આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 37

ભક્તે, હૃતે । વિલોમવિવરે, એકઃ ગચ્છતિ અપરઃ તત્પ્રતિમુખમ્ પ્રત્યાગચ્છતિ તત્ વિલોમવિવરમ્, અનુલોમગતેઃ વિલોમગતેઃ ચ અન્તરમ્ ઇતિ । અત્ર અનુલોમશબ્દઃ લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ પ્રત્યેતવ્યઃ । અથવા વિલોમવિવરમ્ એવંપ્રકારમ્ એવ પરિગૃહ્યતે, યદિ દ્વૌ અપિ વિલોમગતી સ્યાતામ્, તદા અનુલોમવિવરમ્ એવ સ્યાત્ । તસ્મિન્ વિલોમવિવરે ભક્તે । કેન ઇતિ આહ ã ગતિયોગેન । ગત્યોઃ યોગઃ ગતિયોગઃ, તેન ગતિયોગેન । અનુલોમવિવરે, અનુલોમગત્યોઃ વિવરમ્ અનુલોમવિવરમ્
। દ્વૌ ઇતિ દ્વયોઃ પ્રતિલોમાનુલોમયોગકાલયોઃ પરમ્ અંશમ્ કરોતિ । ગત્યન્તરેણ, ગત્યોઃ અન્તરમ્ [ગત્યન્તરમ્] ગતિવિશેષઃ, તેન ગત્યન્તરેણ । લબ્ધૌ દ્વિયોગકાલૌ, દ્વયોઃ યોગઃ દ્વિયોગઃ, દ્વિયોગસ્ય કાલૌ દ્વિયોગકાલૌ । અતીતૈષ્યૌ અતીતઃ ચ એષ્યઃ ચ અતીતૈષ્યૌ । અતીતઃ અતિક્રાન્તઃ, એષ્યઃ ભાવિ । તત્ યથા ã યદા એકઃ ગ્રહઃ પુરસ્તાત્ સ્થિતઃ વક્રી, [અન્યઃ] પશ્ચાત્ અવસ્થિતઃ ચારેણ ગચ્છતિ, તયોઃ અન્તરાલલિપ્તા વિલોમવિવરમ્ । તત્ર એકસ્ય અનુલોમચારિણઃ, અપરસ્ય પ્રતિલોમમ્
આગચ્છતઃ અલ્પેન કાલેન યોગઃ ભવિષ્યતિ ઇતિ તયોઃ ભુક્તિયોગેન ભાગઃ હ્રિયતે, યસ્માત્ તાવાન્ એવ તયોઃ આહ્નિકઃ ભોગઃ । તેન ત્રૈરાશિકમ્ ક્રિયતે ã યદિ અનેન આહ્નિકેન ભોગેન એકઃ દિવસઃ લભ્યતે, તદા અનેન વિલોમવિવરેણ કિમ્ ઇતિ । દિવસા ઘટિકા વા લભ્યન્તે । તાવાન્ કાલઃ અતિક્રાન્તે યોગે અતીતઃ, ભાવિનિ યોગે એષ્યઃ । તત્ર સમલિપ્તાવિધાનમ્ ભુક્ત્યા ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ષષ્ટ્યા ઘટિકાભિઃ ગ્રહસ્ફુટગતિઃ લભ્યતે, તદા વિલોમોત્પન્નઘટિકાભિઃ કા ભુક્તિઃ ઇતિ
લબ્ધમ્ અનુલોમગતૌ ગ્રહે પ્રક્ષિપ્યતે વિલોમગતેઃ અપનીયતે । એવમ્ તૌ સમલિપ્તૌ ગ્રહાવિષ્ટકાલસમ્ભવૌ ભવતઃ । અથ વક્રગતિઃ પશ્ચાત્ અવતિષ્ઠતે, પુરસ્તાત્ અનુલોમગતિઃ તદા લબ્ધમ્ ફલમ્ વક્રગતૌ પ્રક્ષિપ્યતે અતિક્રાન્તત્વાત્, અનુલોમગતિઃ વિશોધ્યતે અતિક્રાન્તત્વાત્ એવ । યદા પુનર્ અનુલોમગતી એતૌ ભવતઃ તદા ભુક્તિવિશેષેણ અનુલોમવિવરસ્ય ભાગઃ, યસ્માત્ ભુક્તિવિશેષતુલ્યમ્ આહ્નિકમ્ ગત્યન્તરમ્ તયોઃ । તતઃ અનેન ગત્યન્તરેણ ભુક્તિવિશેષેણ
જનિતેન ષષ્તિઃ નાડ્યઃ ઉપલભ્યન્તે તદા અનુલોમવિવરેણ કિમ્ ઇતિ ઘટિકાઃ લભ્યન્તે । તાભિઃ ચ ગ્રહસ્ફુટભુક્ત્યા સહ ત્રૈરાશિકમ્ ã યદિ ષષ્ટ્યા સ્ફુટભુક્તિઃ લભ્યતે, આભિઃ ઘટિકાભિઃ કિમ્ ઇતિ । લબ્ધમ્ શીઘ્રગતૌ પશ્ચાત્ વ્યવસ્થિતે ઉભયમ્ ઉભયત્ર સ્વમ્ સ્વમ્ પ્રક્ષિપ્યતે । શીઘ્રગતૌ પુરઃસ્થિતે તત્ ઉભયમ્ ઉભયસ્માત્ અપનીયતે । એવમ્ દ્વિયોગકાલૌ અતીતૈષ્યૌ ભવતઃ । યદા ચ દ્વૌ અપિ વક્રગતી ભવતઃ તદા અપિ એવમ્ એવ કર્મ । ઇદમ્ એવ કર્મ
અસ્માભિઃ કર્મનિબન્ધે ઉક્તમ્ ã
ગ્રહયોઃ અન્તરમ્ ભાજ્યમ્ પ્રતિલોમાનુલોમયોઃ ।
ભુક્તિયોગેન વા અન્યત્ર ભોગવિશ્લેષસઙ્ખ્યયા ॥
દિનાદિઃ લભ્યતે કાલઃ યોગિનામ્ યોગકારકઃ ।
ભુક્તેઃ અનેકરૂપત્વાત્ સ્થૂલઃ કાલઃ સ ગમ્યતે ॥
સમલિપ્તાવતઃ યુક્ત્યા કુર્યાત્ તન્ત્રસ્ય વેદિતા ।
સોપદેશાત્ ગુરોઃ નિત્યમ્ અભ્યાસાત્ વા અવગમ્યતે ॥
[મહાભાસ્કરીયમ્, 6.49-51]
ઇતિ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ અપિ ã
ગન્તવ્યયાતતિથિશેષહતે રવીન્દ્રોઃ ભુક્તી ક્રમેણ દિનભુક્તિવિશેષભક્તે ।
લબ્ધેન યુક્તરહિતૌ શશિતિગ્મરશ્મી જ્ઞેયૌ સમૌ સકલલોકવિધાનહેતૂ ॥
[મહાભાસ્કરીયમ્, 4.64]
લૌકિકગણિતે અપિ ઉદ્દેશકઃ ã
સાર્ધમ્ યોજનમ્ એકઃ વલભીતઃ યાતિ અસૌ દિનેન એવ ।
આગચ્છતિ હરુકચ્છાત્ પાદયુતમ્ યોજનમ્ હિ અપરઃ ॥
અન્તરમ્ અનયોઃ દૃષ્ટમ્ તુ અષ્ટાદશ યોજનાનિ પથિકેન ।
વાચ્યમ્ યોગઃ કિયતા કાલેન અભૂત્ તયોઃ ગણક

