Ashtanga Sangraha · Chapter 1.11

athāto mātrāśitīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti hasmāhurāttreyādayo maharṣayaḥ //

mātrāśī syāt /
mātrā punaragnibalāhāradravyāpekṣiṇī /
kukṣerapratipīḍanamāhāreṇa hṛdayasyāsaṃrodhaḥ pārśvayoravipāṭanamanatigauravamudarasya prīṇanamindriyāṇāṃ kṣutpipāsoparatiḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsabhāṣyasaṅkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaśca sukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāyā lakṣaṇam //

tribhāgasauhityamarddhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate /
laghūnāmapi nātisauhityam /
anilānalaguṇabahulāni hi laghūni tulyaguṇatvādagnisandhukṣaṇānyavidhinā cālpadoṣāṇi /
itarāṇi tu pṛthivīsalilaguṇabahulānyasāmānyādviparītānyanyatra vyāyāmāgnibalāt /
amātrā punaraśanasya hīnatādhikyaṃ ca /
tatra hīnamātramaśanaṃ balavarṇopacayamanobuddhīndriyopaghātakaraṃ vibandhakṛdavṛṣyamanaujasyaṃ sāravidhmāpanamalakṣmījananamaśīteśca vātavikārāṇāmāyatanam /
atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopanamāhuḥ /
tena hi prapīḍyamānā vātādayo yugapatprakupitāḥ kukṣyaikadeśasthāstadevāparipakvamāviśya viṣṭambhayanto 'lasakamabhinirvartayanti /
sahasā vādharottarābhyāṃ mārgābhyāṃ prattyāvayanto viṣūcikām //

api ca /
prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate /
āmāśaye 'lasībhūtastena so 'lasakaḥ smṛtaḥ //

vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ /
sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā //

tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣapralāpakampamūrcchabhramajṛmbhodveṣṭanākṣipraveśaśirohṛdayātiruksirā kuñcanastambhanāni karoti /
pittaṃ punarjvarātisārāntardāhavaivarṇyatṛṣṇāmadabhramapralayāni /
śleṣmā tu chardyarocakaprasekāṅgasādāvipākaśītajvaragātragauravāṇi viśeṣatastu durbalasyālpavahnerbahuśleṣmaṇovātamūtrapurīṣavegavidhāriṇo 'nnapānamanilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇāvibaddhamārgamalasatvādabahirmukhībhavat chardyatīsāravarjyāni yathoktāni śūlādīnyupajanayatyatimātrāṇi /
so 'lasaḥ /
atimātraduṣṭāstu doṣāḥ śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastamalasakamasādhyaṃ bruvate //

viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamāmananti /
viṣasadṛśaliṅgatvāt /
tatparamasādhyānām /
aśukāritayā viruddhopakramatvācca /
na ca kevalaṃ mātrayaiva kṛtsnamāhāraphalamavāptuṃ śakyaṃ svabhāvādīnāṃ bhinnaphalatvāt //

tathā hi /
gururūkṣaśuṣkaśītadviṣṭaviṣṭambhividāahyaśuciviruddhātyambupānadravamakāle kāle vā kāmakrodhalobherṣyādvrīśokodvegabhayakṣudupataptena vā yadannapānamupayujyate tadapyāmameva pradūṣayati //

tatra sādhyamānaṃ duṣṭamalasībhūtamullikhet pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri /
tathātvacchardayantamatilīnadoṣaṃ kṛṣṇānāgadantīkalkayuktaṃ pāyayet /
madanaphalakaṣāyaṃ vā pippalīsiddhārthakalkayuktam /
dantīmāgadhikāvacūrṇitaṃ vā kośātakīrasam /
avasthāpekṣī vā vamanakalpoktāni tīkṣṇavamanāni /
tataḥ svedavarttipraṇidhānābhyāmupācaret //

api ca /
sadyaḥ samyagviśuddhasya śāmyanti tadupadravāḥ /
śūle nirannakoṣṭhe 'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibet //

hiṅguprativiṣāvyoṣasauvarcalavacābhayāḥ /
athavā pippalīmūlaṃ trivṛtādārusaindhavam //

śuṇṭhīḥ sakṣīralavaṇapippalīmaricāni ca /
pāṭhāmlavetasakṣārayavānīpauṣkarāṇi vā //

dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭha suvarcikākṣārabiḍājamojam /
śūlodarānāhaviṣūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇaghnam //

mustājamojapūjīkavacāśuṇṭhyagnidhānyakaiḥ /
savālakaśaṭhībilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭcchūlavān pibet //

rāsnākaṭphalaṣaṅgranthābṛhatīdvayajoṅgakaiḥ /
guggulvativiṣākuṣṭhapatratryāghranakhāmbudaiḥ /
kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvarttanadhūpanam //

sarukcānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet /
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ //

yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijit param /
yojayetsaindhavāntaiśca vartiṃ viṇmūtrasaṅgrahe //

nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet /
viṣūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate //

dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkaracitrakaiḥ /
saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam //

succharditaviriktasya gātrāyāme 'tidāruṇe /
bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ /
ghṛtatailaṃ pacetsāmlaistacca khallīghnamuttamam //

tvakpatrarāsnāgaruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ /
udvarttanaṃ khalliviṣūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri //

tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret /
sāmānyeneti siddhoktā viṣūcyalasakakriyā //

āmadoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ doṣopaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭhamanannābhilāṣiṇamabhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārthamauṣadhaṃ vahnisandhukṣaṇārthaṃ ca /
ajīrṇāhāraṃ punarna pāyayet /
yata āmadoṣadurbalo hyagniryugapadāmadoṣamauṣadhamāhārajātaṃ cāśaktaḥ paktum //

api caiṣā vibhramo 'tibalatvāduparatānalabalamāturaṃ sahasaivātipātatyet /
āmadoṣajānāṃ punarvikārāṇāmapatarpaṇenaivopaśamo bhavati //

tattu trividham /
laṅghanaṃ laṅghanapācanamavasecanaṃ ca /
tatra laṅghanamalpadoṣāṇām /
tena hyanilānalavṛdhyā vātātapaparīta ivālpaḥ salilāśayo 'lpadoṣaḥ praśoṣamāpadyate /
laṅghanapācanābhyāṃ madhyadoṣe vātātapābhyāṃ pāṃsubhasmāvakiraṇairiva cānatimahān salilāśayaḥ /
bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam /
na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati //

tasmātsantarpaṇanimittānāṃ nāntareṇāpatarpaṇamasti śāntiḥ /
apatarpaṇanimittānāṃ ca nāntareṇa santarpaṇamiti /
evamanyeṣāmapi vyādhīnāṃ yathāsvaṃ nidānaviparītamauṣadhamevāvacārayet /
sati tvanubandhe nidānaviparītamapāsya vyādhiviparītameva tadarthakāri vā /
vimuktāmadoṣasya punaḥ paripakvāmadoṣaśeṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vividhasnehapānaṃ ca yuktyā prayojyam /
prasamīkṣya doṣauṣadhādīnāmavasthāntarāṇi /
bhavanti cātra //

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho 'lpasaṃjñaḥ chardyardito 'ntargatatāmranetraḥ /
kṣāmasvaraḥ srastasamastasandhiryāyānnaro 'sau punarāgamāya //

vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ /
chayāviśuṣkā gulikāḥ kṛtāstā hanyurviṣūcīṃ nayanāñjanena //

śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmāargaphalaiśca varttiḥ /
bastasya mūtreṇa viṣūcikāghnī pralepadhūpāñjananasyayogaiḥ //

ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ viṣṭabdhamanilādbhavet /
vidagdhaṃ pittakopena triprakāramiti smṛtam //

tatrāme gurutotkledaḥ śopho gaṇḍākṣikūṭayoḥ /
udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravarttate //

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ /
malavātāpravṛttiśca stambho moho 'ṅgapīḍanam //

vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittacca vividhā rujāḥ /
udgāraśca sādhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate //

laṅghanaṃ kāryamāme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam /
vidagdhe vamanaṃ yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet //

ragīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā /
kaphavātānuviddhāmaliṅgā tatsamasādhanā //

rasaśeṣe 'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave /
tatrābhuktvā divasvapyāt kṣudvānadyāllaghuprati //

yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same /
pāko 'gnauyuktayordrākca tīkṣṇe mande punaścirāt //

sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet /
pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam //

prātarāśe tvajīrṇe 'pi sāyamāśo na duṣyati /
ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati //

divā prabodhyate 'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat /
tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ //

vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ /
na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ //

aklinneṣvannamāsiktamatyantena na duṣyati /
avidagdheṣviva payassvanyatsaṃmiśritaṃ payaḥ //

rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca /
yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte sarvadhātavaḥ //

klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati /
vidagdheṣu payassvanyāt payastapteṣvivāpitam /
naiśe tasmādajīrṇe 'nne nānyadbhuñjīta bhojanam //

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ /
laghutā kṣutpipāsa ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam //

prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate /
nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa viṣūcikā //

doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittolbaṇarayāvṛṇuyānna vahnim /
jāyeta duṣṭā tu tato budhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti //