અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.12

અથાતો દ્વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હસ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

દ્વિવિધમૌષધમૂર્જસ્કરં રોગઘ્નં ચ ।
ઉભયમપિ ચોભયાત્મકમ્ ।
બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ ।
તત્રોર્જસ્કરં દ્વિવિધં રસાયનં વાજીકરણં ચ ।
રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધમ્ ।
રોગસ્ય પ્રશમનમપુનર્ભવકરં ચ ।
પુનશ્ચ દ્વિવિધમ્ ।
દ્રવ્યમદ્રવ્યમ્ ચ ।
તત્ર દ્રવ્યમ્ ત્રિવિધમ્ ।
ભૌમમૌદ્ભિદં જઙ્ગમમિતિ ।
તેષુ વક્ષ્યમાણં હેમાદિ લવણાન્તં પ્રાયેણ ભૌમમ્ ।
ઔદ્ભિદં પુનર્વનસ્પતિવાનસ્પત્યવીરુદૌષધિભેદેન ચતુર્વિધં ભવતિ ।
તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ ।
પુષ્પફલવાન્ વાનસ્પત્યઃ ।
વલ્લીગુલ્મવીરુત્ ।
ફલપાકાન્તાશ્ચૌષધ્ય ઇતિ ।
જઙ્ગમોદ્ભવં મધુઘૃતાદિ જઙ્ગમદ્રવ્યમાહુઃ ॥

અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાનિલાતપચ્છાયામન્ત્રસાન્ત્વદાનભયોત્ત્રાસસઙ્ક્ષોભણહર્ષણભર્ત્સનહસનસ્વપ્નજાગરણ સંવાહનાદીનિ ।
પુનરપિ ચ ત્રિવિધં દૈવવ્યપાશ્રયં યુક્તિવ્યપાશ્રયં સત્વાવજયશ્ચેતિ ।
તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તો પવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિધાનગમનાદિ ।
યુક્તિવ્યપાશ્રયમાહારૌષધયોજનાદિ ।
સત્વાવજયઃ પુનરહિતાન્મનોનિગ્રહઃ ।
પુનરપિ ચ ત્રિવિધમ્ ।
અપકર્ષણં પ્રકૃતિવિઘાતો નિદાનત્યાગશ્ચ ॥

તે પુનરપકર્ષણાદયો દ્વિવિધાઃ બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન ।
તત્ર બાહ્યમપકર્ષણં ગ્રન્થ્યર્બુદોપપક્ષ્મક્રિમિશલ્યાદિષુ શસ્ત્રહસ્તયન્ત્રાદિભિઃ ।
આભ્યન્તરં પુનર્વમનવિરેચનાદિભિઃ ।
પ્રકૃતિવિઘાતઃ સંશમનમ્ ।
તત્ બાહ્યમભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોપમર્દનાદિ ।
આભ્યન્તરં યદન્તરમનુપ્રવિશ્યાવિક્ષોભયદ્દોષાન્ શમયતિ ।
નિદાનત્યાગો યથાદોષં શીતોષ્ણશનવ્યાયામાદીનાં વર્જનં સ્નિગ્ધરુક્ષાદ્યનભ્યવહારશ્ચ ।
તત્ર શસ્ત્રાદિસાધ્યે ભેષજમનુક્રમતે ન તુ ભેષજસાધ્યે શસ્ત્રાદિ ॥

પુનરપિ ત્રિવિધં હેતુવિપરીતં વ્યાધિવિપરીતમુભયાર્થકારિ ચ ।
તત્ર હેતુવિપરીતં ગુરુસ્નિગ્ધશીતાદિજે વ્યાધૌ લઘુરૂક્ષોષ્ણાદિ ।
તથેતરસ્મિન્નિતરત્ ।
વ્યાધિવિપરીતમ્ ।
દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ લઙ્ઘનબૃંહણે ।
પઞ્ચ કર્માણિ વમનાદીનિ સધૂમધૂપાઞ્જનાદીનિ ચ ।
તથા વિમ્લાપનોપનાહનપાટનાદીનિ ॥

યચ્ચ દોષશમનત્વે સત્યપિ જ્વરે વિશેષતો હિતં મુસ્તા પર્પટકં યવાગ્વશ્ચ પ્રમેહે રજની યવાન્નં ચેત્યાદિ ।
રક્તપિત્તે ચોર્ધ્વાગે વિરેચનમધોગે વમનમ્ ।
ઉભયાર્થકારિ પુનર્દૈવવ્યપાશ્રયમૌષધમ્ ।
તથા છર્દ્યાં છર્દનમતિસારે વિરેચનં મદાત્યયેમદ્યપાનં તુત્થદગ્ધે ઽગ્નિપ્રતપનં પિત્તે ઽન્તર્ન્નિગૂઢે વિમાર્ગગે વા સ્વેદઃ કટ્વમ્લલવણતીક્ષ્ણોષ્ણાભ્યવહારશ્ચ બહિઃ પ્રવર્ત્તનાય સ્વમાર્ગાપાદનાય ચ ।
શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢે સ્તબ્ધે બહિઃ શીતોપચારસ્તત્પીડિતસ્યોષ્મણો ઽન્તઃપ્રવેશેન કફો વિલયતામુપયાતિ ।
એવંવિધં હ્યવિપરીતમેવ સત્ ભેષજં હેતુવ્યાધિવિપરીતમર્થં કરોતિ ॥

અનૌષધં પુનર્દ્વિવિધં બાધનમનુબાધનં ચ ।
તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરં બાધનમ્ ।
કાલાન્તરેણાનુબાધનમિતિ ।
પરં ચાતો રસવીર્યાદિભેદેન યથાસ્થૂલમૌષધૈકદેશ ઉપદિશ્યતે ॥

સુવર્ણં બૃંહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ ।
વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્ ॥

રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લ વિપાકે મધુરં રસમ્ ।
વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્ ॥

તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ ।
કટુપાકરસં શીતં રોષણં કફપિત્તજિત્ ॥

કસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખન લઘુ ।
દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાપહમ્ ॥

સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્ ।
લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ ત્રપુ સીસં ચ તદ્ગુણમ્ ॥

ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં તુ કષાયં સ્વાદુતિક્તકમ્ ।
લેખનં વાતલં શીતં કૃમિકુષ્ઠકફપ્રણુત્ ॥

ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્ ।
તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાષિ સુદુર્જરમ્ ॥

પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગવિદૂરકાઃ ।
મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્ ॥

મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુલેખનમ્ ।
ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાપ્માલક્ષ્મીવિષાપહમ્ ॥

ધન્યમાયુષ્યમોજસ્યં હર્ષોત્સાહકરં શિવમ્ ।
સક્ષાર ઉષ્ણવીર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્ ॥

શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ ।
તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિષદં લઘુ ॥

લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્ ।
વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ ॥

કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા ।
સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્ ॥

કષાયં મધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્ ।
રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્ ॥

સ્રોતો ઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્ ।
કફઘ્નં તિત્તકટુકં છેદિ સોષ્ણં રસાઞ્જનમ્ ॥

સ્વાદુ હિધ્માપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્ ।
કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્ ॥

તિક્તં ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્ ।
વિશેષાત્ કૃછ્રમેહાર્શઃપાણ્ડુશોફકફાપહમ્ ॥

કષાયા મધુરા રૂક્ષા કાસઘ્ની વંશરોચના ।
તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા ॥

વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટમલં વિદુઃ ।
વાતઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફપિત્તકૃત્ ॥

સૈધન્વં તત્ર સસ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષનુત્ ।
લઘ્વનુષ્ણં દૃશઃ પથ્યમવિદાહ્યગ્નિદીપનમ્ ॥

લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુગન્ધ્યુદ્ગારશોધનમ્ ।
કટુપાકં વિબન્ધઘ્નં દીપનીયં રુચિપ્રદમ્ ॥

ઊર્ધ્વાધઃકફવાતાનુલોમનં દીપનં વિડમ્ ।
વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભશૂલગૌરવનાશનમ્ ॥

વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મવિવર્ધનમ્ ।
સતિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્ ॥

કૃષ્ણે સૌવર્ચલગુણા લવણે ગન્ધવર્જિતાઃ ।
રોમકં લઘુ પાંસૂત્થં સક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ ॥

લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદીન્ પ્રયોજયેત્ ।
ગુલ્મહૃત્ ગ્રહણીપાણ્ડુપ્લીહાનાહગલામયાન્ ॥

શ્વાસાર્શઃકફવાતાંશ્ચ શમયેદ્યવશૂકજઃ ।
સ્વર્જિકા તદ્ગુણાન્ન્યૂના ક્ષારેણ તુ તતો ઽધિકા ॥

ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિલ્લઘુઃ ।
પિત્તાસૃગ્દૂષણઃ પાકી છેદ્યહૃદ્યો વિદારણઃ ।
અપથ્યઃ કટુલાવણ્યાચ્શુક્રૌજઃકેશચક્ષુષામ્ ॥

કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિલવણા લઘુઃ ।
દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્ ॥

ઉષ્ણવીર્યા સરાયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદા ।
કુષ્ઠવૈવર્ણ્યવૈસ્વર્યપુરાણવિષમજ્વરાન્ ॥

શિરો ઽક્ષિપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાગ્રહણીગદાન્ ।
સશોષશોફાતીસારમેહમોહવમિક્રિમીન્ ॥

શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શઃપ્લીહાનાહગરોદરમ્ ।
વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમૂરુસ્તમ્ભમરોચકમ્ ॥

હરીતકી જયેદ્વ્યાધીંસ્તાઅંસ્તાંશ્ચકફવાતજાન્ ।
તદ્વદામલકં શીતં માધુર્યાત્ પિત્તજિત્ પરમ્ ॥

કફં કટુવિપાકિત્વાદમ્લત્વાન્મારુતં જયેત્ ।
પરં ચ કણ્ઠ્યં ચક્ષુષ્યં હૃદ્યં દાહજ્વરાપહમ્ ॥

અક્ષં તુ તદ્ગુણાન્ન્યૂનં કષાયમધુરં હિમમ્ ।
કાસશ્વાસગલશ્લેષ્મપિત્તશુક્રહરં લઘુ ॥

પરં કેશ્યસ્તુ તન્મજ્જા શુક્રઘ્નં ચ તતો ઽઞ્જનમ્ ।
ઇય રસાયનવરા ત્રિફલાક્ષ્યામયાપહા ।
રોપણી ત્વગ્ગદક્લેદમેદોમેહકફાસ્રજિત્ ॥

સકેસરં ચતુર્જાતં ત્વક્પત્રૈલં ત્રિજાતકમ્ ।
પિત્તપ્રકોપિ તીષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચનદીપનમ્ ॥

રસે પાકે ચ કટુકં કફઘ્નં મરિચં લઘુ ।
શ્લેષ્મલા સ્વાદુ શીતાર્દ્રા ગુર્વીં સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી ॥

સા શુષ્કા વિપરીતાતઃસ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ ।
સ્વાદુપાકાનિલશ્લેષ્મશ્વાસકાસાપહા સરા ॥

ન તામત્યુપયુઞ્જીત રસાયનવિધિં વિના ।
નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્ ॥

રુચ્ય લઘુ સ્વાદુપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્ ।
તદ્વદાર્દ્રકમેતચ્ચ ત્રયં ત્રિકટુકં જયેત્ ॥

સ્થૌલ્યાગ્નિસદનશ્વાસકાસશ્લીપદપીનસાન્ ।
ચવિકા પિપ્પલીમૂલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ ॥

ચિત્રકો ઽગ્નિસમઃ પાકે શોફાર્શઃકૃમિકુષ્ઠહા ।
પઞ્ચકોલકમેતચ્ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્ ।
ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં દીપનં પરમ્ ॥

બિલ્વકાશ્મર્યતર્કારીપાટલાટુણ્ટુકૈર્મહત્ ।
જયેત્ કષાયં તિક્તોષ્ણં પઞ્ચમૂલં કફાનિલૌ ॥

હ્રસ્વં બૃહત્યંશુમતીદ્વયગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્ ।
સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતોષ્ણં સર્વદોષજિત્ ॥

બલાપુનર્નવૈરણ્ડશૂર્પપર્ણીદ્વયેન ચ ।
મધ્યમં કફવાતઘ્નં નાતિપિત્તકરં લઘુ ॥

અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્ ।
જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્ ॥

તૃણાખ્યં શરદર્ભેક્ષુશાલિકાશૈસ્તુ પિત્તજિત્ ।
અજશૃઙ્ગી હરિદ્રા ચ વિદારીશારિવામૃતાઃ ॥

બલ્યાખ્યં કણ્ટકાખ્યં તુ શ્વદંષ્ટ્રાભીરુસૈર્યકૈઃ ।
સહિસ્ત્રાકરમર્દીકૈસ્સર્વદોષહરે ચ તે ॥

કારવીકુઞ્ચિવાજાજીકવરીધાન્યતુમ્બરુ ।
અન્નગન્ધહરં રુચ્યં દીપનં કફવાતજિત્ ॥

વાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્ ।
શૂલાટોપહરા રુચ્યા દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્ ॥

અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવચ્ચ કીર્ત્તિતાઃ ।
હિઙ્ગુ વાતકફાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્ ॥

કટુપાકરસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ ।
પિત્તાસ્રકોપિ તચ્ચૈવ શ્રેષ્ઠં બોષ્કાણદેશજમ્ ॥

તતો ન્યૂનગુણં ત્વન્યદ્દ્રવ્યવ્યઞ્જનધૂપનમ્ ।
શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ ॥

એલૈલવાલુસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ ।
લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ ॥

સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્ ।
બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વૃષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ ॥

પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિક્તં શીતં વિષાદ્વયમ્ ।
કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સંગ્રાહિ પાચનમ્ ॥

તિક્તામૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની ।
દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્ ॥

તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ ।
નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ ॥

મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ ।
ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલઃ સ્પર્શે વિશદો ઽભ્યવહારતઃ ॥

સસ્વાદુ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્ ।
વ્રણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રુક્ષઃ સૂક્ષ્મો ઽગ્નિદીપનઃ ॥

ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીક્રિમીન્ ।
પિટકાગ્રન્થિશોફાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ ॥

શઙ્ખપુષ્પી સરા તિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા ।
કટુતિક્તોષ્ણમગરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્ ॥

પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહક્લમઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્ ।
સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્ ॥

લઘુ રક્તં તથોશીરં વાલકં પાચનં ચ તત્ ।
જ્વરાતિસારવમથુરક્તપિત્તક્ષતાપહમ્ ॥

મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્ ।
ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્ય્ં સ્વરવર્ણકૃત્ ॥

કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે ।
પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્ ।
કષાયતિક્તમધુરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ ॥

બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્ ।
તત્ર નાગબલા બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ ॥

તામ્બુલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્ ।
ભેદિ સમ્મોહકૃત્ પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્ ॥

જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્ ।
લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્ ॥

સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્ચ્છેદનો હિમઃ ।
લતાકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્ ॥

કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્રજિત્ ।
તદ્વત્ બકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્ ॥

સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ડકિંશુકમ્ ।
માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્ ॥

વિષપિત્તકફાન્નગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્ ।
કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ ॥

વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્ ।
ચાતુર્થિકજ્વરહરં નાવનેનોપયોજિતમ્ ॥

બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા ।
કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્ ।
અવલ્વેડકજં બીજં કટિવાતકફપ્રણુત્ ॥

આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃસૌકુમાર્યકૃદન્યથા ।
અતો ઽધ્વાગ્નિબલાંયૂષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્ ॥

મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્ ।
અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રવર્દ્ધનમ્ ॥

વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્ ।
પ્રવાતો રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્ ॥

શ્રમાગ્નિમૂર્ચ્છાશ્ચ જયેદપ્રવાતસ્ત્વતો ઽન્યથા ।
પ્રાગ્વાયુરુષ્ણો ઽભિષ્યન્દી ત્વગ્દોષાર્શોવિષક્રિમીન્ ॥

સન્નિપાતજ્વરં શ્વાસમામં વાયું ચ કોપયેત્ ।
પશ્ચિમઃ શિશિરો હન્તિ મૂર્ચ્છાં દાહં તૃષં વિષમ્ ॥

દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠો નેત્ર્યો ઽઙ્ગબલવર્દ્ધનઃ ।
રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપનઃ ॥

ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ ।
કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણામપ્રકોપનઃ ॥

આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ ।
કુર્યાત્ પિત્તાસ્રવહ્નીંશ્ચ છાયા ચૈતાનપોહતિ ।
તમઃ કષાયકટુકં જ્યોત્સ્ના મધુરશીતલા ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
રસાદિભેદૈરિતિ ભેષજાના દિઙ્માત્રમુક્તં ન યતો ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
અનૌષધં દ્રવ્યમિહાવબોધો રૂપસ્ય તેષાં વનગોચરેભ્યઃ ॥