Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 38

38.1

adhikāgrabhāgahāram chindyāt | agram śeṣaḥ | adhikāgram yasya saḥ ayam adhikāgraḥ | adhikāgraḥ ca asau bhāgahāraḥ ca adhikāgrabhāgahāraḥ | tam adhikāgrabhāgahāram, chindyāt vibhajet iti arthaḥ | kena iti āha ã ūnāgrabhāgahāreṇa | śeṣaparasparabhaktam | labdhena na asti prayojanam, śeṣeṇa saha karma kriyate | paraspareṇa bhaktam parasparabhaktam, itaretarabhaktam iti arthaḥ | śeṣeṇa saha parasparabhaktam śeṣaparasparabhaktam | matiguṇam,
svabuddhiguṇam iti arthaḥ | katham punar svabuddhiguṇaḥ kriyate ? ayam rāśiḥ kena guṇitam idam agrāntaram prakṣipya viśodhya vā asya rāśeḥ śuddham bhāgam dāsyati iti | agrāntare kṣiptam | sameṣu kṣiptam viṣameṣu śodhyam iti sampradāyāvicchedāt vyākhyāyate |
evam paraspareṇa labdhāni padāni avasthāpya, matiḥ ca adhaḥ, paścimalabdham ca matyā adhaḥ | adhupariguṇitam, adhaḥsthitena rāśinā uparirāsiḥ guṇitaḥ | antyayuk, antyena rāśinā paścimalabdhena sahitaḥ | evam bhūyaḥ bhūyaḥ karma yāvat karmaparisamāptim iti | ūnāgracchedabhājite śeṣam, ūnāgrasya yat chedam tena bhājite śeṣam, tena ūnāgracchedena pūrvagaṇitakarmaṇā niṣpannarāśeḥ vibhaktaśeṣam parigṛhyate | adhikāgracchedaguṇam, adhikāgracchedena
abhyastam | dvicchedāgram, dvayoḥ chedayoḥ agram, agram saṅkhyā | adhikāgrayutam, adhikāgreṇa yutam adhikāgrayutam | etat uktam bhavati ã ūnāgracchedabhājite śeṣam adhikāgracchedena abhyastam adhikāgrasahitam tat dvayoḥ api chedayoḥ bhājyarāśiḥ bhavati iti |
evam sāgrakuṭṭākāraḥ vyākhyātaḥ | niragrakuṭṭākāraḥ api uttaratra vakṣyati |
uddeśakaḥ ã
pañcabhiḥ ekam rūpam dve rūpe ca eva saptabhāgena |
avaśiṣyate tu rāśiḥ vigaṇyatām tatra kā saṅkhyā

38.2

nyāsaḥ ã 1 2
5 7
karaṇam ã adhikāgracchedam sapta 7, ūnāgracchedena pañcakena 5, bhājite śeṣam upari dvau 2 adhaḥ pañca 5 | alpaḥ rāśiḥ iti atra eva matiḥ kalpyate | ayam [upari] rāśiḥ kena guṇitaḥ rūpam agrāntaram prakṣipya pañcabhiḥ śuddham bhāgam dāsyati iti labdhā matiḥ dve rūpe | bhāgalabdham ekam 1, śeṣam 0 | asya sthāpanā
2
1 |
tṛtīyapadasya asambhavāt etat eva sañjātam | ūnāgracchedabhājite śeṣam 2, adhikāgracchedena saptakena guṇitam jātam 14, adhikāgra[2]sahitam 16 | etat eva dvicchedāgram | ayam eva rāśiḥ pañcabhiḥ bhāgam hriyamāṇaḥ ekāgraḥ, saptabhiḥ dvyagraḥ iti |
uddeśakaḥ ã
dvādaśabhiḥ pañcāgraḥ saptāgraḥ sa ca punar mayā dṛṣṭaḥ |
ekatriṃśadbhaktaḥ kaḥ asau rāśiḥ bhavet ekaḥ

38.3

nyāsaḥ ã 5 7
12 31
karaṇam ã "adhikāgrabhāgahāram chinyāt ūnāgrabhāgahāreṇa" iti śeṣam upari sapta, adhaḥ dvādaśa | etayoḥ parasparabhakte labdham ekam, punar ekam eva, śeṣam upari dvau adhaḥ pañca | atra matiḥ | samāni padāni iti ayam rāśiḥ kena guṇitaḥ rūpadvayam agrāntaram prakṣipya pañcabhiḥ śuddham bhāgam dāsyati iti labdham rūpam catuṣkam matiḥ | tām pūrvalabdhasya adhaḥ vyavasthāpayet | bhāgalabdham ca rūpadvayam iti evam labdham adhaḥ vyavasthāpyaḥ
| "adhaupariguṇitam antyayug" iti anena nyāyena labdham 10 | etat eva "ūnāgracchedabhājite śeṣam adhikāgracchedaguṇam" jātam 310, "adhikāgrayutam dvicchedāgram" tat ca idam 317 |
uddeśakaḥ ã
aṣṭābhiḥ pañcāgraḥ caturagraḥ kīrtitaḥ navabhiḥ eva |
saptabhiḥ ekāgraḥ asau vigaṇyatām kaḥ bhavet rāśiḥ

38.4

nyāsaḥ ã 5 4 1
8 9 7
karaṇam ã
5 4
8 9.
etayoḥ kuṭṭākāreṇa [labdham] rūpam 1, rāśiḥ ca trayodaśa | atra chedayoḥ abhyāsaḥ bhāgahāraḥ iti sthāpanā
13 1
72 7 |
etayoḥ pūrvavat labdhaḥ rāśiḥ 85 | ayam rāśiḥ aṣṭābhiḥ bhāgam hriyamāṇaḥ pañcāgraḥ, navabhiḥ caturagraḥ, saptabhiḥ ekāgraḥ iti |
uddeśakaḥ ã
dvyādyaiḥ śaṭparyantaiḥ ekāgraḥ yaḥ avaśiṣyate rāśiḥ |
saptabhiḥ eva sa śuddhaḥ vada śīghram kaḥ bhavet gaṇaka

