Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 18
caturbhiḥ adhikam caturadhikam | kim tat ? śatam | aṣṭābhiḥ guṇitam aṣṭaguṇam | etat uktam bhavati ã aṣṭau śatāni dvātriṃśaduttarāṇi iti | sahasrāṇi ca dvāṣaṣṭiḥ | etat ubhayam ekatra 62832 | ayutadvayam ca viṣkambhaḥ ca ayutadvayaviṣkambhaḥ | athavā ayutadvayasaṅkhyaḥ viṣkambhaḥ ayutadvayapramāṇaḥ vā ayutadvayaviṣkambhaḥ | tasya ayutadvayaviṣkambhasya | sa ca 20000 | āsannaḥ vikaṭaḥ | kasya āsannaḥ ? sūkṣmasya pariṇāhasya | katham vijñāyate
sūkṣmasya āsannaḥ iti, na punar vyāvahārikasya āsannaḥ ; yāvatā śrutaparikalpanā sūkṣmavyāvahārikayāyoḥ tulyā | na eṣaḥ doṣaḥ, sandehamātram idam | sarvasandeheṣu vedam avatiṣṭhate "vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ [ nahi sandehāt alakṣaṇam ]" [ aṣṭādhyāyī, śivasūtram 6, pātañjalabhāṣyam ] iti | tasmāt sūkṣmasya āsannaḥ iti vyākhyāsyāmaḥ | athavā āsannaśabdena tatsamīpavartinā abhidhīyate | tena ca tat eva āsannaśabdena ucyate | tarhi kiñcit bhinnam | yadi
vyāvahārikāsannaḥ vyāvahārikāt api pāpīyān paridhiḥ, na kaścit pāpataram prayāsam karoti, tena sūkṣmāsannaḥ iti nyāyasiddham | atha āsannaparidhiḥ kasmāt ucyate, na punar sphuṭaparidhiḥ eva ucyate ? evam manyante ã sa upāyaḥ eva na asti yena sūkṣmaparidhiḥ ānīyate | nanu ca ayam asti ã
vikkhaṃbhavaggadasaguṇakaraṇī vaṭṭassa parirao hodi |
[ viṣkambhavargadaśaguṇakaraṇī vṛttasya pariṇāhaḥ bhavati | ]
iti | atra api kevalaḥ eva āgamaḥ na eva upapattiḥ | rūpaviṣkambhasya daśakaraṇyaḥ paridhiḥ iti | atha manyate pratyakṣeṇa eva pramīyamāṇaḥ rūpaviṣkambhakṣetrasya paridhiḥ daśakaraṇyaḥ iti | na etat, aparibhāṣitapramāṇatvāt karaṇīnām | ekatrivistārāyām āyatacaturaśrakṣetrakarṇena daśakaraṇikena eva tadviṣkambhaparidhiḥ veṣṭyamāṇaḥ sa tatpramāṇaḥ bhavati iti cet tat api sādhyam eva |
anyat ca ã vṛttakṣetre catvāri dhanuḥkṣetrāṇi, ekam āyatacaturaśrakṣetram | teṣām phalasamāsena vṛttakṣetraphalena bhavitavyam | tāni phalāni saṃyojyamānāni na vṛttakṣetraphalatulyāni bhavanti |
tatpratipādanārtham uddeśakaḥ ã
daśaviṣkambhakṣetre pūrvāparabhāge ekarūpam avagāhya |
jīvā ṣaḍ dakṣiṇottarayoḥ api dve rūpe avagāhya aṣṭau ||
tāsām jīvānām ānayanopāyasūtram gāthā ã
ogāhūṇam vikkhambham egāheṇa saṃguṇam kuryāt |
cauguṇiassa tu mūḷam jīvā savvakhattāṇam ||
[ avagāhonam viṣkambham avagāheṇa saṅguṇam kuryāt |
caturguṇitasya tu mūlam sā jīvā sarvakṣetrāṇām || ]
dhanuḥkṣetranyāsaḥ ca ã
parilekhaḥ 27
dhanuḥkṣetraphalānayane sūtram gāthā ã
isupāyaguṇā jīvā dasikaraṇi bhavet vigaṇiya padam |
dhanupaṭṭa ammikhatte edam karaṇam tu ṇāavvam ||
[ iṣupādaguṇā jīvā daśakaraṇībhiḥ bhavet viguṇya phalam |
dhanuḥpaṭṭe asmin kṣetre etat karaṇam tu jñātavyam || ]
anayā gāthayā pūrvāparadhanuḥkṣetraphale kaí
90
4,
kaí
90
4.
ete kṣetraphale karaṇiprakṣepavidhānena prakṣeptavye | karaṇīprakṣetrapasūtram gāthā ã
auvaṭṭi a dassakeṇa i mūlasamāsassamotthavat |
ovaṭṭaṇāyaguṇiyam karaṇisamāsam tu ṇāavvam ||
[ apavartya ca daśakena hi mūlasamāsaḥ samottham yat |
apavartanāṅkaguṇitam karaṇisamāsam tu jñātavyam || ]
tathākṛtvā labdham kaí 90 | dakṣiṇottaradhanuṣoḥ api tathā eva phale kaí 160, kaí 160 | [ samāsaḥ ca kaí ] 640 | samastayoḥ punar samāsaḥ kaí 1210 | madhyasthāyatacaturaśrakṣetraphalam karaṇyaḥ 2304 | dhanuḥkṣetraphalasamāsarāśeḥ asya ca karaṇīsamāsakriyayā samasyamāne rāśyoḥ asaṃkṣepatā |
pṛṣṭhānayanam api ca daśakaraṇīparidhiprakriyāparikalpanayā sadā na [ bhavati | yataḥ ] pṛṣṭhānayane sūtram āryārdham ã
jyāpādaśarārdhayutiḥ svaguṇā [ daśasaṅguṇā karaṇyastāḥ ]
[atra uddeśakaḥ ã dvipañcāsat viṣkambhe dviḥ avagāhya | ]
"ogāhūṇam vikkhambham" iti anena jyā labdhā viṃśatiḥ [20] | [ anayā jyayā ] pṛṣṭhānayanam ã jyāpādaḥ
[20
4 = ] 5,
śarārdha [1] yutiḥ 6, svaguṇā 36, daśasaṅguṇāḥ 360, etā karaṇyaḥ pṛṣṭham | sakalajyāvargaḥ catvāri śatāni, pṛṣṭham karaṇīnām ṣaṣṭiśatatrayam iti, katham etat saṃghaṭate | jyāyasā jyātaḥ pṛṣṭhena bhavitavyam | tat etat vicāryamāṇam atyantasūkṣmavādinām jyātaḥ pṛṣṭham alpīyamānam āpatitam ataḥ asyai avicāritamanoharāyai namaḥ astu daśakaraṇyai |
atha aparaḥ api uddeśakaḥ ã
ṣaḍviṃśativiṣkambhakṣetre ekam avagāhya |
pūrvakaraṇena eva jyā daśa 10 | pūrvavat eva pṛṣṭham asyāḥ navatiḥ karaṇīnām 90 | jyāvargaḥ śatam 100 |
evam idam ālocyamānam atyantasthūlatām āpannam iti | tasmāt sa upāyaḥ eva na asti iti sūktam |
atha etau mahāntau rāśī kasmāt ucyete, na punar apavartitau eva ucyete; ācāryaḥ ca lāghavikaḥ, na tasya lāghavikasya mahārāśyabhidhānam yujyate | idam ekam ācāryasya mṛśyatām | athavā ayutadvayaviṣkambham iti alpaiḥ akṣaraiḥ ucyate | na tathā apavartitaviṣkambhābhidhāne alpākṣaratā | athavā manyate ã mahāparidhiviṣkambhābhidhāne mahāviṣkambhāsu jyāsu alpaparigrahāpacayeṣu na phalaviśeṣaḥ alpāntaratvāt iti, tathā ca "makhi" ādiṣu kvacit
asataḥ upādānam kṛtam, kvacit ca sataḥ parityāgaḥ |
pariṇāhaḥ paridhiḥ, vṛttam kṣetram, vṛttasya pariṇāhaḥ vṛttapariṇāhaḥ, vṛttaparidhiḥ iti arthaḥ | anena viṣkambhe nirjñāte paridhiḥ ānīyate, paridhau ca nirjñāte viṣkambhe iti | katham ? yadi asya viṣkambhasya ayam paridhiḥ icchāviṣkambhasya kiyān, yadi asya paridheḥ ayam viṣkambhaḥ icchāparidheḥ kiyān iti |
uddeśakaḥ ã
dvicatuḥsaptāṣṭānām vyāsānām yāni vṛttagaṇitāni |
sūkṣmāsannāni sakhe vigaṇaya gaṇitānusāreṇa
kṣetrasya nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 28
labhdāni vṛttāni yathākrameṇa ã
6 12 21 25
177 354 1239 83
625 625 1250 625
paridhau nirjñāte viṣkambhānayane uddeśakaḥ ã
navanavayamarāmāṇām aṣṭābhiḥ śarayamāṃśahīnānām |
khakharasavṛndasya ca me vyāsau ācakṣva vigaṇayya
nyāsaḥ ã
3299
8
25 | 21600
labdhau yathākrameṇa vyāsau 1050 | 6875
625
1309
[chedyakavidhinā jyā ānayanam ]
atha jyānayanārtham āha ã
samavṛttaparidhipādam chindyāt tribhujāt caturbhujāt ca eva |
samacāpajyārdhāni tu viṣkambhārdhe yathā iṣṭāni
samavṛttam paridhiḥ yasya kṣetrasya tatkṣetram samavṛttaparidhiḥ, tasya pādaḥ samavṛttaparidhipādaḥ | sati etasmin vyākhyāne kṣetraphalasya grahaṇam prāpnoti | ācāryaprabhākareṇa ayam eva vigrahaḥ pradarśitaḥ | sa guruḥ iti kṛtvā asmābhiḥ na upālabhyate | anyat ca ã kāṣṭhatulyajyābhidhānam yuktam iti aśāstrajñaḥ api jānāti iti tena eva kāṣṭhatulyajyā pratyākhyātā | vayam tu brūmaḥ ã asti kāṣṭhatulyajyā iti | yadi kāṣṭhatulyajyā na syāt tadā samāyāmavanau
vyavasthānam eva ayoguḍasya na syāt | tena anumīmahe kaścit pradeśaḥ saḥ asti iti yena asau ayoguḍaḥ samāyāmavanau avatiṣṭhate | sa ca pradeśaḥ paridheḥ ṣaṇṇavatyaṃśaḥ | kāṣṭhatulyajyā anyaiḥ api ācāryaiḥ abhyavagatā ã
tatparidheḥ śatabhāgam spṛśati dharām golakaśarīrāt |
iti | samavṛttaḥ ayam paridhiḥ samavṛttaparidhiḥ, samavṛttaparidheḥ pādaḥ samavṛttaparidhipādaḥ, tam samavṛttaparidhipādam chindyāt | jyāvibhāgena iti vākyaśeṣaḥ | jyāvibhāgena samavṛttaparidhau khaṇḍyamāne tribhujāt caturbhujāt ca kṣetrāt samacāpajyārdhāni niṣpadyante, na viṣamacāpajyārdhāni | tāni viśiṣṭāni eva parigṛhyante, dvicaturaṣṭaṣoḍaśadvātriṃśat iti ādīni dviguṇottarāṇi | "tu"-śabdāt dvicatuṣṣaḍaṣṭadaśadvādaśacaturdaśādīni ca | viṣkambhārdhe
tribhujakṣetram utpadyate | tasmāt tribhujāt caturbhujāt ca kṣetrajyārdhāni niṣpadyante |
katham punar viṣkambhārdhe tribhujam ca caturbhujakṣetram utpadyate iti ucyate ã yasya vyāsārdham bhujā karṇaḥ vā bhavati tadvyāsārdhe niṣpannam | athavā viṣkambhārdhe eva jyārdhāni niṣpadyante | viṣkambhārdhāvayavatvāt na viṣkambhārdham atiricya vartante iti arthaḥ | athavā viṣkambhārdhe sati jyārdhāni niṣpadyante | nirjñāte hi viṣkambhārdhe śakyate jyā kalpayitum, na anyathā | katham ? yasmāt uktam "paridheḥ ṣaḍbhāgajyā viṣkambhārdhena
sā tulyā" [ gaṇitaí, 9 ] iti | yathā iṣṭāni yathā īpsitāni, samacāpajyārdhāni |
asyām kārikāyām jyotpattivistumātram eva pratipāditam ācāryeṇa, [ karaṇam ] tu na pratipāditam; pradeśāntaraprasiddhatvāt karaṇasya | athavā jyotpattau yat karaṇam tat sarvam chedyakaviṣayam, chedyakam ca vyākhyānagamyam iti [ na ] pratipāditam |
atha kim artham samavṛttaparidhipādaḥ eva jyāvibhāgena chidyate, na punar samavṛttaparidhiḥ chedyate ? na eṣaḥ doṣaḥ | samavṛttaparidhipādapramāṇamātram trayaḥ rāśayaḥ | evam caturṣu caturbhāgeṣu | yasmāt paridhipādapramāṇasya tulyatvāt sarveṣām paridhipādānām jyārdhāni tulyāni bhavanti iti paridhipādajyārdhe iti eva pratipāditāni vyavahāraprasiddhyartham |
uddeśakaḥ ã
vasudahanakṛtahutāśanasaṅkhye viṣkambhārdhe kiyatpramāṇāni jyārdhāni |
rāśyardhakāṣṭhāni niṣpādyante | viṣkambhārdham 3438 |
karaṇam ã yāvat tāvat pramāṇaparicchinnaviṣkambhārdhatulyena karkaṭakena maṇḍalam ālikhya tat dvādaśadhā vibhajet | te ca dvādaśabhāgāḥ rāśayaḥ iti parikalpyāḥ | atha dvādaśadhā vibhakte maṇḍale pūrveṇa rāśidvayāgrāvagāhinīm dakṣiṇottarām jyākārām lekhām kuryāt | evam paścimabhāge api | evam eva dakṣiṇottarabhāgayoḥ api ca pūrvāparāyatām jyām kuryāt | punar api ca pūrvāparadakṣiṇottaradikṣu tathā eva ca rāśicatuṣṭayāgrāvagāhinyaḥ
lekhāḥ kuryāt | tathā tryaśrī[ṇi] kartavyāni |
tathā ca paridhiniṣpannam kṣetram karkaṭakena viracitavartikāmukhena likhyate | evam ālikhite kṣetre sarvam pradarśayitavyam |
parilekhaḥ 29
atra ālekhye vyāsārdhatulyā caturṇām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā | tadardham dvikāṣṭhajyā | sā ca 1719 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ iti, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam avalambakaḥ | sā eva caturṇām kāṣṭhānām jyā | sā ca 2978 | etām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam dvikāṣṭhaśaraḥ, śaradvikāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sā eva dvikāṣṭha[pūrṇa]jyā ca 1780 | ardham asyāḥ kāṣṭhasya ekasya jyā, 890 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ | bhujākarṇavargaviśeṣasya
mūlam avalambakaḥ | sa ca pañcānām kāṣṭhānām jyā | sā ca 3321, viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyante | evam tribhujāt pañca jyārdhāni vyākhyātāni |
antaḥsamacaturaśrakṣetre vyāsārdhatulyā bāhavaḥ | tasya karṇaḥ vyāsārdhayoḥ vargayogamūlam | tat ca 4862 | asya ardham trayāṇām kāṣṭhānām jyā | sā ca 2431 | evam ekā jyā caturbhujāt niṣpannā, viṣamatvāt utpattiḥ na asti |
viṣkambhārdhe ṣaṭ rāśyardhakāṣṭhajyārdhāni pratipāditāni | tasmin eva viṣkambhārdhe rāśicaturbhāgakāṣṭhajyā vyākhyāsyāmaḥ | tat yathā ã pūrvavat ālikhite kṣetre vyāsārdham eva aṣṭānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā | tadardham caturṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1719 | iyam bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣamūlam koṭiḥ | sā aṣṭānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2978 | etām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam catuḥkāṣṭhajyāśaraḥ |
śaracatuṣkāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sā caturṇām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 1780 | taddalam dvikāṣṭhajyā, [sā] ca 890 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣamūlam koṭiḥ | sā daśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 3321 | etām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam dvikāṣṭhaśaraḥ | śaradvikāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sā eva dvikāṣṭha[pūrṇa]jyā, sā ca 898 | ardham asyāḥ kāṣṭhasya ekasya jyā, sā ca 449 | eṣā bhujā, vyāsāṛdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya
mūlam koṭiḥ | sā ekādaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 3409 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
atha dvikāṣṭhajyām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam daśakāṣṭhaśaraḥ | śaradaśakāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa [eva] kāṣṭhānām daśānām [pūrṇa] jyā, sā ca 4186 | ardham asyāḥ pañcānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2093 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā saptānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2728 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate | evam tribhujāt nava jyārdhāni |
pūrvavaduktasamacaturaśrakṣetrasya vyāsārdhabāhukasya vyāsārdhayoḥ vargayogamūlam karṇaḥ | sa ca dvādaśānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 4862 | ardham asyāḥ ṣaṇṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2431 | etām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam ṣaṭkāṣṭhaśaraḥ, śaraṣaṭkāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva ṣaṇṇām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 2630 | ardham asyāḥ trayāṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1315 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya
mūlam koṭiḥ | sā navānām kāṣṭhānām jyā | sā ca 3177 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate | evam caturbhujāt tisraḥ jyāḥ | viṣkambhārdhe dvādaśa |
dvādaśa rāśicaturbhāgakāṣṭhajyārdhāni vyākhyātāni | tasmin eva viṣkambhārdhe rāśyaṣṭabhāgajyā vakṣyāmaḥ | tat yathā ã pūrvavadālikhite kṣetre vyāsārdham eva ṣoḍaśānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā | tadardham aṣṭānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1719 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā ṣoḍaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2978 | etām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam aṣṭakāṣṭhaśaraḥ | śarāṣṭakāṣṭhajyāvargayogamūlam
karṇaḥ | sa eva aṣṭānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 1780 | ardham asyāḥ caturṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 890 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā eva viṃśateḥ kāṣṭhānām jyā, sā ca 3321 | etām vyāsārdhāt viśodhya śeṣam catuḥkāṣṭhaśaraḥ | śaracatuṣkāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva caturṇām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 898 | ardham asyāḥ kāṣṭhayoḥ jyā, sā ca 449 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya
mūlam koṭiḥ | sā eva dvāviṃśateḥ kāṣṭhānām jyā, sā ca 3409 | etām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam dvikāṣṭhaśaraḥ | śaradvikāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva kāṣṭhayoḥ [pūrṇa]jyā, sā ca 450 | ardham asyāḥ kāṣṭhasya jyā, sā ca 225 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā eva trayoviṃśateḥ kāṣṭhānām jyā, sā ca 3431 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
atha caturṇām kāṣṭhānām jyām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam viṃśateḥ kāṣṭhānām śaraḥ | śaraviṃśatikāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa viṃśateḥ kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 4186 | ardham asyāḥ daśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2093 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ, sā eva caturdaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2728 | etām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam daśakāṣṭhānām śaraḥ | śaradaśakāṣṭhajyāvargayogamūlam
karṇaḥ | sa eva daśānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 2210 | ardham asyāḥ pañcānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1105 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣamūlam koṭiḥ | sā eva ekonaviṃśateḥ kāṣṭhānām jyā, sā ca 3256 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
atha dvikāṣṭhajyām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam dvāviṃśateḥ kāṣṭhānām śaraḥ | śaradvāviṃśatikāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva dvāviṃśateḥ kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā | sā ca 4534 | ardham asyāḥ ekādaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2267 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā eva trayodaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2585 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
atha daśānām kāṣṭhānām jyām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam caturdaśānām kāṣṭhānām śaraḥ | śaracaturdaśakāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva caturdaśānām kāṣṭhānām [pūrṇa] jyā, sā ca 3040 | ardham asyāḥ saptānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1520 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣamūlam koṭiḥ | sā eva saptadaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 3084 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
evam tribhujāt rāśyaṣṭabhāgakāṣṭhajyāḥ vyākhyātāḥ | atha caturbhujāt vyākhyāsyāmaḥ | antaḥsamacaturaśrakṣetrasya vyāsārdhatulyāḥ bāhavaḥ | tayoḥ vargayogamūlam karṇaḥ | sa eva caturviṃśateḥ kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 4862 | ardham asyāḥ dvādaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2431 | etām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam dvādaśānām kāṣṭhānām śaraḥ | śaradvādaśakāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva dvādaśānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā,
sā ca 2630 | ardham asyāḥ ṣaṇṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1315 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ | sā aṣṭādaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 3177 | etām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam ṣaṇṇām kāṣṭhānām śaraḥ | śaraṣaṭkāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva ṣaṇṇām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 1342 | ardham asyāḥ trayāṇām kāṣṭhānām jyā, sā ca 671 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣasya mūlam koṭiḥ,
sā eva ekaviṃśateḥ kāṣṭhānām jyā, sā ca 3372 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
atha ṣaṇṇām kāṣṭhānām jyām vyāsārdhāt viśodhayet | śeṣam aṣṭādaśakāṣṭhānām śaraḥ | śarāṣṭādaśakāṣṭhajyāvargayogamūlam karṇaḥ | sa eva aṣṭādaśānām kāṣṭhānām [pūrṇa]jyā, sā ca 3820 | ardham asyāḥ navānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 1910 | eṣā bhujā, vyāsārdham karṇaḥ, bhujākarṇavargaviśeṣamūlam koṭiḥ | sā eva pañcadaśānām kāṣṭhānām jyā, sā ca 2859 | viṣamatvāt ataḥ jyā na utpadyate |
evam rāśyaṣṭabhāgakāṣṭhajyāḥ caturvimśatiḥ | anena eva vidhānena viṣkambhārdhe yatheṣṭāni jyārdhāni niṣpādayitavyāni iti
[ prakārāntareṇa khaṇḍajyā ]
jyāvibhāgapradarśanārtham āha ã
prathamāt cāpajyārdhāt yaiḥ ūnam khaṇḍitam dvitīyārdham |
tatprathamajyārdhāṃśaiḥ taiḥ taiḥ ūnāni śeṣāṇi
prathamāt ādyāt cāpajyārdhāt | yaiḥ ūnam yāvadbhiḥ aṃśaiḥ ūnam aprāptasadṛśam | kim tat ? khaṇḍitam dvitīyārdham, khaṇḍitam pūrvāryābhihitacchedyakavidhinā chinnam dvitīyacāpajyārdham | tatprathamajyārdhāṃśaiḥ | tat iti yāvadbhiḥ prathamacāpajyārdhāt dvitīyacāpajyārdham ūnam tāvantaḥ taiḥ parigṛhyante, jyāyāḥ ardham jyārdham, prathamam ca tajjyārdham ca prathamajyārdham ; athavā prathamā ca asau jyā ca prathamajyā, prathamajyā
ca asau ardham ca prathamajyārdham ; prathamajyārdhasya aṃśaḥ prathamajyārdhāṃśaḥ ; prathamajyārdhāṃśaḥ ca prathamajyārdhena bhāgam hṛtvā labdhā yathā pañcāṃśaḥ ṣaḍaṃśaḥ, te ca prathamajyārdhāṃśāḥ ca tatprathamajyārdhāṃśāḥ taiḥ tatprathamajyārdhāṃśaiḥ | taiḥ taiḥ aṃśaiḥ iti vīpsāgrahaṇam ca arthavat bhavati | ūnāni śeṣāṇi | ūnāni rahitāni, śeṣāṇi tṛtīyādi jyārdhāni bhavanti |
tat yathā ã prathamam cāpajyārdham idam chedyakena niṣpannam 225 | dvitīyam cāpajyārdhacchedam 224 | etat prathamacāpajyārdhāt ekena ūnam | dvitīyacāpajyārdhāṃśam prathamacāpajyārdham ca ekatra 449 | asya prathamacāpajyārdhena bhāge [hṛte] labdham ardhādhikena dve rūpe | tābhyām pūrveṇa ca [ekena ūnam] prathamacāpajyārdham [tṛtīyajyārdham] bhavati | tat ca 222 | trayāṇām saṃyogaḥ 671 | asya prathamacāpajyārdhena bhāgalabdham ardhādhikena
trīṇi rūpāṇi | taiḥ pūrvalabdhaiḥ ca tribhiḥ ūnam prathamacāpajyārdham caturthajyārdham bhavati | tat ca 219 | caturṇām jyārdhānām saṃyogaḥ 890 | asya prathamajyārdhena bhāgalabdham catvāri rūpāṇi ardhādhikena | taiḥ pūrvaiḥ ca ṣaḍbhiḥ ūnam prathamam cāpajyārdham pañcamajyārdham bhavati | tat ca 215 | etaiḥ śeṣāṇi vyākhyātāni iti |
idam ca vyākhyānam ācāryaprabhākareṇa vyākhyātam | tat ca ayuktam anarthakam apratyākhyāya vyākhyānam kartum | katham anarthakam ? atra gaṇitaśāstre laghūpāyapradarśanārtham upāyāntarapradarśanārtham vā sūtrāntaram ārabhyate | atra anyataragandhaḥ api na asti | katham ? pūrvāryābhihitachedyakavidhinā nirjñātābhyām prathamadvitīyacāpajyārdhābhyām idam karma kriyate | tasmin dvisūtrāyatatvāt karmaṇaḥ lāghavam na asti | upāyāntaratā
ca [na] pūrvasūtrāśrayatvāta |
etasmāt na arthaḥ anena sūtreṇa | katham punar imāḥ jyāḥ pṛthak pṛthak vijñāyante ? atibāliśavākyam etat | tajjyotpatteḥ | kāṣṭhadvikāṣṭhatrikāṣṭhādijyārdhāni pratipāditāni | teṣām anyonyaviśeṣeṇa pṛthak pṛthak jyāḥ bhavanti iti agaṇitajñaḥ api ca jānāti, kim punar sāṃvatsaraḥ | tathā ca mandabuddhipratipattyartham prastīryate | tat yathā ã
225, 449, 671, 890, 1105, 1315, 1520. 1719, 1910, 2093, 2267, 2431, 2585, 2728, 2859, 2978, 3084, 3177, 3256, 3321, 3372, 3409, 3431, 3438 |
anantarānantararahitāḥ krameṇa pṛthak pṛthak jyāḥ ã
225, 224, 222, 219, 215, 210, 205, 199, 191, 183, 174, 164, 154, 143, 131, 119, 106, 93, 79, 65, 51, 37, 22, 7 |
etāḥ eva utkrameṇa antyāt ārabhya utkramajyāḥ
[ vṛttādisiddhiḥ ]
vṛttādisiddhim diṅmātrapradarśanārtham āha ã
vṛttam bhrameṇa sādhyam tribhujam ca caturbhujam ca karṇābhyām |
sādhyā jalena samabhūḥ adhaḥ ūrdhvam lambakena eva
vṛttam kṣetram bhrameṇa sādhyate | bhramaśabdena karkaṭakaḥ parigṛhyate | tena karkaṭena samavṛttam kṣetram parilekhapramāṇena parimīyate | tribhujam ca caturbhujam ca karṇābhyām | tribhujam kṣetram caturbhujam ca kṣetram karṇābhyām prasādhyate | tribhuja tāvat samāyāmavanau sūtram prasārya rekhām kuryāt | sā ca ã
ãããããããããããããããã
parilekhaḥ 30
atra ubhayāgravyavasthitena karkaṭakena matsyam utpādayet | etadvaktrapucchaniṣkrāntāparasūtram avalambakaḥ |
parilekhaḥ 31
asya agre sūtrasya ekam agram nidhāya dvitīyāgram bhūmyagre niścalam nidhāya rekhām kuryāt | dvitīyāgre api tathā eva | evam te karṇasūtre | tābhyām karṇasūtrābhyām prasādhitam tribhujam ã
parilekhaḥ 32
caturbhuje iṣṭacaturbhuja[karṇa]tulyam sūtram tiryak prasārayet | tat ca sūtram ã
parilekhaḥ 33
dvitīyam ca etat madhyajanitasvastikam tiryak eva prasāryate | tathā ca karṇasūtre
parikekhaḥ 34
etayoḥ pārśvāni pūritāni, caturaśrakṣetram niṣpannam |
parilekhaḥ 35
sādhyā jalena samabhūḥ | samabhūḥ jalena sādhyate | tat yathā ã cakṣuḥsūtrasamīkṛtāyāmavanau trikāṣṭhopari nirvāte jalakumbham nidhāya adhaḥ suṣiram kuryāt, yathā tat udakam ekarūpayā dhārayā sravati | tat prasrutam ambhaḥ samantāt parivartulam yatra prayāti sā bhūḥ samā, yatra tat ambhaḥ vṛttam bhaṅktvā pratiṣṭhate tat nimnam, yatra na avagāhate tat unnatam iti | adhaḥ ūrdhvam lambakena eva | adhaḥ upalakṣitasya yaḥ ūrdhvapradeśaḥ saḥ
avalambakena eva sādhyate | ūrdhvapradeśasya vā yaḥ adhaḥpradeśaḥ asau api avalambakena eva | avalambakaḥ ca gurudravyaikāgrāsaktam sūtram iti
[ svavṛttaviṣkambhārdham ]
svavṛttaviṣkambhārdhānayanārtham āha ã
śaṅkoḥ pramāṇavargam chāyāvargeṇa saṃyutam kṛtvā |
yat tasya vargamūlam viṣkambhārdham svavṛttasya
Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0