Ashtadhyayi · Chapter 6.2

bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam

tatpuruṣe tulyārtha-tṛtīyā-saptamy-upamāna-avyaya-dvitīyā-kṛtyāḥ

varṇo varneṣv anete

gādha-lavanayoḥ pramāṇe

dāyādyaṃ dāyāde

pratibandhi cira-kṛcchrayoḥ

pade 'padeśe

nivāte vātatrāṇe

śārade 'nārtave

adhvaryu-kaṣāyayor jātau

sa-dṛśa-pratirūpayoḥ sādṛśye

dvigau pramāṇe

gantavya-paṇya vāṇije

mātropajñopakramacchāye napuṃsake

sukha-priyayor hite

prītau ca

svaṃ svāmini

patyāv aiśvarye

na bhū-vāk-cid-didhiṣu

vā bhūvanam

āśaṅka-ābādha-nedīyassu sambhāvane

pūrve bhūtapūrve

savidha-sanīḍa-samaryāda-saveśa-sadeśeṣu sāmīpye

vispaṣṭa-ādīni guṇavacaneṣu

śra-jya-avama-kan-pāpa-vatsu bhāve karmadhāraye

kumāraś ca

ādiḥ pratyenasi

pūgeṣv anyatarasyām

iganta-kāla-kapāla-bhagāla-śarāveṣu dvigau

bahv-anyatarasyām

diṣṭi-vitastyoś ca

saptamī siddha-śuṣka-pakva-bandheṣv akālāt

pari-praty-upa-apā varjyamāna-ahorātra-avayaveṣu

rājanya-bahuvacana-dvandve 'ndhaka-vṛṣṇiṣu

saṅkhyā

ācārya-upasarjanaś ca antevāsī

kārta-kaujapa-ādayaś ca

mahān vrīhy-aparāhṇa-gṛṣṭi-iṣvāsa-jābāla-bhāra-bhārata-hailihila-raurava-pravṛddheṣu

kṣullakaś ca vaiśvadeve

uṣṭraḥ sādi-vāmyoḥ

gauḥ sāda-sādi-sārathiṣu

kurugārhapata-riktagurv-asūtajaraty-aślīladṛḍharūpā-pārevaḍavā-taitilakadrū-paṇyakambalo dāsībhārāṇāṃ ca

caturthī tadarthe

arthe

kte ca

karmadhāraye 'niṣṭhā

ahīne dvitīyā

tṛtīyā karmaṇi

gatiranantaraḥ

ta-ādau ca niti kṛty-atau

tavai ca antaś ca yugapat

aniganto 'ñcatau vapratyaye

ny-adhī ca

īṣad anyatarasyām

hiraṇyaparimāṇaṃ dhane

prathamo 'cira-upasampattau

katara-katamau karmadhāraye

āryo brāhmaṇa-kumārayoḥ

rājā ca

ṣaṣṭhī pratyenasi

kte nitya-arthe

grāmaḥ śilpini

rājā ca praśaṃsāyām

ādir udāttaḥ

saptamīhāriṇau dharmye 'haraṇe

yukte ca

vibhāṣā adhyakṣe

pāpaṃ ca śilpini

gotra-antevāsi-mānava-brāhmaṇesu kṣepe

aṅgāni maireye

bhakta-ākhyās tadartheṣu

go-biḍāla-siṃha-saindhaveṣu upamāne

ake jīvikā-arthe

prācāṃ krīḍāyāṃ

aṇi niyukte

śilpini ca akṛñaḥ

sañjñāyāṃ ca

gotantiyavaṃ pāle

ṇini

upamanaṃ śabda-artha-prakṛtāv eva

yuktārohy-ādayaś ca

dīrgha-kāśa-tuṣa-bhrāṣṭra-vaṭaṃ je

antyāt pūrvaṃ bahv-acaḥ

grāme 'nivasantaḥ

ghoṣa-ādiṣu ca

chātry-ādayaḥ śālāyām

prasthe 'vṛddham akarky-ādīnām

mālādīnāṃ ca

amahan-navaṃ nagare 'nudīcām

arme ca avarṇam dvyac tryac

na bhūta-adhika-sañjīva-madra-aśma-kajjalam

antaḥ

vkṣyati - sarvaṃ guṇakārtsnye

sañjñāyāṃ girinikāyayoḥ

kumāryām vayasi

udake 'kevale

dvigau kratau

sabhāyāṃ napuṃsake

pure prācām

ariṣṭa-gauḍa-pūrve ca

na hāstina-phalaka-mārdeyāḥ

kusūla-kūpa-kumbha-śālaṃ bile

dik-śabdā grāma-janapada-ākhyāna-cānarāṭeṣu

ācārya-upasarjanaś ca antevāsini

uttarapadavṛddhau sarvaṃ ca

bahuvrīhau viśvaṃ sañjñāyāṃ

udara-aśva-iṣuṣu

kṣepe

nadī bandhuni

niṣṭhā-upasargapūrvam anyatarasyām

uttarapada-ādiḥ

karṇo varṇalakṣaṇāt

sañjñā-aupamyayoś ca

kaṇṭha-pṛṣtha-grīvā-jaṅghaṃ ca

śṛṅgam avasthāyāṃ ca

naño jara-mara-mitra-mṛtāḥ

sor man-asī aloma-uṣasī

kratv-ādayaś ca

ādy-udāttaṃ dvyac chandasi

vīra-vīryau ca

kūla-tīra-tūla-mūla-śālā-akṣa-samam avyayībhāve

kiṃsa-mantha-śūrpa-pāyya-kāṇḍaṃ dvigau

tatpuruṣe śālāyāṃ napuṃsake

kanthā ca

ādiścihaṇādīnāṃ

cela-kheṭa-kaṭuka-kāṇḍaṃ garhāyām

cīram upamānam

palala-sūpa-śākaṃ miśre

kūlasūdasthalakarṣāḥ sañjñāyām

akamadhāraye rājyam

vargya-ādayaś ca

putraḥ pumbhyaḥ

na ācārya-rāja-rtvik-saṃyukta-jñāty-ākhyebhyaḥ

cūrṇa-ādīny aprāṇiṣaṣṭhyāḥ

ṣaṭ ca kāṇḍādīni

kuṇḍaṃ vanam

prakṛtyā bhagālam

śiter nitya-abahv-ajb-ahuvrīhāv abhasat

gati-kāraka-upapadāt kṛt

ubhe vanaspatyādiṣu yugapat

devatādvandve ca

na+uttarapade 'nudāttādāv apṛthivī-rudra-pūṣa-manthiṣu

antaḥ

tha-atha-ghañ-kta-aj-ab-itra-kāṇām

su-upamānāt ktaḥ

sañjñāyām anācitādīnām

pravṛddhādīnāṃ ca

kārakād datta-śrutayor eva āśiṣi

itthaṃbhūtena kṛtam iti ca

ano bhāva-karma-vacanaḥ

man-ktin-vyākhyāna-śayana-āsana-sthāna-yājaka-ādi-krītāḥ

saptamyāḥ puṇyam

ūnārtha-kalahaṃ tṛtīāyāḥ

miśraṃ ca anupasargam asandhau

naño guṇapratiṣedhe sampādy-arha-hita-alamarthās taddhitāḥ

ya-yatoś ca atadarthe

ac-kāv aśaktau

ākrośe ca

sañjñāyām

kṛtya-uka-iṣṇuc-cārv-ādayaś ca

vibhāṣā tṛnn-anna-tīkṣṇa-śuciṣu

bahuvrīhāv idam-etat-tadbhyaḥ prathama-pūranayoḥ kriyāgaṇane

saṅkhyāyāḥ stanaḥ

vibhāṣā

sañjñāyāṃ mitra-ajinayoḥ

vyavāyino 'ntaram

mukhaṃ svāṅgaṃ

na avyaya-dikśabda-go-mahat-sthūla-muṣṭi-pṛthu-vatsebhyaḥ

niṣṭhā-upamānād anyatarasyām

jāti-kāla-sukha-ādibhyo 'nācchādanāt kto 'kṛta-mita-pratipannāḥ

vā jāte

nañ-subhyām

kapi pūrvam

hrasvānte 'ntyāt pūrvam

bahor nañvad uttarapadabhūmni

na guṇādayo 'vayavāḥ

upasargāt svāṅgaṃ dhruvam aparśu

vanaṃ samāse

antaḥ

antaś ca

na ni-vi-bhyām

parer abhitobhāvi maṇḍalam

prād-asvaṅgaṃ sañjñāyām

nirudakādīni ca

abher mukham

apāc ca

sphiga-pūta-vīṇā-añjo 'dhva-kukṣi-sīranāma-nāma ca

adher uparistham

anor apradhānakanīyasī

puruṣaś ca anvādiṣṭaḥ

ater akṛt-pade

ner anidhāne

prater aṃśv-ādayas tatpuruṣe

upād dvyaj-ajinam agaurādayaḥ

sor avakṣepaṇe

vibhāṣā+utpucche

dvi-tribhyāṃ pād-dan-mūrdhasu bahuvrīhau

sakthaṃ ca akrāntāt

parādiś chandasi bahulam