Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 1.19

1.19.1

athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ /
doṣadhātumalamūlo hi dehaḥ /
tasmātteṣāṃ lakṣaṇamupadekṣyāmaḥ /
tamucchvāsaniśvāsotsāhapraspandanendriyapāṭavavegapravartanādibhirvāyuranugṛhṇāti /
paktyūṣmābhilāṣakṣutpipāsāprabhāprasādadarśanamedhāśauryamārdavādibhiḥ pittam /
sthairyasnehasandhibandhavṛṣatākṣamādhīdhṛtibalālaulyādibhiḥ śleṣmā //

1.19.2

tuṣṭiprīṇanaraktapuṣṭibhistu rasaḥ /
jīvanavarṇaprasādanamāṃsapoṣaṇairasṛk /
dehalepamalamedaḥpuṣṭibhirmāṃsam /
netragātrasnigdhatāsnehadārḍhyāsthipuṣṭibhirmedaḥ /
dehordhvatādhāraṇamajjapoṣaṇābhyāmasthi /
snehabalāsthipūraṇaśukrapuṣṭibhirmajjā /
harṣabalagarbhotpādanaiḥ śukram /
avaṣṭambhānilānaladhāraṇaiḥ śakṛt /
annakledanirvāhaṇena mūtram /
kledatvaksneharomadhāraṇaiḥ sveda iti //

1.19.3

kārśyakārṣṇyagātrakampasphuraṇoṣṇakāmitāsaṃjñānidrānāśabalendriyopaghātāsthiśūlamajjāśoṣamalasaṅgādhmānāṭopamohadainyabhayaśokapralāpādibhirvṛddho vāyuḥ pīḍayati /
pītatvagglānīndriyadaurbalyaujovisraṃsaśītābhilāṣadāhatiktāsyatātṛṇmūrcchālpanidratākrodhādibhiḥ pittam /
śvaityaśaityasthaulyālasyagauravāṅgasādasrotaḥpidhānamūrcchātandrānidrāśvāsakāsaprasekahṛllāsāgnisādasandhiviśleṣādibhiḥ śleṣmā //

1.19.4

prasekārocakāsyavairasyahṛllāsasrotorodhasvādudveṣāṅgamardādibhiranyaiśca śleṣmavikāraprāyaiḥ rasaḥ /
kuṣṭhavisarpapiṭakāsṛgdarākṣimukhameḍhragudadāhagulmavidradhiplīhavyaṅgakāmalāgnināśatamaḥpraveśaraktāṅganetratāvātaraktapittādibhiranyaiśca pittavikāraprāyairasṛk /
galagaṇḍa gaṇḍamālārbudagranthitālujihvākaṇṭharogasphiggalauṣṭhabāhūdarorujaṅghāgauravavṛddhibhiḥ śleṣmaraktavikāraprāyaiśca māṃsam /
pramehapūrvarūpaiḥ sthaulyopadravaiścānyairapi śleṣmaraktamāṃsavikāraprāyairmedaḥ /
adhyasthibhiradhidantaiścāsthi /
netrāṅgaraktagauravaiḥ parvasu ca sthūlamūlārurbhirmajjā /
atistrīkāmatāśukrāśmarīsambhavābhyāṃ śukrādhikyam /
kukṣiśūlāṭopagauravaiḥ śakṛdādhikyam /
bastitodādhmānairmūtrādhikyam /
kaṇḍūdaurgandhyaiḥ svedaḥ /
anye 'pi ca dūṣikādimalā bāhulyadravatākaṇḍūgauravaiḥ //

1.19.5

prasekārucihṛllāsasaṃjñāmohālpavākceṣṭatāprahaṣāṅgasādāgnivaiṣamyādibhiḥ kṣīṇo vāyuḥ pīḍayati /
stambhaśaityāniyatatodārocakāvipākāṅgapāruṣyakampagauravanakhanayanaśauklyādibhiḥ pittam /
bhramodveṣṭanānidrāṅgamardapariploṣatodadavadāhasphoṭanavepanadhūmāyanasandhiśaithilyahṛdayadravaśleṣmāśayaśūnyatādibhiḥ śleṣmā //

1.19.6

śabdāsahatvahṛdayadravakampaśoṣaśūlaśūnyatāspandanaghaṭṭanairalpayāpi ca ceṣṭayā śramatarṣābhyāṃ rasaḥ /
tvagraukṣyāmlaśītābhilāṣasirāśaithilyairasṛk /
sphiggaṇḍādiśuṣkatātodaraukṣyākṣaglānisandhisphoṭanadhamanīśaithilyairmāṃsam /
plīhavṛddhikaṭīsvāpasandhiśūnyatāṅgaraukṣyakārśyaśramaśoṣameduramāṃsābhilāṣairmāṃsakṣayoktaiśca medaḥ /
dantanakharomakeśaśātanaraukṣyapāruṣyasandhiśaithilyāsthitodāsthibaddhamāṃsābhilāṣairasthi /
asthisauṣiryanistodadaurbalyabhramatamodarśanairmajjā /
śramadaurbalyāsyaśoṣatimiradarśanāṅgamardapāṇḍutāsadanaklaibyamuṣkatodameḍhradhūmāyanaiścirācca niṣekeṇa saraktaniṣekeṇa vā śukram /
saśabdasya vāyoḥ kukṣau tiryagūrdhvaṃ ca bhramaṇenāntraveṣṭanena pārśvahṛdayapīḍanenālpatayā ca śakṛt /
bastinistodamukhaśoṣakṛchrālpavivarṇamūtratādibhiḥ sarudhiramūtratayā vā mūtram /
stabdharomakūpatāromacyavanatvakparipāṭanasvāpapāruṣyasvedanāśaiḥ svedaḥ //

1.19.7

anye 'pi ca malā yathāyathaṃ malāyanaṃ śoṣaśūnyatvalāghavaiḥ /
viparītaguṇakṣayavṛddhibhyāṃ ca vṛddhikṣayāvupalakṣayet /
malānāṃ tvatisaṅgotsargābhyāṃ ca vṛddhikṣayau /
vṛddhestu malānāṃ kṣayaḥ pīḍayati sutarāmanaucityāt //

1.19.8

tatrāsthani sthito vāyurasṛksvedayoḥ pittam /
śeṣeṣu śleṣmā /
tasmādekavṛddhikṣayakāraṇatvameṣām /
na tvevamasthivāyvoḥ /
sarvaiva hi vṛddhiḥ prāyo 'tisantarpaṇanimittatvācchleṣmaṇānugatā /
tadviparyayācca kṣayo vāyunā /
tasmāllaṅghanabṛṃhaṇābhyāṃ vṛddhikṣayajān vikārānupacaret /
pavane tu bṛṃhaṇalaṅghanābhyām /
sarvatra ca dravyaguṇakarmaviparyayatulyabhāvenāviruddhena //

1.19.9

dhātavaḥ khalu śārīrāḥ samānaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvāhāravihārairabhyasyamānairvṛddhimāpnuvanti /
hrāsaṃ tu viparītairviparītaguṇabhūyiṣṭharvā /
tathā hi dehadhātavo ye guravaste gurubhiraikyakāritayopacīyante /
laghavastu laghubhistadviparītaistu pṛthaktvakāribhirapacīyante /
tasmādanyebhyo dravyebhyo 'pi sutarāṃ raktamāpyāyyate raktena māṃsaṃ māṃsena medo medasāsthi taruṇāsthnā majjā majñā śukraṃ śukreṇāmagarmeṇa garbhaḥ /
yatra tvevaṃ lakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravihārāṇāmasānnidhyaṃ syāt sannihitānāṃ cābhyavaharaṇamaśakyaṃ viruddhatvād ghṛṇitvādaruceranyasmādvā kāraṇāntarāt /
tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmāhāravihārāṇāmabhyavahāraḥ śreyān //

1.19.10

tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītānāmapareṣāṃ ca dravyāṇām /
karmāpi yadyasya dhātoḥ samānakriyatayā vṛddhikaraṃ tasya tasya vṛddhimabhilaṣatā tattadāsevyam /
tathaiva catulyakriyatayā hrāsakaraṃ tadarthineti /
api ca /
viśeṣato raktavṛddhijān raktanirharaṇaprasādanakāyavirecanena /
māṃsavṛddhijān saṃśodhanaśastrakṣārāgnikarmabhiḥ /
medojān sthaulyakārśyakriyākrameṇa /
rasakṣayajān māṃsarasamadyakṣīraiḥ /
asthikṣayajān bastibhistiktopahitaiḥ ksīrabastibhiśca /
śakṛdvṛddhijānatīsāravidhānena /
śakṛtkṣayajānyavamāṣakulmāṣājameṣamadhyādibhiḥ /
mūtravṛddhikṣayajān mehakṛchracikitsayā /
svedakṣayajānabhyaṅgavyāyāmamadyasvapnanivātaśaraṇasvedairiti /
bhavati cātra //

1.19.11

ye pācakāṃśā dhātusthāsteṣāṃ māndyātitaikṣṇyataḥ /
vṛddhiḥ kṣayaśca dhātūnāṃ jāyate śṛṇu cāparam //

1.19.12

pāramparye 'pi dāvāgnestattat prāpyendhanaṃ śikhā /
vṛddhikṣayau yathā yāti tadvaddhātuparamparā //

1.19.13

dravyaṃ tulyaṃ viśiṣṭaṃ hi svaṃ svaṃ vṛdhdyai kṣayāya ca /
pratyātmabījaniyataṃ bhṛśamāśu prajāyate //

1.19.14

pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāt vṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham /
doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān //

1.19.15

adho dve sapta śirasi khāni svedavahāni ca /
malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ //

1.19.16

vakṣyante vātajāstatra nidāne vātaraugike /
pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ //

1.19.17

rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃspākakothanam /
sadāhānmedasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam //

1.19.18

asthni dāhaṃ bhṛśaṃ majñi hāridranakhanetratām /
pūtipītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam //

1.19.19

sirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ snāvagaṃ tṛṣam /
koṣṭhagaṃ madatṛḍdāhān vyāpino 'nyāṃścayakṣmaṇaḥ //

1.19.20

śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṃ śvetāvabhāsatām /
pāṇḍūvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho 'rbudāpacīḥ //

1.19.21

ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam /
medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ //

1.19.22

majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam /
vibandhaṃ gauravaṃ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām //

1.19.23

snāyugaḥ sandhiśūlatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim /
arocakāvipākau ca tāṃstāṃśca kaphasambhavān //

1.19.24

viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate /
upatāpopaghātau tu svāśrayendriyagā malāḥ //

1.19.25

vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi /
koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca //

1.19.26

doṣā yānti tathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt /
vṛdhyābhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt //

1.19.27

tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ /
te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi //

1.19.28

tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu /
kuryāccikitsāṃ svāmeva balenānyābhibhāviṣu //

1.19.29

āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā /
tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate /
mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam //

1.19.30

yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ /
saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāśrayati yatpurā //

1.19.31

yaccharīrarasaḥ snehaḥ prāṇo yatra pratiṣṭhitaḥ /
yasyānāśānnanāśo 'sti prīṇitā yena dehinaḥ //

1.19.32

hṛdayasthamapi vyāpi tat paraṃ jīvitāspadam /
aujaḥ kṣīyata kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ //

1.19.33

bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ /
duścchāyo durmanā rūkṣo bhavet kṣāmaśca tatkṣaye //

1.19.34

jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam /
aujovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ //

1.19.35

yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu /
tattatyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet //

1.19.36

kurvate 'bhiruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ /
vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhā na tat //

1.19.37

yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate /
rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate //

1.19.38

ya eva dehasya samā vivṛdhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya /
yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ //

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc