અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.17

અથાતો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઇહ હિ દ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકમ્ ।
તસ્યાધિષ્ઠાનં પૃથિવી યોનિરુદકં ખાનિલાનલસમવાયાન્નિર્વૃત્તિવિશેષૌ ।
ઉત્કર્ષેણ તુ વ્યપદેશઃ ।
તસ્માદ્ભૂતસમવાયસમ્ભવાન્નૈકરસં દ્રવ્યમ્ ।
તતશ્ચ નૈકદોષા વ્યાધયઃ ॥

તત્ર વ્યક્તો રસઃ ।
અનુરસસ્તુ રસેનાભિભૂતત્વાદવ્યક્તો વ્યક્તો વા કિઞ્ચિદન્તે ।
રસસ્ય તુ છેદનોપશમને દ્વે કર્મણી ।
હિતાહિતૌ પ્રભાવૌ ।
તદાશ્રયેષુ ચ દ્રવ્યસંજ્ઞકેષુ પૃથિવ્યાદિષુ ગુણાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિવિચારદેશકાલવશાદ્ગુર્વાદયો રસેષુ સાહચર્યાદુપચર્યન્તે ॥

તત્ર દ્રવ્યં ગુરુકઠિનવિશદમન્દસાન્દ્રસ્થૂલસ્થિરગન્ધગુણબહુલં પાર્થિવં ઉપચયગૌરવસઙ્ઘાતસ્થૈર્યકરમ્ ॥

દ્રવસ્નિગ્ધશીતગુરુમન્દસાન્દ્રસરમૃદુપિચ્છિલરસગુણબહુલમૌદકં ઉપક્લેદસ્નેહબન્ધવિષ્યન્દમાર્દવપ્રહ્લાદકરમ્ ॥

તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદરૂપગુણબહુલમાગ્નેયં દાહપાકપ્રકાશપ્રભાવર્ણકરમ્ ॥

રૂક્ષસૂક્ષ્મલઘુવિશદવિકાષિવ્યવાયિશીતખરસ્પર્શગુણબહુલં વાય્વ્યં રૌક્ષ્યલાઘવવૈશદ્યગ્લાનિવિચારકરમ્ ॥

સૂક્ષ્મલઘુવિશદશ્લક્ષ્ણવ્યવાયિવિવિક્તશબ્દગુણબહુલમાકાશાત્મકં સૌષિર્યલાઘવકરમ્ ॥

ઇત્થં ચ નાનૌષધભૂતં જગતિ કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમસ્તિ વિવિધાર્થપ્રયોગવશાત્ ॥

તત્રાગ્નિમારુતાત્મકં પ્રાયેણોર્ધ્વભાગિકમ્ ।
તયોર્હિલાઘવાદૂર્ધ્વગતિત્વાચ્ચાગ્નેઃ પ્લવનત્વાચ્ચ મારુતસ્ય ॥

ભૂમ્યૌદકાત્મકં તુ પ્રાયેણાધોભાગિકમ્ ।
તયોર્હિ ગૌરવાનિમ્નગત્વાચ્ચ તોયસ્ય ॥

વ્યામિશ્રાત્મકમુભયતોભાગમ્ ॥

શમનં તુ દોષવિપરીતગુણમુક્તં પ્રાક્ ।
તત્સઙ્કરે ચ યતો બાહુલ્યેન કાર્યકર્તૃત્વં ભવતિ યદેવાધિકં તદેવ તત્કાર્યકરમિતિ વ્યપદેશઃ ।
તથાનિલાત્મકં ગ્રાહિ ।
અનલાત્મકં દીપનપાચનમ્ ।
ઉભયાત્મકં લેખનમ્ ।
ભૂમ્યુદકાત્મકં બૃંહણમ્ ॥

તત્ર કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણ યથોત્તરમુષ્ણાઃ ।
તિક્તકષાયમધુરાઃ શીતાઃ ॥

તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતાઃ ।
લવણામ્લમધૂરાઃસ્નિગ્ધાઃસૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ ॥

લવણકષાયમધુરા ગુરવઃ ।
તદ્વદમ્લકટુકતિક્તા લઘવઃ ।
અન્યે પુનર્ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષસાધારણં લવણમિચ્છન્તિ ॥

વીર્યં તુ કેચિદ્ ગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષતીક્ષ્ણમન્દશીતોષ્ણભેદેનાષ્ટવિધમાહુઃ ।
અપરે પુનઃ પઠન્તિ ॥

વીર્યં દ્રવ્યસ્ય તદ્જ્ઞેયં યદ્યોગાત્ ક્રિયતે ક્રિયા ।
નાવીર્યં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા ॥

તૈરપિ ચૈવમતિપ્રકૃષ્ટશક્તિયુક્તાનામશેષૌધગુણસારભૂતાનામષ્ટાનામેવ ગુર્વાદીનાં વીર્યસંજ્ઞા વિશિષ્ટામ્નાયવિહિતાપિ લૌકિકીતિ સમુદ્ભાવ્યતે ।
તથા હિ તયા રસવિપાકગુણાન્તરવિજયિનો ભૂયાંસશ્ચ વરિષ્ઠાશ્ચ ગુણાઃ સઙ્ગૃહીતાઃ ।
વિશેષવૃત્યા ચ તત્ર તત્ર દ્રવ્યસ્વરૂપકથને વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિતો ભવતિ ।
અત એવ સર્વાતિશાયી દ્રવ્યસ્વભાવઃ પ્રભાવ ઇત્યામ્નાતઃ ।
સત્યપિ ચ ક્રિયાનિર્વર્ત્તનસામાન્યે તદ્વિપરીતા રસાદયો વીર્યાખ્યયા પ્રભાવસંજ્ઞયા વા ન પરામૃશ્યન્તે ॥

અન્યે તુ ગુર્વાદીનામગ્નીષોમાત્મકત્વાદાદાનવિસર્ગવિભાઅગેન કાલસ્ય ચોષ્ણશીતાત્મકત્વાદ્ દ્વિવિધમેવામનન્તિ ।
એવં ચાહુઃ ॥

નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્ ॥

તત્રોષ્ણં દહનપચનસ્વેદનવિલયનાનિલકફશમનાનિ કરોતિ ॥

શીતં હ્લાદનસ્તમ્ભનજીવનરક્તપિત્તપ્રસાદનાદીનિ ॥

ઇતિ વીર્યમુક્તં વિપાકસ્તૂચ્યતે ।
વિપાકસ્તુ પ્રાયઃ સ્વાદુઃ સ્વાદુલવણયોરમ્લો ઽમ્લસ્ય કટુરિતરેષામ્ ।
રસૈરસૌ તુલ્યફલઃ ॥

દ્રવ્યગુણવિશેષેણ ચાસ્યાલ્પમધ્યભૂયસ્ત્વમુપલક્ષયેત્ ॥

પરાશરસ્તુ પઠતિ ।
પાકાસ્ત્રયો રસાનામમ્લો ઽમ્લં પચ્યતે કટુઃ કટુકમ્ ।
ચત્વારો ઽન્યે મધુરં સઙ્કીર્ણરસાસ્તુ સઙ્કીર્ણમ્ ॥

કટુતિક્તકષાયાણાં કટુકો યેષાં વિપાક ઇતિ પક્ષઃ ।
તેષાં પિત્તવિઘાતે તિક્તકષાયૌ કથં ભવતઃ ॥

તત્ર યન્મધુરં રસવિપાકયોઃ શીતવીર્યં ચ દ્રવ્યં યચ્ચામ્લં તયોરુષ્ણવીર્યં ચ યદ્વા કટુકં તેષાં યથાસ્વં રસેભ્યઃ પ્રાયો ગુણાન્ દોષકોપશમનત્વં ચ વિદ્યાત્ ।
તદ્યથા ક્ષીરમદિરામરિચાદીનામ્ ॥

રસાદિસઙ્કરેણ ત્વન્યથાત્વમ્ ।
યથા મધુ મધુરં શ્લેષ્માણં શમયતિ કટુવિપાકતયા ।
સકષાયત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચ વાતં જનયતિ શીતવીર્યત્વાચ્ચ ।
તથા યવો ઽપિ ।
આનૂપૌદકપિશિતં શીતમપિ પિત્તં કરોત્યુષ્ણવીર્યત્વાત્ ।
તથા તૈલં કટુવિપાકતયા ચ વિપાકત એવ બદ્ધવિણ્મૂત્રમ્ ।
અમ્લં કાઞ્જિકં કફં જયતિ રૂક્ષોષ્ણત્વાત્ કપિત્થં તુ રૌક્ષ્યાત્ પિત્તં તુ શીતવીર્યત્વાત્ ।
આમલકં પિત્તં શીતવીર્યત્વાત્ સ્વાદુપાકતયા ચ કફં રૌક્ષ્યાલ્લાઘવાચ્ચ શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘવૈસ્તુ ન વાતમ્ ।
લવણં સૈન્ધવં સ્વાદુપાકતયા પિત્તં જયતિ લાઘવાત્ કફં જયતિ ।
કટુકાપિ શુણ્ઠી સ્નેહૌષ્ણ્યસ્વાદુપાકૈર્વાતં ક્ષપયતિ પિપ્પલી ચ ।
લશુનો ઽપિ સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવૈઃ ।
પલાણ્ડુશ્ચ ।
સ તુ સ્નેહગૌરવાભ્યાં જનયતિ શ્લેષ્માણમ્ ।
વૃદ્ધં ચ મૂલકં સ્વાદુપાકતયા ।
સ્નિગ્ધાનિ તિક્તાનિ વ્યાઘ્રીવિશલ્યાર્કાગરૂણ્યુષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તં જનયન્તિ ।
કષાયતિક્તં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ ન તુ પિત્તં ઉષ્ણવીર્યત્વાત્ ।
કષાયશ્ચ કુલત્થો ઽમ્લપાકતયા ચેત્યેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્ ॥

તસ્માત્ ।
કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્ ।
દ્રવ્યં ગુણેન વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચન ॥

યદદ્ દ્રવ્યે રસાદીનાં બલવત્ત્વેન વર્તતે ।
અભિભૂયેતરાંસ્તત્તત્ કારણત્ત્વં પ્રપદ્યતે ॥

વિરુદ્ધગુણસંયોગે ભૂયસાલ્પં હિ જીયતે ॥

રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ ।
બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્ ॥

વિરુદ્ધા અપિ ચાન્યોન્યં રસાદ્યાઃ કાર્યસાધને ।
નાવશ્યં સ્યુર્વિઘાતાય ગુણદોષા મિથો યથા ॥

રસવીર્યપ્રભૃતયો ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષતઃ ।
એકરૂપા વિરૂપા વા દ્રવ્યં સમધિશેરતે ॥

માધુર્યશૈત્યપૈચ્છિલ્યસ્નેહગૌરવમન્દતાઃ ।
સહ વૃત્ત્યા સ્થિતાઃ ક્ષીરે નત્વાનૂપૌદકામિષે ॥

ગુણા દ્રવ્યેષુ યે ચોક્તાસ્ત એવ તનુદોષયોઃ ।
સ્થિતિવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માત્તેષાં હિ દ્રવ્યહેતુકાઃ ॥

રસં વિદ્યાન્નિપાતેન તેનાધિવસનેન ચ ।
વીર્યં વિપાકં દ્રવ્યાણાં કર્મણઃ પરિનિષ્ઠયા ॥

મધુરસ્કન્ધનિર્દિષ્ટઘૃતતૈલગુડાદિષુ ।
ગુણાસ્વાદાદીભેદેન રસષટ્કં ન યુજ્યતે ॥

અસ્તુ ભેદાદસઙ્ખ્યત્વમૈક્યં વાસ્વાદલક્ષણાત્ ।
ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષેણ ભેદો યો ઽલ્પેન કલ્પ્યતે ॥

સઙ્કીર્ણત્વાત્ ફલે ચાસૌ તુલ્યત્વાન્ન વિવક્ષ્યતે ।
ગુર્વાદીનાં વિશેષે ઽપિ સ્વજાતેરનતિક્રમાત્ ॥

સઙ્ખ્યાભેદો યથા નાસ્તિ રસાનામપિ સ ક્રમઃ ।
દૃષ્ટં મુખોપલેપાદિ યત્સર્વેષુ ઘૃતાદિષુ ॥

ન ચ તદ્દાડિમાદ્યેષુ ષડેવાતો રસાઃ સ્મૃતાઃ ।
આનન્ત્યૈકત્વયોશ્ચ સ્યાન્ન વિચિત્રાર્થતન્ત્રણમ્ ॥

ગુર્વાઅંદ્યા વીર્યમુચ્યન્તે શક્તિમન્તો ઽન્યથાગુણાઃ ।
પરસામર્થ્યહીનત્વાત્ ગુણા એવેતરે ગુણાઃ ॥

યથારસં જગુઃ પાકાન્ ષટ્ કેચિત્તદસામ્પ્રતમ્ ।
યત્સ્વાદુર્વ્રીહિરમ્લત્વં ન ચામ્લમપિ દાડિમમ્ ॥

યાતિ તૈલં ચ કટુતાં કટુકાપિ ન પિપ્પલી ।
યથારસત્વે પાકાનાં ન સ્યાદેવં વિપર્યયઃ ॥

યસ્માદૃદ્ષ્ટો યવઃ સ્યાદુર્ગુરુરપ્યનિલપ્રદઃ ।
દીપનં શીતમપ્યાજ્યં વસોષ્ણાપ્યગ્નિસાદિની ॥

કટુપાકો ઽપિ પિત્તઘ્નો મુદ્ગો માષસ્તુ પિત્તલઃ ।
સ્વાદુપાકો ઽપિ ચલકૃત્ સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ ફાણિતમ્ ॥

રસઃ સ્વાદુર્યથા ચૈતત્તથાન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે ।
વાતલં કફપિત્તઘ્નમમ્લમપ્યાક્ષકીફલમ્ ॥

કુરુતે દધિ ગુર્વેવ વહ્નિં પારાવતં ન તુ ।
કપિત્થં દાડિમં સામ્લં ગ્રાહિ નામલકીફલમ્ ॥

કષાયા ગ્રાહિણી શીતા ધાતકી ન હરીતકી ।
અપ્રધાનાઃ પૃથક્ તસ્માદ્રસાદ્યાઃ સંશ્રિતાસ્તુતે ॥

પ્રભાવશ્ચ યતો દ્રવ્યે દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠમતો મતમ્ ।
રસાદિસામ્યે યત્ કર્મ વિશિષ્ટં તત્ પ્રભાવજમ્ ॥

દન્તી રસાદ્યૈસ્તુલ્યાપિ ચિત્રકસ્ય વિરેચની ।
મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા ઘૃતં ક્ષીરસ્ય દીપનમ્ ॥

કટુપાકરસસ્નિગ્ધગુરુત્વૈઃ કફવાતજિત્ ।
લશુનો વાતકફકૃન્ન તુ તૈરેવ યદ્ગુણૈઃ ॥

મિથો વિરુદ્ધાન્ વાતાદીન્ લોહિતાદ્યા જયન્તિ યત્ ।
કુર્વન્તિ યવકાદ્યાશ્ચ તત્પ્રભાવવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

શિરીષાદિર્વિષં હન્તિ સ્વપ્નાદ્યં તદ્વિવૃદ્ધયે ।
મણિમન્ત્રૌષધીનાં ચ યત્ કર્મવિવિધાત્મકમ્ ॥

શલ્યાહરણપુઞ્જન્મરક્ષાયુર્દ્ધીવશાદિકમ્ ।
દર્શનાદ્યૈરપિ વિષં યન્નિયચ્છતિ ચાગદઃ ॥

વિરેચયતિ યદ્ વૃષ્યમાશુ શુક્રં કરોતિ વા ।
ઊર્ધ્વાધોભાગિકં યચ્ચ દ્રવ્યં યચ્છમનાદિ ચ ॥

માત્રાદિ પ્રાપ્ય તત્તચ્ચ યત્ પ્રપઞ્ચેન વર્ણિતમ્ ।
તચ્ચ પ્રભાવજં સર્વમતો ઽચિન્ત્યઃ સ ઉચ્યતે ॥

રસેન વીર્યેણ ગુણૈશ્ચ કર્મ દ્રવ્યં વિપાકેન ચ યદ્વિદધ્યાત્ ।
સદ્યો ઽન્યથા તત્ કુરુતે પ્રભાવાદ્ધેતોરતસ્તત્ર ન ગોચરો ઽસ્તિ ॥