ન્યાસઃ ã વલભીપ્રસ્થિતસ્ય [ગતિઃ]
3
2,
હરુકચ્છાત્ આગચ્છતઃ [ગતિઃ]
5
4,
તયોઃ વિલોમવિવરમ્ 18 ।
કરણમ્ ã અનયોઃ ગતિયોગઃ
11
4 ।
અનેન વિલોમવિવરસ્ય ભાગલબ્ધમ્ દિવસાઃ 6, દિવસભાગાઃ ચ
6
11 ।
અનુલોમવિવરોદ્દેશકઃ ã
વલભીતઃ યાતિ નરઃ ગઙ્ગામ્ દિવસેન યોજનમ્ સાર્ધમ્ ।
અપરઃ ત્રિભાગહીનમ્ શિવભાગપુરાત્ તદા યાતિ ।
અષ્ટૌ ત્રિગુણાનિ તયોઃ અન્તરમ્ ઉક્તમ્ ચ યોજનાનિ બુધૈઃ ।
એકેન પથા યાતૌ કિયતા કાલેન સંયુક્તૌ

ન્યાસઃ ã વલભીપ્રસ્થિતસ્ય ગતિઃ
3
2,
શિવભાગપુરપ્રસ્થિતસ્ય ગતિઃ
2
3,
અનુલોમવિવરમ્ 24 ।
કરણમ્ ã એતયોઃ ગતિવિશેષઃ
5
6,
અનુલોમવિવરમ્ 24 । અસ્ય ગતિવિશેષેણ ભાગલબ્ધમ્ દિવસાઃ 28, દિવસભાગાઃ ચ
4
5

[ કુટ્ટાકારઃ ]
ઇદાનીમ્ કુટ્ટાકારગણિતમ્ અભિધીયતે । તત્ર આર્યાસૂત્રદ્વયમ્ ã
અધિકાગ્રભાગહારમ્ છિન્દ્યાત્ ઊનાગ્રભાગહારેણ ।
શેષપરસ્પરભક્તમ્ મતિગુણમ્ અગ્રાન્તરે ક્ષિપ્તમ્

અધૌપરિગુણિતમ્ અન્ત્યયુક્ ઊનાગ્રચ્છેદભાજિતે શેષમ્ ।
અધિકાગ્રચ્છેદગુણમ્ દ્વિચ્છેદાગ્રમ્ અધિકાગ્રયુતમ્