Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ashtanga Sangraha · Chapter 1.12

1.12.1

athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

1.12.2

dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca /
ubhayamapi cobhayātmakam /
bāhulyena tu nirdeśaḥ /
tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca /
rogaghnamapi dvividham /
rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca /
punaśca dvividham /
dravyamadravyam ca /
tatra dravyam trividham /
bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti /
teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam /
audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati /
tatra phalino vanaspatiḥ /
puṣpaphalavān vānaspatyaḥ /
vallīgulmavīrut /
phalapākāntāścauṣadhya iti /
jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ //

1.12.3

adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa saṃvāhanādīni /
punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti /
tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi /
yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi /
satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ /
punarapi ca trividham /
apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca //

1.12.4

te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena /
tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ /
ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ /
prakṛtivighātaḥ saṃśamanam /
tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi /
ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati /
nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharukṣādyanabhyavahāraśca /
tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi //

1.12.5

punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca /
tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi /
tathetarasminnitarat /
vyādhiviparītam /
dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe /
pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca /
tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni //

1.12.6

yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi /
raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam /
ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham /
tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe 'gnipratapanaṃ pitte 'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca /
śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo 'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti /
evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti //

1.12.7

anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca /
tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam /
kālāntareṇānubādhanamiti /
paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate //

1.12.8

suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ /
viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam //

1.12.9

rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam /
vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit //

1.12.10

tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu /
kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit //

1.12.11

kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu /
dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham //

1.12.12

satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut /
lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam //

1.12.13

cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam /
lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut //

1.12.14

gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit /
tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram //

1.12.15

padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ /
muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam //

1.12.16

maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam /
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham //

1.12.17

dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam /
sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt //

1.12.18

śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau /
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu //

1.12.19

lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham /
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ //

1.12.20

kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā /
snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut //

1.12.21

kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam /
raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam //

1.12.22

sroto 'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam /
kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam //

1.12.23

svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham /
kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam //

1.12.24

tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit /
viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham //

1.12.25

kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā /
tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā //

1.12.26

viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ /
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt //

1.12.27

saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut /
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam //

1.12.28

laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam /
kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam //

1.12.29

ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam /
vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam //

1.12.30

vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam /
satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam //

1.12.31

kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ /
romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru //

1.12.32

lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet /
gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān //

1.12.33

śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ /
svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato 'dhikā //

1.12.34

kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ /
pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ /
apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām //

1.12.35

kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ /
dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param //

1.12.36

uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā /
kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān //

1.12.37

śiro 'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān /
saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn //

1.12.38

śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram /
vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam //

1.12.39

harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān /
tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param //

1.12.40

kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet /
paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham //

1.12.41

akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam /
kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu //

1.12.42

paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato 'ñjanam /
iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā /
ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit //

1.12.43

sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam /
pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam //

1.12.44

rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu /
śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī //

1.12.45

sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ /
svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā //

1.12.46

na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā /
nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut //

1.12.47

rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit /
tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet //

1.12.48

sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān /
cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ //

1.12.49

citrako 'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā /
pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam /
gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param //

1.12.50

bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat /
jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau //

1.12.51

hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam /
svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit //

1.12.52

balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca /
madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu //

1.12.53

abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam /
jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham //

1.12.54

tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit /
ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ //

1.12.55

balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ /
sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te //

1.12.56

kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru /
annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit //

1.12.57

vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param /
śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit //

1.12.58

ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ /
hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam //

1.12.59

kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu /
pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam //

1.12.60

tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam /
śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ //

1.12.61

elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ /
laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ //

1.12.62

sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit /
bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ //

1.12.63

pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam /
kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam //

1.12.64

tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī /
dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut //

1.12.65

tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau /
nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ //

1.12.66

mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ /
gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado 'bhyavahārataḥ //

1.12.67

sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam /
vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo 'gnidīpanaḥ //

1.12.68

kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn /
piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ //

1.12.69

śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā /
kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham //

1.12.70

pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam /
sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param //

1.12.71

laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat /
jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham //

1.12.72

madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam /
guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyṃ svaravarṇakṛt //

1.12.73

kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe /
pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam //

1.12.74

prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam /
kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam //

1.12.75

balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam /
tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ //

1.12.76

tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut /
bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam //

1.12.77

jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam /
laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam //

1.12.78

sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ /
latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param //

1.12.79

kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit /
tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam //

1.12.80

sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam /
mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam //

1.12.81

viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam /
kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca //

1.12.82

vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit /
cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam //

1.12.83

bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā /
kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam /
avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut //

1.12.84

āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā /
ato 'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham //

1.12.85

mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham /
anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam //

1.12.86

varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham /
pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān //

1.12.87

śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato 'nyathā /
prāgvāyuruṣṇo 'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn //

1.12.88

sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet /
paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam //

1.12.89

dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo 'ṅgabalavarddhanaḥ /
raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ //

1.12.90

uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca /
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ //

1.12.91

ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ /
kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati /
tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā //

1.12.92

bhavati cātra /
rasādibhedairiti bheṣajānā diṅmātramuktaṃ na yato 'sti kiñcit /
anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ //

Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc