અષ્ટાધ્યાયી · અધ્યાય 6.2

બહુવ્રીહૌ પ્રકૃત્યા પૂર્વપદમ્

તત્પુરુષે તુલ્યાર્થ-તૃતીયા-સપ્તમ્ય્-ઉપમાન-અવ્યય-દ્વિતીયા-કૃત્યાઃ

વર્ણો વર્નેષ્વ્ અનેતે

ગાધ-લવનયોઃ પ્રમાણે

દાયાદ્યં દાયાદે

પ્રતિબન્ધિ ચિર-કૃચ્છ્રયોઃ

પદે ઽપદેશે

નિવાતે વાતત્રાણે

શારદે ઽનાર્તવે

અધ્વર્યુ-કષાયયોર્ જાતૌ

સ-દૃશ-પ્રતિરૂપયોઃ સાદૃશ્યે

દ્વિગૌ પ્રમાણે

ગન્તવ્ય-પણ્ય વાણિજે

માત્રોપજ્ઞોપક્રમચ્છાયે નપુંસકે

સુખ-પ્રિયયોર્ હિતે

પ્રીતૌ ચ

સ્વં સ્વામિનિ

પત્યાવ્ ઐશ્વર્યે

ન ભૂ-વાક્-ચિદ્-દિધિષુ

વા ભૂવનમ્

આશઙ્ક-આબાધ-નેદીયસ્સુ સમ્ભાવને

પૂર્વે ભૂતપૂર્વે

સવિધ-સનીડ-સમર્યાદ-સવેશ-સદેશેષુ સામીપ્યે

વિસ્પષ્ટ-આદીનિ ગુણવચનેષુ

શ્ર-જ્ય-અવમ-કન્-પાપ-વત્સુ ભાવે કર્મધારયે

કુમારશ્ ચ

આદિઃ પ્રત્યેનસિ

પૂગેષ્વ્ અન્યતરસ્યામ્

ઇગન્ત-કાલ-કપાલ-ભગાલ-શરાવેષુ દ્વિગૌ

બહ્વ્-અન્યતરસ્યામ્

દિષ્ટિ-વિતસ્ત્યોશ્ ચ

સપ્તમી સિદ્ધ-શુષ્ક-પક્વ-બન્ધેષ્વ્ અકાલાત્

પરિ-પ્રત્ય્-ઉપ-અપા વર્જ્યમાન-અહોરાત્ર-અવયવેષુ

રાજન્ય-બહુવચન-દ્વન્દ્વે ઽન્ધક-વૃષ્ણિષુ

સઙ્ખ્યા

આચાર્ય-ઉપસર્જનશ્ ચ અન્તેવાસી

કાર્ત-કૌજપ-આદયશ્ ચ

મહાન્ વ્રીહ્ય્-અપરાહ્ણ-ગૃષ્ટિ-ઇષ્વાસ-જાબાલ-ભાર-ભારત-હૈલિહિલ-રૌરવ-પ્રવૃદ્ધેષુ

ક્ષુલ્લકશ્ ચ વૈશ્વદેવે

ઉષ્ટ્રઃ સાદિ-વામ્યોઃ

ગૌઃ સાદ-સાદિ-સારથિષુ

કુરુગાર્હપત-રિક્તગુર્વ્-અસૂતજરત્ય્-અશ્લીલદૃઢરૂપા-પારેવડવા-તૈતિલકદ્રૂ-પણ્યકમ્બલો દાસીભારાણાં ચ

ચતુર્થી તદર્થે

અર્થે

ક્તે ચ

કર્મધારયે ઽનિષ્ઠા

અહીને દ્વિતીયા

તૃતીયા કર્મણિ

ગતિરનન્તરઃ

ત-આદૌ ચ નિતિ કૃત્ય્-અતૌ

તવૈ ચ અન્તશ્ ચ યુગપત્

અનિગન્તો ઽઞ્ચતૌ વપ્રત્યયે

ન્ય્-અધી ચ

ઈષદ્ અન્યતરસ્યામ્

હિરણ્યપરિમાણં ધને

પ્રથમો ઽચિર-ઉપસમ્પત્તૌ

કતર-કતમૌ કર્મધારયે

આર્યો બ્રાહ્મણ-કુમારયોઃ

રાજા ચ

ષષ્ઠી પ્રત્યેનસિ

ક્તે નિત્ય-અર્થે

ગ્રામઃ શિલ્પિનિ

રાજા ચ પ્રશંસાયામ્

આદિર્ ઉદાત્તઃ

સપ્તમીહારિણૌ ધર્મ્યે ઽહરણે

યુક્તે ચ

વિભાષા અધ્યક્ષે

પાપં ચ શિલ્પિનિ

ગોત્ર-અન્તેવાસિ-માનવ-બ્રાહ્મણેસુ ક્ષેપે

અઙ્ગાનિ મૈરેયે

ભક્ત-આખ્યાસ્ તદર્થેષુ

ગો-બિડાલ-સિંહ-સૈન્ધવેષુ ઉપમાને

અકે જીવિકા-અર્થે

પ્રાચાં ક્રીડાયાં

અણિ નિયુક્તે

શિલ્પિનિ ચ અકૃઞઃ

સઞ્જ્ઞાયાં ચ

ગોતન્તિયવં પાલે

ણિનિ

ઉપમનં શબ્દ-અર્થ-પ્રકૃતાવ્ એવ

યુક્તારોહ્ય્-આદયશ્ ચ

દીર્ઘ-કાશ-તુષ-ભ્રાષ્ટ્ર-વટં જે

અન્ત્યાત્ પૂર્વં બહ્વ્-અચઃ

ગ્રામે ઽનિવસન્તઃ

ઘોષ-આદિષુ ચ

છાત્ર્ય્-આદયઃ શાલાયામ્

પ્રસ્થે ઽવૃદ્ધમ્ અકર્ક્ય્-આદીનામ્

માલાદીનાં ચ

અમહન્-નવં નગરે ઽનુદીચામ્

અર્મે ચ અવર્ણમ્ દ્વ્યચ્ ત્ર્યચ્

ન ભૂત-અધિક-સઞ્જીવ-મદ્ર-અશ્મ-કજ્જલમ્

અન્તઃ

વ્ક્ષ્યતિ - સર્વં ગુણકાર્ત્સ્ન્યે

સઞ્જ્ઞાયાં ગિરિનિકાયયોઃ

કુમાર્યામ્ વયસિ

ઉદકે ઽકેવલે

દ્વિગૌ ક્રતૌ

સભાયાં નપુંસકે

પુરે પ્રાચામ્

અરિષ્ટ-ગૌડ-પૂર્વે ચ

ન હાસ્તિન-ફલક-માર્દેયાઃ

કુસૂલ-કૂપ-કુમ્ભ-શાલં બિલે

દિક્-શબ્દા ગ્રામ-જનપદ-આખ્યાન-ચાનરાટેષુ

આચાર્ય-ઉપસર્જનશ્ ચ અન્તેવાસિનિ

ઉત્તરપદવૃદ્ધૌ સર્વં ચ

બહુવ્રીહૌ વિશ્વં સઞ્જ્ઞાયાં

ઉદર-અશ્વ-ઇષુષુ

ક્ષેપે

નદી બન્ધુનિ

નિષ્ઠા-ઉપસર્ગપૂર્વમ્ અન્યતરસ્યામ્

ઉત્તરપદ-આદિઃ

કર્ણો વર્ણલક્ષણાત્

સઞ્જ્ઞા-ઔપમ્યયોશ્ ચ

કણ્ઠ-પૃષ્થ-ગ્રીવા-જઙ્ઘં ચ

શૃઙ્ગમ્ અવસ્થાયાં ચ

નઞો જર-મર-મિત્ર-મૃતાઃ

સોર્ મન્-અસી અલોમ-ઉષસી

ક્રત્વ્-આદયશ્ ચ

આદ્ય્-ઉદાત્તં દ્વ્યચ્ છન્દસિ

વીર-વીર્યૌ ચ

કૂલ-તીર-તૂલ-મૂલ-શાલા-અક્ષ-સમમ્ અવ્યયીભાવે

કિંસ-મન્થ-શૂર્પ-પાય્ય-કાણ્ડં દ્વિગૌ

તત્પુરુષે શાલાયાં નપુંસકે

કન્થા ચ

આદિશ્ચિહણાદીનાં

ચેલ-ખેટ-કટુક-કાણ્ડં ગર્હાયામ્

ચીરમ્ ઉપમાનમ્

પલલ-સૂપ-શાકં મિશ્રે

કૂલસૂદસ્થલકર્ષાઃ સઞ્જ્ઞાયામ્

અકમધારયે રાજ્યમ્

વર્ગ્ય-આદયશ્ ચ

પુત્રઃ પુમ્ભ્યઃ

ન આચાર્ય-રાજ-ર્ત્વિક્-સંયુક્ત-જ્ઞાત્ય્-આખ્યેભ્યઃ

ચૂર્ણ-આદીન્ય્ અપ્રાણિષષ્ઠ્યાઃ

ષટ્ ચ કાણ્ડાદીનિ

કુણ્ડં વનમ્

પ્રકૃત્યા ભગાલમ્

શિતેર્ નિત્ય-અબહ્વ્-અજ્બ્-અહુવ્રીહાવ્ અભસત્

ગતિ-કારક-ઉપપદાત્ કૃત્

ઉભે વનસ્પત્યાદિષુ યુગપત્

દેવતાદ્વન્દ્વે ચ

ન+ઉત્તરપદે ઽનુદાત્તાદાવ્ અપૃથિવી-રુદ્ર-પૂષ-મન્થિષુ

અન્તઃ

થ-અથ-ઘઞ્-ક્ત-અજ્-અબ્-ઇત્ર-કાણામ્

સુ-ઉપમાનાત્ ક્તઃ

સઞ્જ્ઞાયામ્ અનાચિતાદીનામ્

પ્રવૃદ્ધાદીનાં ચ

કારકાદ્ દત્ત-શ્રુતયોર્ એવ આશિષિ

ઇત્થંભૂતેન કૃતમ્ ઇતિ ચ

અનો ભાવ-કર્મ-વચનઃ

મન્-ક્તિન્-વ્યાખ્યાન-શયન-આસન-સ્થાન-યાજક-આદિ-ક્રીતાઃ

સપ્તમ્યાઃ પુણ્યમ્

ઊનાર્થ-કલહં તૃતીઆયાઃ

મિશ્રં ચ અનુપસર્ગમ્ અસન્ધૌ

નઞો ગુણપ્રતિષેધે સમ્પાદ્ય્-અર્હ-હિત-અલમર્થાસ્ તદ્ધિતાઃ

ય-યતોશ્ ચ અતદર્થે

અચ્-કાવ્ અશક્તૌ

આક્રોશે ચ

સઞ્જ્ઞાયામ્

કૃત્ય-ઉક-ઇષ્ણુચ્-ચાર્વ્-આદયશ્ ચ

વિભાષા તૃન્ન્-અન્ન-તીક્ષ્ણ-શુચિષુ

બહુવ્રીહાવ્ ઇદમ્-એતત્-તદ્ભ્યઃ પ્રથમ-પૂરનયોઃ ક્રિયાગણને

સઙ્ખ્યાયાઃ સ્તનઃ

વિભાષા

સઞ્જ્ઞાયાં મિત્ર-અજિનયોઃ

વ્યવાયિનો ઽન્તરમ્

મુખં સ્વાઙ્ગં

ન અવ્યય-દિક્શબ્દ-ગો-મહત્-સ્થૂલ-મુષ્ટિ-પૃથુ-વત્સેભ્યઃ

નિષ્ઠા-ઉપમાનાદ્ અન્યતરસ્યામ્

જાતિ-કાલ-સુખ-આદિભ્યો ઽનાચ્છાદનાત્ ક્તો ઽકૃત-મિત-પ્રતિપન્નાઃ

વા જાતે

નઞ્-સુભ્યામ્

કપિ પૂર્વમ્

હ્રસ્વાન્તે ઽન્ત્યાત્ પૂર્વમ્

બહોર્ નઞ્વદ્ ઉત્તરપદભૂમ્નિ

ન ગુણાદયો ઽવયવાઃ

ઉપસર્ગાત્ સ્વાઙ્ગં ધ્રુવમ્ અપર્શુ

વનં સમાસે

અન્તઃ

અન્તશ્ ચ

ન નિ-વિ-ભ્યામ્

પરેર્ અભિતોભાવિ મણ્ડલમ્

પ્રાદ્-અસ્વઙ્ગં સઞ્જ્ઞાયામ્

નિરુદકાદીનિ ચ

અભેર્ મુખમ્

અપાચ્ ચ

સ્ફિગ-પૂત-વીણા-અઞ્જો ઽધ્વ-કુક્ષિ-સીરનામ-નામ ચ

અધેર્ ઉપરિસ્થમ્

અનોર્ અપ્રધાનકનીયસી

પુરુષશ્ ચ અન્વાદિષ્ટઃ

અતેર્ અકૃત્-પદે

નેર્ અનિધાને

પ્રતેર્ અંશ્વ્-આદયસ્ તત્પુરુષે

ઉપાદ્ દ્વ્યજ્-અજિનમ્ અગૌરાદયઃ

સોર્ અવક્ષેપણે

વિભાષા+ઉત્પુચ્છે

દ્વિ-ત્રિભ્યાં પાદ્-દન્-મૂર્ધસુ બહુવ્રીહૌ

સક્થં ચ અક્રાન્તાત્

પરાદિશ્ છન્દસિ બહુલમ્