhamanīśaithilyairmāṃsam /
plīhavṛddhikaṭīsvāpasandhiśūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśoṣameduramāṃsābhilāṣairmāṃsakṣayoktaiśca medaḥ /
dantanakharomakeśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitodāsthibaddhamāṃsābhilāṣairasthi /
asthisauṣiryanistodadaurbalyabhramatamodarśanairmajjā /
śramadaurbalyāsyaśoṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatodameḍhradhūmāyanaiścirācca niṣekeṇa saraktaniṣekeṇa vā śukram /
saśabdasya vāyoḥ kukṣau tiryagūrdhvaṃ ca bhramaṇenāntraveṣṭanena pārśvahṛdayapīḍanenālpatayā ca śakṛt /
bastinistodamukhaśoṣakṛchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram /
stabdharomakūpatāromacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣyasvedanāśaiḥ svedaḥ //
anye 'pi ca malā yathāyathaṃ malāyanaṃ śoṣaśūnyatvalāghavaiḥ /
viparītaguṇakṣayavṛddhibhyāṃ ca vṛddhikṣayāvupalakṣayet /
malānāṃ tvatisaṅgotsargābhyāṃ ca vṛddhikṣayau /
vṛddhestu malānāṃ kṣayaḥ pīḍayati sutarāmanaucityāt //
tatrāsthani sthito vāyurasṛksvedayoḥ pittam /
śeṣeṣu śleṣmā /
tasmādekavṛddhikṣayakāraṇatvameṣām /
na tvevamasthivāyvoḥ /
sarvaiva hi vṛddhiḥ prāyo 'tisantarpaṇanimittatvācchleṣmaṇānugatā /
tadviparyayācca kṣayo vāyunā /
tasmāllaṅghanabṛṃhaṇābhyāṃ vṛddhikṣayajān vikārānupacaret /
pavane tu bṛṃhaṇalaṅghanābhyām /
sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyayatulyabhāvenāviruddhena //
dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvāhāravihārairabhyasyamānairvṛddhimāpnuvanti /
hrāsaṃ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭharvā /
tathā hi dehadhātavo ye guravaste gurubhiraikyakāritayopacīyante /
laghavastu laghubhistadviparītaistu pṛthaktvakāribhirapacīyante /
tasmādanyebhyo dravyebhyo 'pi sutarāṃ raktamāpyāyyate raktena māṃsaṃ māṃsena medo medasāsthi taruṇāsthnā majjā majñā śukraṃ śukreṇāmagarmeṇa garbhaḥ /
yatra tvevaṃ lakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṃ syāt sannihitānāṃ cābhyavaharaṇamaśakyaṃ viruddhatvād ghṛṇitvādaruceranyasmādvā kāraṇāntarāt /
tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmāhāravihārāṇāmabhyavahāraḥ śreyān //
tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām /
karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam /
tathaiva catulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti /
api ca /
viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena /
māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ /
medojān sthaulyakārśyakriyākrameṇa /
rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ /
asthikṣayajān bastibhistiktopahitaiḥ ksīrabastibhiśca /
śakṛdvṛddhijānatīsāravidhānena /
śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ /
mūtravṛddhikṣayajān mehakṛchracikitsayā /
svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇasvedairiti /
bhavati cātra //
ye pācakāṃśā dhātusthāsteṣāṃ māndyātitaikṣṇyataḥ /
vṛddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṃ jāyate śṛṇu cāparam //
pāramparye 'pi dāvāgnestattat prāpyendhanaṃ śikhā /
vṛddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātuparamparā //
dravyaṃ tulyaṃ viśiṣṭaṃ hi svaṃ svaṃ vṛdhdyai kṣayāya ca /
pratyātmabījaniyataṃ bhṛśamāśu prajāyate //
pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāt vṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham /
doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān //
adho dve sapta śirasi khāni svedavahāni ca /
malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ //
vakṣyante vātajāstatra nidāne vātaraugike /
pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ //
rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃspākakothanam /
sadāhānmedasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam //
asthni dāhaṃ bhṛśaṃ majñi hāridranakhanetratām /
pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam //
sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāvagaṃ tṛṣam /
koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino 'nyāṃścayakṣmaṇaḥ //
śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām /
pāṇḍūvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho 'rbudāpacīḥ //
ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam /
medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ //
majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam /
vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām //
snāyugaḥ sandhiśūlatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim /
arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphasambhavān //
viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate /
upatāpopaghātau tu svāśrayendriyagā malāḥ //
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi /
koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca //
doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt /
vṛdhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt //
tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ /
te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi //
tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu /
kuryāccikitsāṃ svāmeva balenānyābhibhāviṣu //
āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā /
tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate /
mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam //
yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ /
saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāśrayati yatpurā //
yaccharīrarasaḥ snehaḥ prāṇo yatra pratiṣṭhitaḥ /
yasyānāśānnanāśo 'sti prīṇitā yena dehinaḥ //
hṛdayasthamapi vyāpi tat paraṃ jīvitāspadam /
aujaḥ kṣīyata kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ //
bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ /
duścchāyo durmanā rūkṣo bhavet kṣāmaśca tatkṣaye //
jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam /
aujovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ //
yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu /
tattatyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet //
kurvate 'bhiruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ /
vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhā na tat //
yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate /
rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate //
ya eva dehasya samā vivṛdhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya /
yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0