38.5

nyāsaḥ ã 1 1 1 1 1 0
2 3 4 5 67
atra icchayā adhikāgraḥ rāśiḥ parikalpanīyaḥ | labdham pūrvavat rāśipramāṇam 301 | evam sāgrakuṭṭākāraḥ vyākhyātaḥ |
[ niragrakuṭṭākāraḥ ]
idānīm tu eva sūtre niragrakuṭṭakārtham vyākhyāsyāmaḥ | adhikāgrabhāgahāram chindyāt apavartayet iti arthaḥ | kena iti āha ã ūnāgrabhāgahāreṇa | agram saṅkhyā, ūnam ca tadagram ca ūnāgram, ūnāgram ca tat bhāgahāraḥ ca sa ūnāgrabhāgahāraḥ, tena ūnāgrabhāgahāreṇa, apavartayet iti arthaḥ | yathā ekaviṃśatiḥ saptabhiḥ apavartyate | yena bhāgahāraḥ apavartitaḥ tena eva bhājyaḥ api apavartanīyaḥ | katham idam avagamyate yena eva bhāgahāraḥ
apavartitaḥ tena eva bhājyaḥ api apavartanīyaḥ iti ? sampradāyāvicchedāt | athavā nyāyaḥ eṣaḥ, apavartitasya bhāgahārasya apavartitena eva bhājyena bhavitavyam iti, yathā saptabhiḥ ekaviṃśatiḥ bhāgāḥ apavartitāḥ tribhāgāḥ | athavā bhāgahārasya apavartanam bruvatā ācāryeṇa bhājyasya api apavartanam abhihitam eva | kutaḥ ? bhāgahārabhājyayoḥ sahacāritvāt | yathā sthalāni parimṛjyantām iti ukte sarakāṇi api parimṛjyante | adhikāgrabhāgahāram iti ādinā granthena
etat pratipādayati ã apavartitayoḥ bhāgahārabhājyayoḥ kuṭṭākāraḥ iti | śeṣaparasparabhaktam, bhāgahārabhājyayoḥ parasparabhaktam iti | matiguṇam iti etat pūrveṇa samānam | agrāntare kṣiptam, agram saṅkhyā, agrasya antaram agrāntaram saṅkhyāntaram iti arthaḥ | tat ca icchāparikalpitam idam saṅkhyāntaram prakṣipya apanīya vā asya rāśeḥ śuddham bhāgam dāsyati iti | adhaupariguṇitam antyayuk iti etat sarvam pūrveṇa samānam | ūnāgracchedabhājite śeṣam,
apavartitabhāgahāraśeṣam iti arthaḥ | kuṭṭākāraḥ bhavati iti vākyaśeṣaḥ | upari [rāsiḥ] bhāgahāreṇa bhaktaḥ [kāryaḥ] adhorāśiḥ bhājyarāśinā bhājyaḥ | gaṇite api uktam ã
upari ca bhāgahāreṇa bhakte hi rāśiḥ bhavet vā |
iti evam ādinā granthena | śeṣe kuṭṭākārabhāgalabdhe bhavataḥ iti | adhikāgracchedaguṇam iti ādi na niragrakuṭṭākāreṣu [upayujyate ] |
tat yathā uddeśakaḥ ã
aṣṭau kena abhyastāḥ ṣaḍrūpayutāḥ hṛtāḥ trayodaśabhiḥ |
dadyuḥ śuddham bhāgam kaḥ guṇakāraḥ kim āptam ca

38.6

nyāsaḥ ã 8 6
13
bhājyaḥ aṣṭau, bhāgahāraḥ trayodaśa, agrāntaram ṣaṭ |
karaṇam ã bhājyabhāgahārarāśī rūpeṇa apavartitau
8
13
"śeṣaparasparabhaktam" iti jātam
1
1
1
1 |
parasparabhaktaśeṣam
1
2 |
"matiguṇam agrāntare kṣiptam" iti ayam ekaḥ rāśiḥ kena guṇitaḥ ṣaḍrūpāṇi prakṣipya dvābhyām śuddham bhāgam dāsyati iti matiḥ dve 2, matyā guṇitam jātam
2
2 |
etat ṣaḍrūpayutam
8
2 |
labdham rūpacatuṣkam 4 | etat sarvam yathākrameṇa
1
1
1
1
2
4 |
"adhaupariguṇitam antyayuk" iti jātam
22
14 |
"ūnāgracchedabhājite śeṣam" iti ūnāgra[=apavartita]bhāgahārabhājyabhaktaśeṣam sthāpitam
9
6 |
ayam kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca |
uddeśakaḥ ã
ekādaśa kena hatāḥ trikarahitāḥ te hṛtāḥ triviṃśatyā |
dadyuḥ śuddham atha aṃśam labdham guṇakam ca me brūhi

38.7

nyāsaḥ ã 11
23
[trika]rahitāt labdham pūrvakrameṇa eva kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
17
8 |
[grahakuṭṭākāraḥ, maṇḍalaśeṣavidhiḥ]
atha idānīm grahagaṇite kuṭṭākāraḥ yojyate ã ravibhāgaṇāḥ kena guṇitāḥ maṇḍalaśeṣam apanīya bhūdivasānām śuddham bhāgam dadyuḥ iti ravibhagaṇāḥ bhūdivasāḥ ca nyasyante
4320000
1577917500 |
etau ūnāgracchedārtham paraspareṇa bhājyau | śeṣam ūnāgracchedaḥ pañcasaptatiśatāni 7500 | anena apavartitau
576
210389|
etau ūnāgracchedabhājitau śeṣau | etayoḥ bhagavataḥ bhāskarasya kuṭṭākāraḥ sādhyaḥ |
uddeśakaḥ ã
madhyam raveḥ mṛgapatau dhanuḥ aṃśakārdhe
dṛṣṭam mayā dinakarodayakālajātam |
āgaṇyatām dinagaṇaḥ bhaṭaśāstrasiddhaḥ
yātāḥ ca tasya bhagaṇāḥ kalikālasiddhāḥ

38.8

nyāsaḥ ã [madhyamaraviḥ] 4 | 28 | 20 |
"gaṇakārāḥ bhāgaharāḥ" [gaṇitaí, 28] iti maṇḍalaśeṣānayanam | tat yathā ã savitāram liptīkṛtya jātam 8900 | etat anena 210389 guṇitam khakhaṣaḍghanena [21600] bhaktam, labdham maṇḍalaśeṣam 86688 | idam eva maṇḍalaśeṣam agrāntaram parikalpya kuṭṭākāraḥ kriyate |
[nyāsaḥ]
576 agrāntaram 86688
210389
labdham kuṭṭākāranyāyena ã
8201068565
22452768
ūnāgrabhāgahārabhājyabhaktaśeṣau ã
[105345
288 ]
[288] etat kaliyātam, ahargaṇaḥ ca ã 105345 |
athavā ekarūpāpacayena kuṭṭākāram kṛtvā ahargaṇaḥ maṇḍalāni ca ānīyante | tat yathā ã ekāpacayena kuṭṭākārabhāgalabdhau ã
94602
259
anena maṇḍalaśeṣeṇa ca trairāśikam ã yadi ekarūpāpacayena ayam kuṭṭākāraḥ maṇḍalaśeṣāpacayena kiyān iti nyāsaḥ ã 1, 94602, 86688 | atra labdham nirapavartitadivasaiḥ vibhaktaśeṣam ahargaṇaḥ pūrvalikhitaḥ eva | maṇḍalānayane ekarūpāpacayena idam bhāgalabdham, maṇḍalaśeṣāpacayena kiyat iti nyāsaḥ ã 1, 259, 86688 | atra labdham nirapavartitamaṇḍalaiḥ vibhaktam śeṣam maṇḍalāni pūrvalikhitāni eva |
[ maṇḍalagantavyavidhiḥ]
athavā nirapavartitabhāgahārabhājyarāśī [maṇḍalagantavyam] [kṣepaḥ ca] parikalpya kuṭṭākāraḥ kriyate | tat yathā ã
gantavyam raviṇā aṣṭam asya bhavanasya āhuḥ kalānām śatam
sañcintya āśu vada aśmakasya gaṇitam jñātam tvayā cet yadi |
yāvanti adya kaleḥ gatāni matiman varṣāṇi sarvāṇi me
tu ahnām yaḥ ca gaṇaḥ sa ca eva viśadam vācyam kaleḥ yaḥ gatam

38.9

nyāsaḥ ã gantavyam raviṇā ã
7
1
40
anena maṇḍalagantavyena "guṇakārāḥ bhāgaharāḥ" iti maṇḍalagantavyam 123701 | anena upacayāgreṇa pūrvavat ahargaṇaḥ kaliyātam ca
105345
288 |
ekarūpopacayena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
115787
317 |
pūrvavat anena api yadi ekarūpopacayena ayam kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham vā maṇḍalagantavyopacayena [123701] kaḥ kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca iti labdham nirapavartitabhāgahārabhājyabhaktaśeṣam ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca |
atra maṇḍalagantavyaprakṣepāt ekam adhikam bhavati | ataḥ maṇḍalam ekam apanīyate | evam maṇḍalakuṭṭākāraḥ vyākhyātaḥ |
[ rāśikuṭṭākāraḥ ]
idānīm tu rāśikuṭṭākāraḥ ucyate | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
vātyā hṛtāḥ sabhagaṇāḥ divasasya bharttuḥ
ye rāśayaḥ divasarāśivaśena labdhāḥ |
śeṣam trisapta navapañca ca bhāgaliptāḥ
vācyam divākaragatam dinarāśisākam

38.10

nyāsaḥ ã 0
0
21
59
karaṇam ã "guṇakārāḥ bhāgaharāḥ" iti rāśiśeṣam labdham 154168 | apavartitaravibhagaṇāḥ dvādaśaguṇāḥ rāsayaḥ iti sthāpanā
6912
210389 |
rāśiśeṣam 154168 |
labdham kuṭṭākārakrameṇa ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca ã
176564
5800
bhāgalabdham dvādaśabhiḥ vibhajya labdham bhuktabhagaṇāḥ | śeṣam rāśayaḥ | te ca 483, [4] | ahargaṇāḥ [176564 | athavā] yāvat abhirucitam pṛcchakāya |
ekarūpāpacayena api kuṭṭākāram kṛtvā labdham ã
113078
3715
etābhyām api trairāśikena ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca
176564
5800
śeṣam samānam |
[ prakārāntareṇa sādhanavidhiḥ]
anye punar dvādaśānām bhūdivasānām ca ekāpanayena kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikam kurvanti | yasmāt maṇḍalaśeṣasya dvādaśa guṇakāraḥ | tatra gatāḥ rāśayaḥ maṇḍalaśeṣam ca labhyante | tat yathā ã
nyāsaḥ ã
12
210389
atra labdham kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
122727
7
śeṣam uktatvāt na uktam |
[ bhāgakuṭṭākāraḥ ]
bhāgaśeṣaḥ uddeśakaḥ ã
bhagaṇabhavanabhāgāḥ vātanītāḥ samastāḥ
dinakaraparibhuktāḥ liptikāḥ pañca dṛṣṭāḥ |
vada yadi dinarāśim vetsi cet āśmakīyam
gatam api dinabhartuḥ maṇḍalādyam kṣaṇena

38.11

nyāsaḥ ã
0
0
0
5
[labdham] bhāgaśeṣam ã 17532
pūrvavat labdham ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca ã
62715
61812
yadā punar ekāpanayena kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikam kriyate tadā api sa eva ahargaṇaḥ, tat eva bhāgalabdham | tat yathā ã ekāpanayena api kuṭṭākārabhāgalabdhe syātām | te ca ã
59873
51011
anena trairāśikena pūrvavat labdhaḥ eva ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca | bhāgalabdhe ṣaṣṭiśatatrayabhakte gatamaṇḍalāni rāśibhāgāḥ ca jātāḥ 171, 8, [12] |
anye punar triṃśataḥ nirapavartitabhūdinānām ca kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikena gatabhāgān rāśiśeṣam ca ānayanti | tat yathā ã
[nyāsaḥ] ã
30
210389
[atra] kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
7013
1
anena trairāśikam kṛtvā rāśiśeṣam gatabhāgāḥ ca ã
84740
12
anena rāśiśeṣeṇa ahargaṇānayanasya abhihitvāt na uktam |
[ liptākuṭṭākāraḥ ]
evam liptāśeṣam dṛṣṭvā kuṭṭākāraḥ kriyate | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
maṇḍalarkṣalavaliptikā hṛtā mārutena [vikalā pradṛśyate] |
kathyatām dinagaṇaḥ vivasvataḥ bhuktamaṇḍalagṛhāṃśaliptikāḥ

38.12

nyāsaḥ ã
0
0
0
0
1
pūrvavat labdham liptikāśeṣam ã 3506
karaṇam ã khakhaṣaḍghanena apavartitaravibhagaṇān saṃguṇayya sthāpanā ã
12441600
210389
atra bhāgahāreṇa bhājyam vibhajya labdham pṛthagvinaṣṭam sthāpayet | śeṣasya bhūdivasānām ca kuṭṭākāram kṛtvā labdhasya uparirāśim kuṭṭākāram avinaṣṭasthāpitena pṛthak saṃguṇayya bhāgalabdham prakṣipet | bhāgalabdham bhavati | anena krameṇa labdham ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca | sthāpanā ã
125342
7412246
bhāgalabdhe khakhaṣaḍghanabhakte gatamaṇḍalāni rāśibhāgaliptāḥ ca ã
343
1
27
26
athavā ekāpanayena kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikam kriyate | tat yathā ã ekāpanayena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
81647
4828291
śeṣam uktatvāt na uktam |
athavā ṣaṣṭyā bhūdivasānām ca ekāpanayena kuṭṭākāram kṛtvā bhāgaśeṣam gataliptāḥ ca labhyante anupātena | tat yathā ã ekāpanayena ṣaṣṭyā bhūdivasānām ca kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
108701
31
evam liptātatparāśeṣayoḥ api yojyam |
atha kaścit sūryam uddiśya kiyatā kālena punar evaṃvidhaḥ sūryaḥ bhaviṣyati iti pṛcchati, sa evam vaktavyaḥ ã nirapavartitabhūdinatulyaiḥ iti, yasmāt nirapavartitabhūdinaiḥ kṣiptaḥ sūryaḥ tādṛk eva bhavati |
[vārakuṭṭākāraḥ ]
atha kaścit sūryadine sūryam uddiśya punar kiyatā kālena sūryadine somadine anyasya vā grahavāradivase sūryaḥ evam bhaviṣyati iti pṛcchati, tat yathā ã nirapavartitabhūdineṣu saptahṛtāvaśiṣṭeṣu kuṭṭākāraḥ kriyate | grahavāraḥ yaḥ nirdiṣṭaḥ tasmāt ya[t u]ttaraḥ grahavāraḥ tataḥ prabhṛti ekottarayā vṛddhyā apacayam parikalpya evam labdham kuṭṭākāraḥ nirapavartitabhūdinānām guṇakāraḥ tena guṇiteṣu nirapavartitabhūdineṣu nirdiṣṭasūryeṇa ānītam
ahargaṇam prakṣipya jātadivasatulyaḥ kālaḥ ādeṣṭavyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
dhanvinyaṃśāḥ śarakṛtisamāḥ ṣaṭkṛtiḥ maurikāṇām
madhyam bhānoḥ daśa ca vikalāsaṃyutam varṇayanti |
rātreḥ pātuḥ tanujadivase kena kālena tulyaḥ
bhāvī sūryaḥ kathaya viśadam jīvaśukrajñavāre

38.13

budhadivase ayam sūryamadhyamaḥ ã
8
25
36
10
anena sūryeṇa pūrvakaraṇena labdham ahargaṇaḥ 1000 | asmin ahargaṇe budhavāraḥ | atha kuṭṭākārānayanam | nirapavartitabhūdivaseṣu saptabhakteṣu śeṣaḥ 4 | jīvadinārtham kuṭṭākāraḥ ekāpanayena 2, anena nirapavartitabhūdivasāḥ guṇitāḥ jātāḥ 420778, asmin pūrvalabdhā[hargaṇayute jātaḥ] kālaḥ 421778 | śukradinārtham kuṭṭākāre dvau apanīyate | labdham pūrvavat kālaḥ 842556 | budhadinārtham kuṭṭākāraḥ 7 | kālaḥ ca 1473723 |
evam sarveṣu eva divasavāreṣu yuktyā kālaḥ kuṭṭākāraḥ ca yojyaḥ |
[ grahakuṭṭākāre viśeṣaḥ ]
yaḥ upacayāgraḥ kuṭṭākāraḥ sa ca rāśibhāgaliptāśeṣeṣu api yojyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
ye bhuktāḥ pavanahṛtāḥ sarāśibhāgāḥ
dṛśyante divasakareṇa bhojyaliptāḥ |
tanmātrāḥ viṣayakṛtiḥ śivaiḥ sametāḥ
vācyaḥ ahnām atha ca gaṇaḥ dvākaraḥ ca

38.14

nyāsaḥ ã
0
0
36
atra apavartitabhagaṇān bhāgīkṛtya upacayāgreṇa saha pūrvavat kuṭṭākāralabdhaḥ ahargaṇaḥ bhāgalabdhaḥ ca
66027
65077 |
atra bhāgalabdham ekena adhikam bhavati | ekam apanīya śeṣe ṣaṣṭiśatatrayabhakte raveḥ bhagaṇāḥ rāśayaḥ bhāgāḥ ca prativaktavyāḥ |
ekarūpopacayena api kuṭṭākāram kṛtvā gantavyāgreṇa anena 126233 trairāśikam | anena api labdham ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca pūrvalikhitam eva | evam anyeṣām api grahāṇām kuṭṭākāraḥ yojyaḥ |
[ vārakuṭṭākāre viśeṣaḥ ]
atha kaścit evam pṛcchati ã sūryācandramasau sūryadine somadine vā iyatsaṅkhyau | etau punar kiyatā kālena etāvatsaṅkhyau eva bhaviṣyataḥ iti | atra kuṭṭakārakramaḥ ã kaścit rāśiḥ sūryasya nirapavartitabhūdivasaiḥ bhāgam hriyamāṇaḥ śūnyāgraḥ, candrasya api śūnyāgraḥ eva saḥ | asmin uddeśane dvayoḥ api sambandhaḥ dvicchedāgrasaṃvargaḥ hi nāma sadṛśīkaraṇam rāśeḥ | atra ca sūryasya nirapavartitadivasāḥ anena 3449 apavartitāḥ labdham 61 | candrasya
api tena eva apavartitena jātāḥ 625 | tataḥ sūryasya niravartitadinānām apavartitacandradivasāḥ guṇakāraḥ | te ca atra likhitāḥ eva | guṇite jātam 131493125 | candrasya api sūryāpavartitadivasaiḥ guṇite jātam 131493125 | anena rāśinā pūrvavat grahakuṭṭākāraḥ yojyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
sūryācandramasau tulādharanare dṛṣṭau mayā tattvataḥ
bhāgaiḥ dvādaśabhiḥ dvayena ca yutau sūryasya vārodaye |
liptābhiḥ śaśisūnyasāgarayutau jīvasya vāre punar
śukrasya atha śanaiścarasya divase tulyau kiyadbhiḥ dinaiḥ ||
viliptābhiḥ adhikaḥ arkaḥ vijñeyaḥ bhūdharendubhiḥ |
śodhayet ca niśānāthāt viliptāḥ dhṛtisammitāḥ

38.15

nyāsaḥ ã
[sūí] [caṃí]
6 6
12 2
1 39
17 42
labdham ābhyām ahargaṇaḥ ã 7500 |
karaṇam ã sūryācandramasoḥ nirapavartitadivasānām grahabhaktaśeṣam
1
7 |
nirdiṣṭavārāt uttarataḥ caturthaḥ jīvaḥ, pañcamaḥ śukraḥ, ṣaṣṭhaḥ śanaiścaraḥ iti etaiḥ evam tu ime grahabhaktaśeṣāt yathākrameṇa labdhāḥ jīvasya 4, śukrasya 5, śanaiścarasya 6 | ete eva sūryācandramasoḥ nirapa[va]rtitadivasānām guṇakārāḥ | guṇakāraguṇiteṣu ānītāhargaṇam prakṣipya krameṇa ã
[ 525980000, 657473125, 788966250 divasāḥ ]
[ grahayoyena kuṭṭākāraḥ ]
atha kaścit dvau grahau ekatra kṛtvā ahargaṇam pṛcchati tasya ayam upāyaḥ ã nirdiṣṭagrahabhagaṇānām samāsitānām bhūdivasānām ca apavartanam kṛtvā kuṭṭākāraḥ karaṇīyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
triṃśatpañcaśaśāṅkāḥ saṃyuktau śaśidivākarau dṛṣṭau |
dinarāśim brūhi gatam cakrāṇi ca yāni bhktāni

38.16

nyāsaḥ ã 1
5
30
karaṇam ã candrādityabhagaṇāḥ 62073336 | [yugakudinapramāṇam ca] 1577917500 | etau dvādaśabhāgena apavartitau jātau ã
5172778
131493125
maṇḍalaśeṣam ã 12966683 | atra labdham pūrvavat ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca ã
87942886
3459565
ekāpanayena api trairāśikam kṛtvā sa eva ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca labhyate | tat yathā ã
ekarūpāpacayena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
57699692
2269835
[ atra api trairāśikena pūrvoktaḥ eva ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca | ]
evam anyeṣām api samāsapraśneṣu kuṭṭākāraḥ kalpanīyaḥ, rāśibhāgaliptāśeṣeṣu api | evam eva tricatuḥsamāseṣu api vistareṇa vyākhyeyam |
[ dvyagrakuṭṭākāraḥ ]
atha kaścit divasakaramaṇḍalaśeṣaparisamāptikāle janitam divicaram uddiśya divasakaram divicarabhagaṇān pṛcchati, tasya ayam upāyaḥ ã nirdiṣṭadivicaram ravibhagaṇān ca apavartya kuṭṭākāraḥ yojyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
bhānumaṇḍalasamāptikālajaḥ medinīhṛdayajaḥ abhilakṣitaḥ |
dvitripañcaviṣayāḥ gṛhādayaḥ brūhi maṇḍalagatam kujārkayoḥ

38.17

nyāsaḥ ã 2
15
5
karaṇam ã kujārkabhagaṇāḥ ã
2296824
4320000
etau caturviṃśatibhiḥ apavartitau ã
95701
180000
maṇḍalaśeṣam idam 37542 | labdham ravikujayoḥ yātabhagaṇāḥ 68142, 36229 |
ekāpanayena api kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikena te eva bhagaṇāḥ | tat yathā ã
ekāpanayena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
174301
92671
evam eva anyeṣām api grahāṇām |
athavā graham uddiśya graham eva anyam [pṛcchati tatra] api bhāgahārabhājyaparikalpanayā kuṭṭākāraḥ kalpanīyaḥ |
atha maṇḍalaparisamāptikālāt anyakālasambhūtagrahabhagaṇādīn uddiśyate tathā [graha]bhagaṇāt tatra ravibhagaṇarāśibhāgaliptān ca pṛcchati, tasya api kuṭṭākārānayanasya ayam upāyaḥ ã ravibhagaṇān khakhaṣaḍghanena saṃguṇayya nirdiṣṭabhagaṇaiḥ saha apavartya kuṭṭākāravidhiḥ iti | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
svoccāṃśakārdham adhirūḍhamahendrasūrī
tejovitānavimalīkṛtadiṅmukhena |
sūryeṇa yātam iha pṛcchati ca āśmakīye
vācyam kim āśu vada tasya viśālabuddhe

38.18

nyāsaḥ ã 0
3
4
30
karaṇam ã [gurubhagaṇāḥ] khakhaṣaḍghanaguṇitasūryabhagaṇaiḥ saha apavartite dvinavatyuttaraśatabhāgena jātau
1897
486000000
śeṣam apacayaḥ 127575000 | labdham sūryayāta[liptāḥ guru]bhagaṇāḥ ca 78975000, [308] | liptāḥ khakhaṣaḍghanabhaktāḥ maṇḍalāni rāśayaḥ bhāgāḥ liptāḥ ca sūryasya
3656
3
0
0
ekāpanayana api kuṭṭākāram kṛtvā trairāśikena etat eva labhyate | tat yathā ã ekāpanayena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
135014233
527
evam rāśyādiśeṣeṣu api yojyam |
[velākuṭṭākāraḥ ]
atha velākuṭṭākāraḥ | kaścit graham udayakālāt anyakālajanitam pradarśya divasagaṇam pṛcchati, tasya ayam ānayanopāyaḥ ã iṣṭakālacchedaguṇitān nirapavartitabhūdivasān kṛtvā pūrvavat kuṭṭākāram niṣpādya iṣṭakālacchedabhaktaḥ ahargaṇaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
rātryardhakālajanitaḥ divasasya bhartuḥ
iṣṭaḥ mṛgārdhasahitaḥ aṣṭacatuṣkalāgraḥ |
liptātribhāgaśakaladvitayena yuktaḥ
śīghram dinādi bhagaṇān ca vada āśmakīyam

38.19

nyāsaḥ ã 9
15
32
40
karaṇam ã ahargaṇaḥ caturbhāgena anena iti catvāri nirapavartitadinānām guṇakāraḥ iti caturbhāgena ravibhagaṇān apavartya sthāpanā
144
210389 |
maṇḍalaśeṣam 166876 | labdham pūrvavat kuṭṭākāraḥ [7003] | asya caturthāṃśāt ahargaṇaḥ [1750] |
evam āstamayikaḥ uddeśakaḥ ã
astādreḥ tuṅgaśṛṅgavyavahitavapuṣaḥ tigmaraśmeḥ gatānām
cakrādyaṅkāvalīnām kramagaṇitacayaḥ vismṛtaḥ sarvaḥ eva |
dṛṣṭaḥ liptāgraśeṣaḥ guṇaviyaduḍupāḥ spaṣṭaḥ eva aṅkarāśiḥ
śīghram vācyaḥ gaṇaḥ ahnām kaliyugagaṇitaḥ maṇḍalādiḥ ca bhāsvān

38.20

nyāsaḥ ã 288 [x 21600] śeṣam 103
210389
anena apacayena pūrvavat ahargaṇasthāpanā ã 99275
bhāgalabdham raveḥ yātamaṇḍalarāśibhāgaliptāḥ ã
271
9
16
13
ekāpanayena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
163294
4828291 |
anena api trairāśikena pūrvānītaḥ ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca maṇḍalādi [pūrvoktam eva] |
mādhyāhnikaḥ uddeśakaḥ ã
[yat śeṣam maṇḍalānām kha] navanagacaturbhūtaśītāṃśutulyam
madhyam yātasya bhānoḥ paṭutaranikaradyotitāśāmukhasya |
dṛṣṭam vācyaḥ gaṇaḥ ahnām gatabhagaṇa[cayaḥ yaḥ api kālena] siddhaḥ
kuṭṭākāropadeśaḥ vidhivat adhigataḥ yena tena āśmakīyaḥ

38.21

nyāsaḥ ã
[ 144
210389] maṇḍalaśeṣam 154790 |
anena maṇḍalaśeṣeṇa pūrvakaraṇena labdham [kuṭṭākāraḥ] bhāgalabdham ca
3997
2,
kuṭṭākārasya caturthaḥ aṃśaḥ ahargaṇaḥ 999 |
ekāpanayena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
168019
115 | anena trairāśikena pūrvavat ahargaṇānayanam |
tathā ca yāmamuhūrtanāḍīvināḍikākāleṣu api yathāyogam yuktyā kuṭṭākāraḥ vikalpanīyaḥ | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
nāḍībhiḥ kiyatībhiḥ api upacitāt ahnām gaṇāt āgataḥ
tigmāṃśoḥ bhagaṇādikaḥ atra vilayam nītaḥ adhunā vātyayā |
dṛṣṭaḥ saptatiḥ ekarūpasahitā śeṣaḥ kalānām mayā
vaktavyaḥ dyugaṇaḥ gataḥ ca savituḥ spaṣṭāḥ ca yāḥ nāḍikāḥ

38.22

liptāśeṣaḥ 71 |
karaṇam ã apavartitaravibhagaṇān ṣaṣṭyā saha apavartayet | ṣaṣṭyā dvādaśabhāgena pañca | apavartitaravibhagaṇānām dvādaśabhāgena aṣṭacatvāriṃśat | pañcabhiḥ bhūdināni [śeṣam ca] saṃguṇayya sthāpanā ã
48 [x 21600] śeṣam 71 [x 5]
1051945
[eṣu pañcabhiḥ apavartanam kṛtvā sthāpanā ã
207360 śeí 71]
210389
pūrvavat kuṭṭākāram kṛtvā labdhaḥ ahargaṇaḥ ã 720, nāḍyaḥ 3 |
raviyātabhagaṇādayaḥ ca ã
1
11
19
41
ekāpanayanena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
59873
59011
pūrvavat trairāśikena ahargaṇaḥ bhāgalabdham ca |
[anapavartitaśeṣeṇa kuṭṭākāraḥ ]
atha punar a[na]pavartitam eva śeṣam uddiśya ahargaṇam yātam ca pṛcchati, tasya api ayam ānayanopāyaḥ | bhāgahārabhājyāgrāṇām ekena apavartanacchedena apavartanam kṛtvā pūrvavat kuṭṭākāraḥ kriyate | atha punar etāni bhāgahārabhājyāgrāṇi chedena ekena apavartanam na prayacchanti yathā tathā asau uddeśakaḥ, tādṛśaḥ ca ekaḥ rāśiḥ eva na asti ataḥ na ānīyate |
uddeśakaḥ ã
śarayamavasavaḥ śatābhinighnā dinakaramaṇḍalaśeṣarāśisaṅkhyā |
avikṛtabhagaṇakṣamādinotthā kathaya tayā dinarāśimaṇḍalāni

38.23

nyāsaḥ ã 4320000 śeṣam ã 82500
1577917500
ete rāśayaḥ ca khākāśaśaramunibhiḥ apavartya kuṭṭākāreṇa ahargaṇaḥ raviyātamaṇḍalāni ca ã
199066
545 |
[dvyagrakuṭṭākāraviśeṣaḥ ]
atha kaścit [dvi]cchedāgranyāyena ekam ahargaṇam grahayoḥ bhinnāgrabhagaṇaśeṣābhyām pṛcchati, tasya api "adhikāgrabhāgahāram chindya" ādityanena dvicchedāgrānayanam |
uddeśakaḥ ã
arkāṅgārakavāsaraiḥ apahṛtaḥ kaścit dinānām gaṇaḥ
labdhau [tatra na vedmi] na eva ca tayoḥ śeṣau mayā lakṣitau |
yau tau maṇḍalatāḍitau atha punar bhaktau dinaiḥ svaiḥ pṛthak
tatra āptam marutā apanīta[m adhunā ca agre tayoḥ ti]ṣṭhataḥ ||
arkasya aśvinagābdhināgaśikhinaḥ śeṣaḥ kujasya ucyate
bhūtāśvyaṅganabhaḥ aṣṭaśītakiraṇakṣoṇīṣarakṣmābhṛtaḥ |
etābhyām pṛthak [arkabhūmisutayoḥ ahnām] gaṇau tadgatau
dvyagram ca api tayoḥ vigaṇya gaṇakāḥ vyāvarṇayadhvam kramāt

38.24

nyāsaḥ ã arkasya 38472
bhaumasya 77180625
etābhyām maṇḍalaśeṣābhyām pṛthak pṛthak pūrveṇa krameṇa kuṭṭākāram kṛtvā ahargaṇau labdhau, arkasya 8833, bhaumasya 640000 | etābhyām agrābhyām "adhikāgrabhāgahāram chindyāt ūnāgrabhāgahāreṇa" iti anena kuṭṭākāraḥ kriyate |
tathā ca nyāsaḥ ã
[arkasya] 8833 [bhaumasya] 640000
210389 131493125
agrāntaram ã 631167
etayoḥ chedāgrāntarāṇām anena 210389 apavartanam kṛtvā sthāpanā ã
1 3
625
atra ūnāgracchedaḥ ekaḥ tena sarvaḥ eva rāśiḥ śuddhyate iti ataḥ rāśiviparyayāt vyākhyāyate | tathā ca nyāsaḥ 1 | atra rūpam vidyate | ayam ekaḥ rāśiḥ kena guṇitaḥ agrāntaram trīṇi apanīya [śarayamartubhiḥ bhāge hṛte] śuddham bhāgam prayacchati iti labdhaḥ rāśiḥ trīṇi rūpāṇi | asya viparyastarāśikrameṇa eva śarayamartubhiḥ bhāge hṛte śeṣaḥ kuṭṭākāraḥ trikaḥ tena adhikāgracchedena guṇitaḥ jātaḥ 1875 | anena adhikāgracchedaḥ ayam 131493125 guṇitaḥ
adhikāgrayutaḥ dvicchedāgram saṃjātam śarādriguṇanavābdhidviviyadbhūtaśararasābdhinetrāṇi, aṅkaiḥ api nyāsaḥ 246550249375 | ayam rāśiḥ dvicchedāgraḥ | evam anyena chedāgreṇa saha kuṭṭākāre kriyamāṇe dvicchedāgrasaṃvargaḥ hāratām pratipadyate | dvicchedāgrarāśibhyām saha kuṭṭākāreṇa tricchedāgrānayanam | evam caturagrāṇi api svadhiyā abhyūhyāni iti |
[ kakṣyāvidhau dvyagrakuṭṭākāraḥ ]
atha kakṣyāhargaṇeṣu uddeśakaḥ ã
kakṣyāprakramasaṅkhyayā gaṇitayoḥ śeṣau ravīndvaḥ raveḥ
dvyaṣṭeṣu adbdhikṛtābdhikheṣubhuvanacchidrendavaḥ kīrtitāḥ |
nandāṅgāśviniśākarāḥ kṛtihatāḥ samyak sahasrasya te
dvyagram vācyam ahargaṇaḥ kalibhujaḥ yātāḥ ca tatparyayāḥ

38.25

nyāsaḥ ã 19350444582raveḥ
49797813966
1269000000 candrasya
3724920000
agrāntaram 18081444582 | ete bhāgahārāgrarāśyoḥ apavartanam prayacchanti | vedanavartuśūnyayamaiḥ [ 20694 ] apavartya sthāpanā | 20694 etaiḥ apavartitā ravikakṣyā 2406389 | candrasya api 180000 | agrāntaram apavartitam 873753 |
etaiḥ apavartitabhāgahārāgrāntararāśibhiḥ kuṭṭākāranyāyena labdhaḥ rāśiḥ guṇayamādripuṣkarartuśarāṃgādrīnduyamāḥ, aṅkaiḥ api 2176563723 | "ūnāgracchedabhājite śeṣam" iti | ayam rāśiḥ ūnāgracchedena anena 180000 bhaktaḥ śeṣam [3727] | [anena] śeṣeṇa adhikāgracchedaḥ [ayam 2406389] guṇitaḥ jātaḥ saptodadhiyamāṅgāṣṭanandāṣṭaśaranandavasavaḥ, aṅkaiḥ api 8958986247 | ayam rāśiḥ apavartanena anena [20694 guṇitaḥ jā]taḥ
vasvindūdadhibhūtarandhrāgnīndurasayamādrinandāgniśaradhṛtayaḥ, aṅkaiḥ api 185397261395418 | ayam eva adhikāgreṇa yutaḥ [viyadabhrakhakhā]bdhivasurudrarasāṅgendūdadhiśaradhṛtayaḥ, aṅkaiḥ api 185416611840000 | ayam rāśiḥ dvicchedāgraḥ | asya bhūdinaiḥ saha apavartita[khakakṣyayā bhāge kṛte ] ahargaṇaḥ labhyate | katham punar khakakṣyāyāḥ bhūdinasya ca apavartanam ? ucyate ã kakṣyābhiḥ grahānayane khakakṣyāyāḥ ahargaṇaḥ guṇakāraḥ,
svakakṣyābhūdinasaṃvargaḥ bhāgahāraḥ iti khakakṣyāyāḥ bhūdinānām ca apavartanena viyadambaratithinandaiḥ labdham khakakṣyātaḥ kṛtodadhinagaśararāmāgnirasaguṇendavaḥ, aṅkaiḥ api 136335744 | bhūdinebhyaḥ api śarābdhiyamādrīndavaḥ, aṅkaiḥ api 17245 | anena bhūdinalabdhena yathā svagrahakakṣyā guṇitā, ahargaṇāpavartitakhakakṣyābhyāsasya bhāgahārāḥ bhavanti | pūrvalikhitadvicchedāgrarāśiḥ apavartitakhakakṣyāhargaṇasaṃvargaḥ iti ataḥ svabhāgahārābhyām
vibhajya labdham sūryācandramasoḥ yātabhagaṇāḥ | raveḥ 3723, candrasya 49777 | yau atra śeṣau tayoḥ maṇḍalaśeṣau yathākrameṇa nirdiṣṭau bhavataḥ | asmin eva dvicchedāgre apavartitakhakakṣyayā vibhakte labdham ahargaṇaḥ rasaviśvāḥ śatavargaguṇitāḥ, aṅkaiḥ api 1360000 |
uddeśakaḥ ã
kakṣyākhyātavidhikrameṇa gaṇitau śeṣau kalānām kramāt
dvyaṅgeṣu abdhiśilīmukhatrikanabhobhūtendriyāṣṭyaḥ raveḥ |
candrasya āyutatāḍitāḥ kṛtarasāḥ vasvagnayaḥ sūkṣmakāḥ
vācyāḥ tadbhagaṇādayaḥ dinagaṇaḥ dvyagram ca tābhyām tayoḥ

38.26

nyāsaḥ ã raveḥ 16550354562
49797813966
candrasya api 2438640000
3724920000
atra kuṭṭākārasya yugapat sampādayitum aśakyatvāt pṛthak pṛthak kuṭṭākāreṇa sūryācandramasoḥ maṇḍalaśeṣau apavartanīyau svacchedābhyām "adhikāgrabhāgahāram chindyāt ūnāgrabhāgahāreṇa" iti anena krameṇa ahargaṇānayanam | tat yathā ã raveḥ śeṣabhāgahārau apavartitau ṣaḍbhiḥ ã
2758392427
8299635661
etābhyām apavartitaśeṣabhāgahārābhyām kuṭṭākāraḥ cintyate | tatra bhāgaśeṣam ṣaṣṭyā saṅguṇayya anena eva apavartitabhāgahāreṇa bhāgam hṛtvā raveḥ liptāḥ labhyante, liptāśeṣaḥ ca atiricyate | sa likhitaḥ eva | tatra idam cintyate ã saṣṭiḥ kena guṇitā liptāśeṣam apanīya apavartitabhāgahārasya śuddham bhāgam dāsyati iti | evam bhāgaśeṣaḥ upalabhyate | sa ca 7377318041 | athavā ṣaṣṭiḥ kena guṇitā ekam apanīya ṣaḍbhiḥ apavartitabhāgahāreṇa hṛtā śuddham
bhāgam dāsyati iti ekāpanayanakuṭṭākāram api ānīya tena bhāgaśeṣānayanam liptānayanam ca | ekarūpāpanayanena kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca ã
8161308400
[59]
anena kuṭṭākāreṇa pūrvalikhitaḥ bhāgaśeṣaḥ labhyate | tataḥ punar api tena bhāgaśeṣeṇa triṃśatā ca kuṭṭākāraḥ kriyate | triṃśat kena guṇitā bhāgaśeṣam apa[nīya] ṣaḍbhiḥ apavartitabhāgahārasya śuddham bhāgam dāsyati iti rāśiśeṣaḥ upalabhyate | sa ca 5502346520 | evam punar api anena kuṭṭākāraḥ kriyate | dvādaśa kena guṇitā rāśiśeṣam apanīya tasya eva ṣaḍbhiḥ apavartitabhāgahārasya śuddham bhāgam dāsyati iti maṇḍalaśeṣaḥ upalabhyate | sa ca
3225074097 | ayam apavartitabhāgahārabhājyābhyām utpannaḥ iti ṣaḍbhiḥ guṇitaḥ prāgupanyastoddeśakamaṇḍalaśeṣaḥ bhavati iti saḥ pūrvalikhitaḥ eva | ekāpanayanena [kuṭṭākāraḥ] bhāgalabdham ca 7607999356 | bhāgalabdhaiḥ pṛtahk pṛthak rāśibhāgaliptānayanam |
[ 11]
evam candrasya api śeṣabhāgahārarāśī krameṇa āyutaguṇitāṣṭottaraśatena apavartya sthāpanā ã2258
3449
ābhyām krameṇa kuṭṭākāraḥ pūrvavat | ṣaṣṭyā ca bhāgaśeṣaḥ labhyate, sa ca 2222 | ekāpanayanena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
1782
31 |
punar api bhāgaśeṣāpanayanena triṃśatā ca kuṭṭākāram kṛtvā rāśiśeṣaḥ labhyate | sa ca 304 | ekāpanayanena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
115
1 |
tataḥ punar api rāśiśeṣāpanayanena dvādaśānām ca kuṭṭākāram kṛtvā maṇḍalaśeṣaḥ labhyate, sa ca 1175 | ekāpanayanena api kuṭṭākāraḥ bhāgalabdham ca
2012
7 |
atra ca ānītaḥ maṇḍalaśeṣaḥ eva aṣṭottaraśatena āyutaguṇitena abhyastaḥ prāgupanyastoddeśakamaṇḍalaśeṣaḥ bhavati "candrasya āyutatāḍitāḥ kṛtarasāḥ" iti ādi pūrvalikhitā eva |
evam maṇḍalaśeṣau sūryācandramasoḥ avagamya "adhikāgrabhāgahāram chindyāt ūnāgrabhāgahāreṇa" iti anena pūrvakrameṇa gatamaṇḍalāni ahargaṇaḥ ca pūrvalikhitaḥ eva | athavā yaḥ asau pūrvamaṇḍalaśeṣarāśinā anena krameṇa ānītaḥ khakhaṣaḍghanena guṇitaḥ svakakṣyābhāgahāreṇa apahṛtaḥ yathāvihitaliptāśeṣarāśiḥ iti ataḥ idam vicintya[te ã khakha]ṣaḍghanaḥ kena guṇitaḥ sūryācandramasoḥ pṛthak pṛthak abhihitaliptāśeṣam apanīya
svakakṣyoktabhāgahārābhyām apahṛtam pṛthak śuddham bhāgam prayacchati iti evam kuṭṭākāre kṛte sūryācandramasoḥ pṛthak pṛthak gatamaṇḍalāni tayoḥ maṇḍalaśeṣarāśī ca labhyete | tāni maṇḍalāni maṇḍalaśeṣarāśī ca pūrvalikhitaḥ eva |
[ kakṣyāvidhau tryagrakuṭṭākāraḥ ]
evam tryagrakuṭṭākāraḥ api vigaṇyate | tat yathā ã
uddeśakaḥ ã
tigmāṃśoḥ gaganāgnidasragaganam sūryābdhirāmeṣavaḥ
rāmāṅgābdhiviyatkṛśānudahanāḥ śeṣaḥ smṛtaḥ māṇḍalaḥ |
indoḥ ambaraśūnyavedagaganam rāmābdhidasradvikam
randhrādryambarasaptabhūtayamalāḥ śeṣaḥ guroḥ ucyate ||
vyomābhrābdhiśarārthasaptagirayaḥ vasvaṅkaṣaṭṣaṭkakā
bhūtendvaṅkarasāgnidṛṣṭanicayaḥ kakṣyābhidhānāt ayam |
tryagrāhargaṇamaṇḍalāni vidhiva[t vācyāni] tatsaṅkhyayā
kuṭṭākāravicitratā parigatā yadi aśmakoktakramāt

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc