Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 37

37.1

bhakte, hṛte | vilomavivare, ekaḥ gacchati aparaḥ tatpratimukham pratyāgacchati tat vilomavivaram, anulomagateḥ vilomagateḥ ca antaram iti | atra anulomaśabdaḥ luptanirdiṣṭaḥ pratyetavyaḥ | athavā vilomavivaram evaṃprakāram eva parigṛhyate, yadi dvau api vilomagatī syātām, tadā anulomavivaram eva syāt | tasmin vilomavivare bhakte | kena iti āha ã gatiyogena | gatyoḥ yogaḥ gatiyogaḥ, tena gatiyogena | anulomavivare, anulomagatyoḥ vivaram anulomavivaram
| dvau iti dvayoḥ pratilomānulomayogakālayoḥ param aṃśam karoti | gatyantareṇa, gatyoḥ antaram [gatyantaram] gativiśeṣaḥ, tena gatyantareṇa | labdhau dviyogakālau, dvayoḥ yogaḥ dviyogaḥ, dviyogasya kālau dviyogakālau | atītaiṣyau atītaḥ ca eṣyaḥ ca atītaiṣyau | atītaḥ atikrāntaḥ, eṣyaḥ bhāvi | tat yathā ã yadā ekaḥ grahaḥ purastāt sthitaḥ vakrī, [anyaḥ] paścāt avasthitaḥ cāreṇa gacchati, tayoḥ antarālaliptā vilomavivaram | tatra ekasya anulomacāriṇaḥ, aparasya pratilomam
āgacchataḥ alpena kālena yogaḥ bhaviṣyati iti tayoḥ bhuktiyogena bhāgaḥ hriyate, yasmāt tāvān eva tayoḥ āhnikaḥ bhogaḥ | tena trairāśikam kriyate ã yadi anena āhnikena bhogena ekaḥ divasaḥ labhyate, tadā anena vilomavivareṇa kim iti | divasā ghaṭikā vā labhyante | tāvān kālaḥ atikrānte yoge atītaḥ, bhāvini yoge eṣyaḥ | tatra samaliptāvidhānam bhuktyā trairāśikam ã yadi ṣaṣṭyā ghaṭikābhiḥ grahasphuṭagatiḥ labhyate, tadā vilomotpannaghaṭikābhiḥ kā bhuktiḥ iti
labdham anulomagatau grahe prakṣipyate vilomagateḥ apanīyate | evam tau samaliptau grahāviṣṭakālasambhavau bhavataḥ | atha vakragatiḥ paścāt avatiṣṭhate, purastāt anulomagatiḥ tadā labdham phalam vakragatau prakṣipyate atikrāntatvāt, anulomagatiḥ viśodhyate atikrāntatvāt eva | yadā punar anulomagatī etau bhavataḥ tadā bhuktiviśeṣeṇa anulomavivarasya bhāgaḥ, yasmāt bhuktiviśeṣatulyam āhnikam gatyantaram tayoḥ | tataḥ anena gatyantareṇa bhuktiviśeṣeṇa
janitena ṣaṣtiḥ nāḍyaḥ upalabhyante tadā anulomavivareṇa kim iti ghaṭikāḥ labhyante | tābhiḥ ca grahasphuṭabhuktyā saha trairāśikam ã yadi ṣaṣṭyā sphuṭabhuktiḥ labhyate, ābhiḥ ghaṭikābhiḥ kim iti | labdham śīghragatau paścāt vyavasthite ubhayam ubhayatra svam svam prakṣipyate | śīghragatau puraḥsthite tat ubhayam ubhayasmāt apanīyate | evam dviyogakālau atītaiṣyau bhavataḥ | yadā ca dvau api vakragatī bhavataḥ tadā api evam eva karma | idam eva karma
asmābhiḥ karmanibandhe uktam ã
grahayoḥ antaram bhājyam pratilomānulomayoḥ |
bhuktiyogena vā anyatra bhogaviśleṣasaṅkhyayā ||
dinādiḥ labhyate kālaḥ yoginām yogakārakaḥ |
bhukteḥ anekarūpatvāt sthūlaḥ kālaḥ sa gamyate ||
samaliptāvataḥ yuktyā kuryāt tantrasya veditā |
sopadeśāt guroḥ nityam abhyāsāt vā avagamyate ||
[mahābhāskarīyam, 6.49-51]
iti |
sūryācandramasoḥ api ã
gantavyayātatithiśeṣahate ravīndroḥ bhuktī krameṇa dinabhuktiviśeṣabhakte |
labdhena yuktarahitau śaśitigmaraśmī jñeyau samau sakalalokavidhānahetū ||
[mahābhāskarīyam, 4.64]
laukikagaṇite api uddeśakaḥ ã
sārdham yojanam ekaḥ valabhītaḥ yāti asau dinena eva |
āgacchati harukacchāt pādayutam yojanam hi aparaḥ ||
antaram anayoḥ dṛṣṭam tu aṣṭādaśa yojanāni pathikena |
vācyam yogaḥ kiyatā kālena abhūt tayoḥ gaṇaka

37.2

nyāsaḥ ã valabhīprasthitasya [gatiḥ]
3
2,
harukacchāt āgacchataḥ [gatiḥ]
5
4,
tayoḥ vilomavivaram 18 |
karaṇam ã anayoḥ gatiyogaḥ
11
4 |
anena vilomavivarasya bhāgalabdham divasāḥ 6, divasabhāgāḥ ca
6
11 |
anulomavivaroddeśakaḥ ã
valabhītaḥ yāti naraḥ gaṅgām divasena yojanam sārdham |
aparaḥ tribhāgahīnam śivabhāgapurāt tadā yāti |
aṣṭau triguṇāni tayoḥ antaram uktam ca yojanāni budhaiḥ |
ekena pathā yātau kiyatā kālena saṃyuktau

37.31

nyāsaḥ ã valabhīprasthitasya gatiḥ
3
2,
śivabhāgapuraprasthitasya gatiḥ
2
3,
anulomavivaram 24 |
karaṇam ã etayoḥ gativiśeṣaḥ
5
6,
anulomavivaram 24 | asya gativiśeṣeṇa bhāgalabdham divasāḥ 28, divasabhāgāḥ ca
4
5

37.32

[ kuṭṭākāraḥ ]
idānīm kuṭṭākāragaṇitam abhidhīyate | tatra āryāsūtradvayam ã
adhikāgrabhāgahāram chindyāt ūnāgrabhāgahāreṇa |
śeṣaparasparabhaktam matiguṇam agrāntare kṣiptam

37.33

adhaupariguṇitam antyayuk ūnāgracchedabhājite śeṣam |
adhikāgracchedaguṇam dvicchedāgram adhikāgrayutam

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc