Ashtanga Sangraha · Chapter 1.12
athāto dvividhauṣadhavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurātreyādayo maharṣayaḥ //
dvividhamauṣadhamūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca /
ubhayamapi cobhayātmakam /
bāhulyena tu nirdeśaḥ /
tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca /
rogaghnamapi dvividham /
rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca /
punaśca dvividham /
dravyamadravyam ca /
tatra dravyam trividham /
bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamamiti /
teṣu vakṣyamāṇaṃ hemādi lavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam /
audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyavīrudauṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati /
tatra phalino vanaspatiḥ /
puṣpaphalavān vānaspatyaḥ /
vallīgulmavīrut /
phalapākāntāścauṣadhya iti /
jaṅgamodbhavaṃ madhughṛtādi jaṅgamadravyamāhuḥ //
adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasāntvadānabhayottrāsasaṅkṣobhaṇaharṣaṇabhartsanahasanasvapnajāgaraṇa saṃvāhanādīni /
punarapi ca trividhaṃ daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ satvāvajayaśceti /
tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścitto pavāsasvastyayanapraṇidhānagamanādi /
yuktivyapāśrayamāhārauṣadhayojanādi /
satvāvajayaḥ punarahitānmanonigrahaḥ /
punarapi ca trividham /
apakarṣaṇaṃ prakṛtivighāto nidānatyāgaśca //
te punarapakarṣaṇādayo dvividhāḥ bāhyābhyantarabhedena /
tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ granthyarbudopapakṣmakrimiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ /
ābhyantaraṃ punarvamanavirecanādibhiḥ /
prakṛtivighātaḥ saṃśamanam /
tat bāhyamabhyaṅgasvedapradehapariṣekopamardanādi /
ābhyantaraṃ yadantaramanupraviśyāvikṣobhayaddoṣān śamayati /
nidānatyāgo yathādoṣaṃ śītoṣṇaśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharukṣādyanabhyavahāraśca /
tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate na tu bheṣajasādhye śastrādi //
punarapi trividhaṃ hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca /
tatra hetuviparītaṃ gurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi /
tathetarasminnitarat /
vyādhiviparītam /
dvau mūlopakramau laṅghanabṛṃhaṇe /
pañca karmāṇi vamanādīni sadhūmadhūpāñjanādīni ca /
tathā vimlāpanopanāhanapāṭanādīni //
yacca doṣaśamanatve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustā parpaṭakaṃ yavāgvaśca pramehe rajanī yavānnaṃ cetyādi /
raktapitte cordhvāge virecanamadhoge vamanam /
ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham /
tathā chardyāṃ chardanamatisāre virecanaṃ madātyayemadyapānaṃ tutthadagdhe 'gnipratapanaṃ pitte 'ntarnnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ kaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravarttanāya svamārgāpādanāya ca /
śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacārastatpīḍitasyoṣmaṇo 'ntaḥpraveśena kapho vilayatāmupayāti /
evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ hetuvyādhiviparītamarthaṃ karoti //
anauṣadhaṃ punardvividhaṃ bādhanamanubādhanaṃ ca /
tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam /
kālāntareṇānubādhanamiti /
paraṃ cāto rasavīryādibhedena yathāsthūlamauṣadhaikadeśa upadiśyate //
suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ /
viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam //
rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmla vipāke madhuraṃ rasam /
vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit //
tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu /
kaṭupākarasaṃ śītaṃ roṣaṇaṃ kaphapittajit //
kasyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhana laghu /
dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham //
satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut /
lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu sīsaṃ ca tadguṇam //
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādutiktakam /
lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut //
gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit /
tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram //
padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ /
muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam //
maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādulekhanam /
cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmālakṣmīviṣāpaham //
dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam /
sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt //
śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau /
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viṣadaṃ laghu //
lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham /
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ //
kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā /
snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut //
kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam /
raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam //
sroto 'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam /
kaphaghnaṃ tittakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam //
svādu hidhmāpraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham /
kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam //
tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit /
viśeṣāt kṛchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham //
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā /
tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā //
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ viduḥ /
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt //
saidhanvaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut /
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam //
laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam /
kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam //
ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam /
vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam //
vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam /
satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam //
kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ /
romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru //
lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādīn prayojayet /
gulmahṛt grahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān //
śvāsārśaḥkaphavātāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ /
svarjikā tadguṇānnyūnā kṣāreṇa tu tato 'dhikā //
kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ /
pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ /
apathyaḥ kaṭulāvaṇyācśukraujaḥkeśacakṣuṣām //
kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghuḥ /
dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param //
uṣṇavīryā sarāyuṣyā buddhīndriyabalapradā /
kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān //
śiro 'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān /
saśoṣaśophātīsāramehamohavamikrimīn //
śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram /
vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam //
harītakī jayedvyādhīṃstāaṃstāṃścakaphavātajān /
tadvadāmalakaṃ śītaṃ mādhuryāt pittajit param //
kaphaṃ kaṭuvipākitvādamlatvānmārutaṃ jayet /
paraṃ ca kaṇṭhyaṃ cakṣuṣyaṃ hṛdyaṃ dāhajvarāpaham //
akṣaṃ tu tadguṇānnyūnaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam /
kāsaśvāsagalaśleṣmapittaśukraharaṃ laghu //
paraṃ keśyastu tanmajjā śukraghnaṃ ca tato 'ñjanam /
iya rasāyanavarā triphalākṣyāmayāpahā /
ropaṇī tvaggadakledamedomehakaphāsrajit //
sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam /
pittaprakopi tīṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam //
rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu /
śleṣmalā svādu śītārdrā gurvīṃ snigdhā ca pippalī //
sā śuṣkā viparītātaḥsnigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ /
svādupākānilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā //
na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā /
nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut //
rucya laghu svādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit /
tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet //
sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān /
cavikā pippalīmūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ //
citrako 'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā /
pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam /
gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param //
bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭuṇṭukairmahat /
jayet kaṣāyaṃ tiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphānilau //
hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam /
svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit //
balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena ca /
madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ laghu //
abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam /
jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham //
tṛṇākhyaṃ śaradarbhekṣuśālikāśaistu pittajit /
ajaśṛṅgī haridrā ca vidārīśārivāmṛtāḥ //
balyākhyaṃ kaṇṭakākhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ /
sahistrākaramardīkaissarvadoṣahare ca te //
kāravīkuñcivājājīkavarīdhānyatumbaru /
annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit //
vāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param /
śūlāṭopaharā rucyā dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit //
ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrttitāḥ /
hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam //
kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu /
pittāsrakopi taccaiva śreṣṭhaṃ boṣkāṇadeśajam //
tato nyūnaguṇaṃ tvanyaddravyavyañjanadhūpanam /
śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ //
elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ /
laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ //
sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit /
bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ //
pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam /
kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṃgrāhi pācanam //
tiktāmṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī /
dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut //
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau /
nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ //
mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ /
gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado 'bhyavahārataḥ //
sasvādu sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam /
vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rukṣaḥ sūkṣmo 'gnidīpanaḥ //
kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkrimīn /
piṭakāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ //
śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā /
kaṭutiktoṣṇamagaru snigdhaṃ vātakaphāpaham //
pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam /
sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param //
laghu raktaṃ tathośīraṃ vālakaṃ pācanaṃ ca tat /
jvarātisāravamathuraktapittakṣatāpaham //
madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam /
guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyṃ svaravarṇakṛt //
kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe /
pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam //
prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam /
kaṣāyatiktamadhuraṃ raktapittaprasādanam //
balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam /
tatra nāgabalā balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ //
tāmbulaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut /
bhedi sammohakṛt pūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam //
jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam /
laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam //
sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraścchedano himaḥ /
latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param //
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit /
tadvat bakulapunnāgakumudotpalapāṭalam //
sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇḍakiṃśukam /
mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam //
viṣapittakaphānnagaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam /
kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca //
vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit /
cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam //
bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā /
kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam /
avalveḍakajaṃ bījaṃ kaṭivātakaphapraṇut //
āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā /
ato 'dhvāgnibalāṃyūṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham //
mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham /
anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravarddhanam //
varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham /
pravāto raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān //
śramāgnimūrcchāśca jayedapravātastvato 'nyathā /
prāgvāyuruṣṇo 'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakrimīn //
sannipātajvaraṃ śvāsamāmaṃ vāyuṃ ca kopayet /
paścimaḥ śiśiro hanti mūrcchāṃ dāhaṃ tṛṣaṃ viṣam //
dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭho netryo 'ṅgabalavarddhanaḥ /
raktapittapraśamano na ca vātaprakopanaḥ //
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca /
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāmaprakopanaḥ //
ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ /
kuryāt pittāsravahnīṃśca chāyā caitānapohati /
tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ jyotsnā madhuraśītalā //
bhavati cātra /
rasādibhedairiti bheṣajānā diṅmātramuktaṃ na yato 'sti kiñcit /
anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ //
Original text: Aṣṭāṅgasaṃgraha · Edition: e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0