Ashtanga Sangraha · Chapter 1.17

athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

iha hi dravyaṃ pañcamahābhūtātmakam /
tasyādhiṣṭhānaṃ pṛthivī yonirudakaṃ khānilānalasamavāyānnirvṛttiviśeṣau /
utkarṣeṇa tu vyapadeśaḥ /
tasmādbhūtasamavāyasambhavānnaikarasaṃ dravyam /
tataśca naikadoṣā vyādhayaḥ //

tatra vyakto rasaḥ /
anurasastu rasenābhibhūtatvādavyakto vyakto vā kiñcidante /
rasasya tu chedanopaśamane dve karmaṇī /
hitāhitau prabhāvau /
tadāśrayeṣu ca dravyasaṃjñakeṣu pṛthivyādiṣu guṇāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśādgurvādayo raseṣu sāhacaryādupacaryante //

tatra dravyaṃ gurukaṭhinaviśadamandasāndrasthūlasthiragandhaguṇabahulaṃ pārthivaṃ upacayagauravasaṅghātasthairyakaram //

dravasnigdhaśītagurumandasāndrasaramṛdupicchilarasaguṇabahulamaudakaṃ upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakaram //

tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviśadarūpaguṇabahulamāgneyaṃ dāhapākaprakāśaprabhāvarṇakaram //

rūkṣasūkṣmalaghuviśadavikāṣivyavāyiśītakharasparśaguṇabahulaṃ vāyvyaṃ raukṣyalāghavavaiśadyaglānivicārakaram //

sūkṣmalaghuviśadaślakṣṇavyavāyiviviktaśabdaguṇabahulamākāśātmakaṃ sauṣiryalāghavakaram //

itthaṃ ca nānauṣadhabhūtaṃ jagati kiñcid dravyamasti vividhārthaprayogavaśāt //

tatrāgnimārutātmakaṃ prāyeṇordhvabhāgikam /
tayorhilāghavādūrdhvagatitvāccāgneḥ plavanatvācca mārutasya //

bhūmyaudakātmakaṃ tu prāyeṇādhobhāgikam /
tayorhi gauravānimnagatvācca toyasya //

vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam //

śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk /
tatsaṅkare ca yato bāhulyena kāryakartṛtvaṃ bhavati yadevādhikaṃ tadeva tatkāryakaramiti vyapadeśaḥ /
tathānilātmakaṃ grāhi /
analātmakaṃ dīpanapācanam /
ubhayātmakaṃ lekhanam /
bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam //

tatra kaṭvamlalavaṇā vīryeṇa yathottaramuṣṇāḥ /
tiktakaṣāyamadhurāḥ śītāḥ //

tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā baddhaviṇmūtramārutāḥ /
lavaṇāmlamadhūrāḥsnigdhāḥsṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ //

lavaṇakaṣāyamadhurā guravaḥ /
tadvadamlakaṭukatiktā laghavaḥ /
anye punargurulaghusnigdharūkṣasādhāraṇaṃ lavaṇamicchanti //

vīryaṃ tu kecid gurulaghusnigdharūkṣatīkṣṇamandaśītoṣṇabhedenāṣṭavidhamāhuḥ /
apare punaḥ paṭhanti //

vīryaṃ dravyasya tadjñeyaṃ yadyogāt kriyate kriyā /
nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā hi sā //

tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśeṣaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudbhāvyate /
tathā hi tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ /
viśeṣavṛtyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati /
ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ /
satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante //

anye tu gurvādīnāmagnīṣomātmakatvādādānavisargavibhāagena kālasya coṣṇaśītātmakatvād dvividhamevāmananti /
evaṃ cāhuḥ //

nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau /
vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit //

tatroṣṇaṃ dahanapacanasvedanavilayanānilakaphaśamanāni karoti //

śītaṃ hlādanastambhanajīvanaraktapittaprasādanādīni //

iti vīryamuktaṃ vipākastūcyate /
vipākastu prāyaḥ svāduḥ svādulavaṇayoramlo 'mlasya kaṭuritareṣām /
rasairasau tulyaphalaḥ //

dravyaguṇaviśeṣeṇa cāsyālpamadhyabhūyastvamupalakṣayet //

parāśarastu paṭhati /
pākāstrayo rasānāmamlo 'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam /
catvāro 'nye madhuraṃ saṅkīrṇarasāstu saṅkīrṇam //

kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ /
teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ //

tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ yaccāmlaṃ tayoruṣṇavīryaṃ ca yadvā kaṭukaṃ teṣāṃ yathāsvaṃ rasebhyaḥ prāyo guṇān doṣakopaśamanatvaṃ ca vidyāt /
tadyathā kṣīramadirāmaricādīnām //

rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam /
yathā madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākatayā /
sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca /
tathā yavo 'pi /
ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karotyuṣṇavīryatvāt /
tathā tailaṃ kaṭuvipākatayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram /
amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati rūkṣoṣṇatvāt kapitthaṃ tu raukṣyāt pittaṃ tu śītavīryatvāt /
āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākatayā ca kaphaṃ raukṣyāllāghavācca śaityaraukṣyalāghavaistu na vātam /
lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati lāghavāt kaphaṃ jayati /
kaṭukāpi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākairvātaṃ kṣapayati pippalī ca /
laśuno 'pi snehauṣṇyagauravaiḥ /
palāṇḍuśca /
sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam /
vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā /
snigdhāni tiktāni vyāghrīviśalyārkāgarūṇyuṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti /
kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittaṃ uṣṇavīryatvāt /
kaṣāyaśca kulattho 'mlapākatayā cetyetannidarśanamātramuktam //

tasmāt /
kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam /
dravyaṃ guṇena vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana //

yadad dravye rasādīnāṃ balavattvena vartate /
abhibhūyetarāṃstattat kāraṇattvaṃ prapadyate //

viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate //

rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati /
balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam //

viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane /
nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā //

rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ /
ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate //

mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ /
saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre natvānūpaudakāmiṣe //

guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ /
sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ //

rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca /
vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā //

madhuraskandhanirdiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu /
guṇāsvādādībhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate //

astu bhedādasaṅkhyatvamaikyaṃ vāsvādalakṣaṇāt /
bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo 'lpena kalpyate //

saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivakṣyate /
gurvādīnāṃ viśeṣe 'pi svajāteranatikramāt //

saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ /
dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu //

na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ /
ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam //

gurvāaṃdyā vīryamucyante śaktimanto 'nyathāguṇāḥ /
parasāmarthyahīnatvāt guṇā evetare guṇāḥ //

yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam /
yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam //

yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukāpi na pippalī /
yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ //

yasmādṛdṣṭo yavaḥ syādurgururapyanilapradaḥ /
dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇāpyagnisādinī //

kaṭupāko 'pi pittaghno mudgo māṣastu pittalaḥ /
svādupāko 'pi calakṛt snigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam //

rasaḥ svāduryathā caitattathānyeṣvapi dṛśyate /
vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam //

kurute dadhi gurveva vahniṃ pārāvataṃ na tu /
kapitthaṃ dāḍimaṃ sāmlaṃ grāhi nāmalakīphalam //

kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī na harītakī /
apradhānāḥ pṛthak tasmādrasādyāḥ saṃśritāstute //

prabhāvaśca yato dravye dravyaṃ śreṣṭhamato matam /
rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam //

dantī rasādyaistulyāpi citrakasya virecanī /
madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam //

kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit /
laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ //

mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat /
kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam //

śirīṣādirviṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye /
maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yat karmavividhātmakam //

śalyāharaṇapuñjanmarakṣāyurddhīvaśādikam /
darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ //

virecayati yad vṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā /
ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādi ca //

mātrādi prāpya tattacca yat prapañcena varṇitam /
tacca prabhāvajaṃ sarvamato 'cintyaḥ sa ucyate //

rasena vīryeṇa guṇaiśca karma dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt /
sadyo 'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastatra na gocaro 'sti //