આર્યભટીય (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 18

ચતુર્ભિઃ અધિકમ્ ચતુરધિકમ્ । કિમ્ તત્ ? શતમ્ । અષ્ટાભિઃ ગુણિતમ્ અષ્ટગુણમ્ । એતત્ ઉક્તમ્ ભવતિ ã અષ્ટૌ શતાનિ દ્વાત્રિંશદુત્તરાણિ ઇતિ । સહસ્રાણિ ચ દ્વાષષ્ટિઃ । એતત્ ઉભયમ્ એકત્ર 62832 । અયુતદ્વયમ્ ચ વિષ્કમ્ભઃ ચ અયુતદ્વયવિષ્કમ્ભઃ । અથવા અયુતદ્વયસઙ્ખ્યઃ વિષ્કમ્ભઃ અયુતદ્વયપ્રમાણઃ વા અયુતદ્વયવિષ્કમ્ભઃ । તસ્ય અયુતદ્વયવિષ્કમ્ભસ્ય । સ ચ 20000 । આસન્નઃ વિકટઃ । કસ્ય આસન્નઃ ? સૂક્ષ્મસ્ય પરિણાહસ્ય । કથમ્ વિજ્ઞાયતે
સૂક્ષ્મસ્ય આસન્નઃ ઇતિ, ન પુનર્ વ્યાવહારિકસ્ય આસન્નઃ ; યાવતા શ્રુતપરિકલ્પના સૂક્ષ્મવ્યાવહારિકયાયોઃ તુલ્યા । ન એષઃ દોષઃ, સન્દેહમાત્રમ્ ઇદમ્ । સર્વસન્દેહેષુ વેદમ્ અવતિષ્ઠતે "વ્યાખ્યાનતઃ વિશેષપ્રતિપત્તિઃ [ નહિ સન્દેહાત્ અલક્ષણમ્ ]" [ અષ્ટાધ્યાયી, શિવસૂત્રમ્ 6, પાતઞ્જલભાષ્યમ્ ] ઇતિ । તસ્માત્ સૂક્ષ્મસ્ય આસન્નઃ ઇતિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । અથવા આસન્નશબ્દેન તત્સમીપવર્તિના અભિધીયતે । તેન ચ તત્ એવ આસન્નશબ્દેન ઉચ્યતે । તર્હિ કિઞ્ચિત્ ભિન્નમ્ । યદિ
વ્યાવહારિકાસન્નઃ વ્યાવહારિકાત્ અપિ પાપીયાન્ પરિધિઃ, ન કશ્ચિત્ પાપતરમ્ પ્રયાસમ્ કરોતિ, તેન સૂક્ષ્માસન્નઃ ઇતિ ન્યાયસિદ્ધમ્ । અથ આસન્નપરિધિઃ કસ્માત્ ઉચ્યતે, ન પુનર્ સ્ફુટપરિધિઃ એવ ઉચ્યતે ? એવમ્ મન્યન્તે ã સ ઉપાયઃ એવ ન અસ્તિ યેન સૂક્ષ્મપરિધિઃ આનીયતે । નનુ ચ અયમ્ અસ્તિ ã
વિક્ખંભવગ્ગદસગુણકરણી વટ્ટસ્સ પરિરઓ હોદિ ।
[ વિષ્કમ્ભવર્ગદશગુણકરણી વૃત્તસ્ય પરિણાહઃ ભવતિ । ]
ઇતિ । અત્ર અપિ કેવલઃ એવ આગમઃ ન એવ ઉપપત્તિઃ । રૂપવિષ્કમ્ભસ્ય દશકરણ્યઃ પરિધિઃ ઇતિ । અથ મન્યતે પ્રત્યક્ષેણ એવ પ્રમીયમાણઃ રૂપવિષ્કમ્ભક્ષેત્રસ્ય પરિધિઃ દશકરણ્યઃ ઇતિ । ન એતત્, અપરિભાષિતપ્રમાણત્વાત્ કરણીનામ્ । એકત્રિવિસ્તારાયામ્ આયતચતુરશ્રક્ષેત્રકર્ણેન દશકરણિકેન એવ તદ્વિષ્કમ્ભપરિધિઃ વેષ્ટ્યમાણઃ સ તત્પ્રમાણઃ ભવતિ ઇતિ ચેત્ તત્ અપિ સાધ્યમ્ એવ ।
અન્યત્ ચ ã વૃત્તક્ષેત્રે ચત્વારિ ધનુઃક્ષેત્રાણિ, એકમ્ આયતચતુરશ્રક્ષેત્રમ્ । તેષામ્ ફલસમાસેન વૃત્તક્ષેત્રફલેન ભવિતવ્યમ્ । તાનિ ફલાનિ સંયોજ્યમાનાનિ ન વૃત્તક્ષેત્રફલતુલ્યાનિ ભવન્તિ ।
તત્પ્રતિપાદનાર્થમ્ ઉદ્દેશકઃ ã
દશવિષ્કમ્ભક્ષેત્રે પૂર્વાપરભાગે એકરૂપમ્ અવગાહ્ય ।
જીવા ષડ્ દક્ષિણોત્તરયોઃ અપિ દ્વે રૂપે અવગાહ્ય અષ્ટૌ ॥
તાસામ્ જીવાનામ્ આનયનોપાયસૂત્રમ્ ગાથા ã
ઓગાહૂણમ્ વિક્ખમ્ભમ્ એગાહેણ સંગુણમ્ કુર્યાત્ ।
ચૌગુણિઅસ્સ તુ મૂળમ્ જીવા સવ્વખત્તાણમ્ ॥
[ અવગાહોનમ્ વિષ્કમ્ભમ્ અવગાહેણ સઙ્ગુણમ્ કુર્યાત્ ।
ચતુર્ગુણિતસ્ય તુ મૂલમ્ સા જીવા સર્વક્ષેત્રાણામ્ ॥ ]
ધનુઃક્ષેત્રન્યાસઃ ચ ã
પરિલેખઃ 27
ધનુઃક્ષેત્રફલાનયને સૂત્રમ્ ગાથા ã
ઇસુપાયગુણા જીવા દસિકરણિ ભવેત્ વિગણિય પદમ્ ।
ધનુપટ્ટ અમ્મિખત્તે એદમ્ કરણમ્ તુ ણાઅવ્વમ્ ॥
[ ઇષુપાદગુણા જીવા દશકરણીભિઃ ભવેત્ વિગુણ્ય ફલમ્ ।
ધનુઃપટ્ટે અસ્મિન્ ક્ષેત્રે એતત્ કરણમ્ તુ જ્ઞાતવ્યમ્ ॥ ]
અનયા ગાથયા પૂર્વાપરધનુઃક્ષેત્રફલે કí
90
4,
કí
90
4.
એતે ક્ષેત્રફલે કરણિપ્રક્ષેપવિધાનેન પ્રક્ષેપ્તવ્યે । કરણીપ્રક્ષેત્રપસૂત્રમ્ ગાથા ã
ઔવટ્ટિ અ દસ્સકેણ ઇ મૂલસમાસસ્સમોત્થવત્ ।
ઓવટ્ટણાયગુણિયમ્ કરણિસમાસમ્ તુ ણાઅવ્વમ્ ॥
[ અપવર્ત્ય ચ દશકેન હિ મૂલસમાસઃ સમોત્થમ્ યત્ ।
અપવર્તનાઙ્કગુણિતમ્ કરણિસમાસમ્ તુ જ્ઞાતવ્યમ્ ॥ ]
તથાકૃત્વા લબ્ધમ્ કí 90 । દક્ષિણોત્તરધનુષોઃ અપિ તથા એવ ફલે કí 160, કí 160 । [ સમાસઃ ચ કí ] 640 । સમસ્તયોઃ પુનર્ સમાસઃ કí 1210 । મધ્યસ્થાયતચતુરશ્રક્ષેત્રફલમ્ કરણ્યઃ 2304 । ધનુઃક્ષેત્રફલસમાસરાશેઃ અસ્ય ચ કરણીસમાસક્રિયયા સમસ્યમાને રાશ્યોઃ અસંક્ષેપતા ।
પૃષ્ઠાનયનમ્ અપિ ચ દશકરણીપરિધિપ્રક્રિયાપરિકલ્પનયા સદા ન [ ભવતિ । યતઃ ] પૃષ્ઠાનયને સૂત્રમ્ આર્યાર્ધમ્ ã
જ્યાપાદશરાર્ધયુતિઃ સ્વગુણા [ દશસઙ્ગુણા કરણ્યસ્તાઃ ]
[અત્ર ઉદ્દેશકઃ ã દ્વિપઞ્ચાસત્ વિષ્કમ્ભે દ્વિઃ અવગાહ્ય । ]
"ઓગાહૂણમ્ વિક્ખમ્ભમ્" ઇતિ અનેન જ્યા લબ્ધા વિંશતિઃ [20] । [ અનયા જ્યયા ] પૃષ્ઠાનયનમ્ ã જ્યાપાદઃ
[20
4 = ] 5,
શરાર્ધ [1] યુતિઃ 6, સ્વગુણા 36, દશસઙ્ગુણાઃ 360, એતા કરણ્યઃ પૃષ્ઠમ્ । સકલજ્યાવર્ગઃ ચત્વારિ શતાનિ, પૃષ્ઠમ્ કરણીનામ્ ષષ્ટિશતત્રયમ્ ઇતિ, કથમ્ એતત્ સંઘટતે । જ્યાયસા જ્યાતઃ પૃષ્ઠેન ભવિતવ્યમ્ । તત્ એતત્ વિચાર્યમાણમ્ અત્યન્તસૂક્ષ્મવાદિનામ્ જ્યાતઃ પૃષ્ઠમ્ અલ્પીયમાનમ્ આપતિતમ્ અતઃ અસ્યૈ અવિચારિતમનોહરાયૈ નમઃ અસ્તુ દશકરણ્યૈ ।
અથ અપરઃ અપિ ઉદ્દેશકઃ ã
ષડ્વિંશતિવિષ્કમ્ભક્ષેત્રે એકમ્ અવગાહ્ય ।
પૂર્વકરણેન એવ જ્યા દશ 10 । પૂર્વવત્ એવ પૃષ્ઠમ્ અસ્યાઃ નવતિઃ કરણીનામ્ 90 । જ્યાવર્ગઃ શતમ્ 100 ।
એવમ્ ઇદમ્ આલોચ્યમાનમ્ અત્યન્તસ્થૂલતામ્ આપન્નમ્ ઇતિ । તસ્માત્ સ ઉપાયઃ એવ ન અસ્તિ ઇતિ સૂક્તમ્ ।
અથ એતૌ મહાન્તૌ રાશી કસ્માત્ ઉચ્યેતે, ન પુનર્ અપવર્તિતૌ એવ ઉચ્યેતે; આચાર્યઃ ચ લાઘવિકઃ, ન તસ્ય લાઘવિકસ્ય મહારાશ્યભિધાનમ્ યુજ્યતે । ઇદમ્ એકમ્ આચાર્યસ્ય મૃશ્યતામ્ । અથવા અયુતદ્વયવિષ્કમ્ભમ્ ઇતિ અલ્પૈઃ અક્ષરૈઃ ઉચ્યતે । ન તથા અપવર્તિતવિષ્કમ્ભાભિધાને અલ્પાક્ષરતા । અથવા મન્યતે ã મહાપરિધિવિષ્કમ્ભાભિધાને મહાવિષ્કમ્ભાસુ જ્યાસુ અલ્પપરિગ્રહાપચયેષુ ન ફલવિશેષઃ અલ્પાન્તરત્વાત્ ઇતિ, તથા ચ "મખિ" આદિષુ ક્વચિત્
અસતઃ ઉપાદાનમ્ કૃતમ્, ક્વચિત્ ચ સતઃ પરિત્યાગઃ ।
પરિણાહઃ પરિધિઃ, વૃત્તમ્ ક્ષેત્રમ્, વૃત્તસ્ય પરિણાહઃ વૃત્તપરિણાહઃ, વૃત્તપરિધિઃ ઇતિ અર્થઃ । અનેન વિષ્કમ્ભે નિર્જ્ઞાતે પરિધિઃ આનીયતે, પરિધૌ ચ નિર્જ્ઞાતે વિષ્કમ્ભે ઇતિ । કથમ્ ? યદિ અસ્ય વિષ્કમ્ભસ્ય અયમ્ પરિધિઃ ઇચ્છાવિષ્કમ્ભસ્ય કિયાન્, યદિ અસ્ય પરિધેઃ અયમ્ વિષ્કમ્ભઃ ઇચ્છાપરિધેઃ કિયાન્ ઇતિ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
દ્વિચતુઃસપ્તાષ્ટાનામ્ વ્યાસાનામ્ યાનિ વૃત્તગણિતાનિ ।
સૂક્ષ્માસન્નાનિ સખે વિગણય ગણિતાનુસારેણ

ક્ષેત્રસ્ય ન્યાસઃ ã
પરિલેખઃ 28
લભ્દાનિ વૃત્તાનિ યથાક્રમેણ ã
6 12 21 25
177 354 1239 83
625 625 1250 625
પરિધૌ નિર્જ્ઞાતે વિષ્કમ્ભાનયને ઉદ્દેશકઃ ã
નવનવયમરામાણામ્ અષ્ટાભિઃ શરયમાંશહીનાનામ્ ।
ખખરસવૃન્દસ્ય ચ મે વ્યાસૌ આચક્ષ્વ વિગણય્ય

ન્યાસઃ ã
3299
8
25 । 21600
લબ્ધૌ યથાક્રમેણ વ્યાસૌ 1050 । 6875
625
1309
[છેદ્યકવિધિના જ્યા આનયનમ્ ]
અથ જ્યાનયનાર્થમ્ આહ ã
સમવૃત્તપરિધિપાદમ્ છિન્દ્યાત્ ત્રિભુજાત્ ચતુર્ભુજાત્ ચ એવ ।
સમચાપજ્યાર્ધાનિ તુ વિષ્કમ્ભાર્ધે યથા ઇષ્ટાનિ

સમવૃત્તમ્ પરિધિઃ યસ્ય ક્ષેત્રસ્ય તત્ક્ષેત્રમ્ સમવૃત્તપરિધિઃ, તસ્ય પાદઃ સમવૃત્તપરિધિપાદઃ । સતિ એતસ્મિન્ વ્યાખ્યાને ક્ષેત્રફલસ્ય ગ્રહણમ્ પ્રાપ્નોતિ । આચાર્યપ્રભાકરેણ અયમ્ એવ વિગ્રહઃ પ્રદર્શિતઃ । સ ગુરુઃ ઇતિ કૃત્વા અસ્માભિઃ ન ઉપાલભ્યતે । અન્યત્ ચ ã કાષ્ઠતુલ્યજ્યાભિધાનમ્ યુક્તમ્ ઇતિ અશાસ્ત્રજ્ઞઃ અપિ જાનાતિ ઇતિ તેન એવ કાષ્ઠતુલ્યજ્યા પ્રત્યાખ્યાતા । વયમ્ તુ બ્રૂમઃ ã અસ્તિ કાષ્ઠતુલ્યજ્યા ઇતિ । યદિ કાષ્ઠતુલ્યજ્યા ન સ્યાત્ તદા સમાયામવનૌ
વ્યવસ્થાનમ્ એવ અયોગુડસ્ય ન સ્યાત્ । તેન અનુમીમહે કશ્ચિત્ પ્રદેશઃ સઃ અસ્તિ ઇતિ યેન અસૌ અયોગુડઃ સમાયામવનૌ અવતિષ્ઠતે । સ ચ પ્રદેશઃ પરિધેઃ ષણ્ણવત્યંશઃ । કાષ્ઠતુલ્યજ્યા અન્યૈઃ અપિ આચાર્યૈઃ અભ્યવગતા ã
તત્પરિધેઃ શતભાગમ્ સ્પૃશતિ ધરામ્ ગોલકશરીરાત્ ।
ઇતિ । સમવૃત્તઃ અયમ્ પરિધિઃ સમવૃત્તપરિધિઃ, સમવૃત્તપરિધેઃ પાદઃ સમવૃત્તપરિધિપાદઃ, તમ્ સમવૃત્તપરિધિપાદમ્ છિન્દ્યાત્ । જ્યાવિભાગેન ઇતિ વાક્યશેષઃ । જ્યાવિભાગેન સમવૃત્તપરિધૌ ખણ્ડ્યમાને ત્રિભુજાત્ ચતુર્ભુજાત્ ચ ક્ષેત્રાત્ સમચાપજ્યાર્ધાનિ નિષ્પદ્યન્તે, ન વિષમચાપજ્યાર્ધાનિ । તાનિ વિશિષ્ટાનિ એવ પરિગૃહ્યન્તે, દ્વિચતુરષ્ટષોડશદ્વાત્રિંશત્ ઇતિ આદીનિ દ્વિગુણોત્તરાણિ । "તુ"-શબ્દાત્ દ્વિચતુષ્ષડષ્ટદશદ્વાદશચતુર્દશાદીનિ ચ । વિષ્કમ્ભાર્ધે
ત્રિભુજક્ષેત્રમ્ ઉત્પદ્યતે । તસ્માત્ ત્રિભુજાત્ ચતુર્ભુજાત્ ચ ક્ષેત્રજ્યાર્ધાનિ નિષ્પદ્યન્તે ।
કથમ્ પુનર્ વિષ્કમ્ભાર્ધે ત્રિભુજમ્ ચ ચતુર્ભુજક્ષેત્રમ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ ઉચ્યતે ã યસ્ય વ્યાસાર્ધમ્ ભુજા કર્ણઃ વા ભવતિ તદ્વ્યાસાર્ધે નિષ્પન્નમ્ । અથવા વિષ્કમ્ભાર્ધે એવ જ્યાર્ધાનિ નિષ્પદ્યન્તે । વિષ્કમ્ભાર્ધાવયવત્વાત્ ન વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ અતિરિચ્ય વર્તન્તે ઇતિ અર્થઃ । અથવા વિષ્કમ્ભાર્ધે સતિ જ્યાર્ધાનિ નિષ્પદ્યન્તે । નિર્જ્ઞાતે હિ વિષ્કમ્ભાર્ધે શક્યતે જ્યા કલ્પયિતુમ્, ન અન્યથા । કથમ્ ? યસ્માત્ ઉક્તમ્ "પરિધેઃ ષડ્ભાગજ્યા વિષ્કમ્ભાર્ધેન
સા તુલ્યા" [ ગણિતí, 9 ] ઇતિ । યથા ઇષ્ટાનિ યથા ઈપ્સિતાનિ, સમચાપજ્યાર્ધાનિ ।
અસ્યામ્ કારિકાયામ્ જ્યોત્પત્તિવિસ્તુમાત્રમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્ આચાર્યેણ, [ કરણમ્ ] તુ ન પ્રતિપાદિતમ્; પ્રદેશાન્તરપ્રસિદ્ધત્વાત્ કરણસ્ય । અથવા જ્યોત્પત્તૌ યત્ કરણમ્ તત્ સર્વમ્ છેદ્યકવિષયમ્, છેદ્યકમ્ ચ વ્યાખ્યાનગમ્યમ્ ઇતિ [ ન ] પ્રતિપાદિતમ્ ।
અથ કિમ્ અર્થમ્ સમવૃત્તપરિધિપાદઃ એવ જ્યાવિભાગેન છિદ્યતે, ન પુનર્ સમવૃત્તપરિધિઃ છેદ્યતે ? ન એષઃ દોષઃ । સમવૃત્તપરિધિપાદપ્રમાણમાત્રમ્ ત્રયઃ રાશયઃ । એવમ્ ચતુર્ષુ ચતુર્ભાગેષુ । યસ્માત્ પરિધિપાદપ્રમાણસ્ય તુલ્યત્વાત્ સર્વેષામ્ પરિધિપાદાનામ્ જ્યાર્ધાનિ તુલ્યાનિ ભવન્તિ ઇતિ પરિધિપાદજ્યાર્ધે ઇતિ એવ પ્રતિપાદિતાનિ વ્યવહારપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ ।
ઉદ્દેશકઃ ã
વસુદહનકૃતહુતાશનસઙ્ખ્યે વિષ્કમ્ભાર્ધે કિયત્પ્રમાણાનિ જ્યાર્ધાનિ ।
રાશ્યર્ધકાષ્ઠાનિ નિષ્પાદ્યન્તે । વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ 3438 ।
કરણમ્ ã યાવત્ તાવત્ પ્રમાણપરિચ્છિન્નવિષ્કમ્ભાર્ધતુલ્યેન કર્કટકેન મણ્ડલમ્ આલિખ્ય તત્ દ્વાદશધા વિભજેત્ । તે ચ દ્વાદશભાગાઃ રાશયઃ ઇતિ પરિકલ્પ્યાઃ । અથ દ્વાદશધા વિભક્તે મણ્ડલે પૂર્વેણ રાશિદ્વયાગ્રાવગાહિનીમ્ દક્ષિણોત્તરામ્ જ્યાકારામ્ લેખામ્ કુર્યાત્ । એવમ્ પશ્ચિમભાગે અપિ । એવમ્ એવ દક્ષિણોત્તરભાગયોઃ અપિ ચ પૂર્વાપરાયતામ્ જ્યામ્ કુર્યાત્ । પુનર્ અપિ ચ પૂર્વાપરદક્ષિણોત્તરદિક્ષુ તથા એવ ચ રાશિચતુષ્ટયાગ્રાવગાહિન્યઃ
લેખાઃ કુર્યાત્ । તથા ત્ર્યશ્રી[ણિ] કર્તવ્યાનિ ।
તથા ચ પરિધિનિષ્પન્નમ્ ક્ષેત્રમ્ કર્કટકેન વિરચિતવર્તિકામુખેન લિખ્યતે । એવમ્ આલિખિતે ક્ષેત્રે સર્વમ્ પ્રદર્શયિતવ્યમ્ ।
પરિલેખઃ 29
અત્ર આલેખ્યે વ્યાસાર્ધતુલ્યા ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા । તદર્ધમ્ દ્વિકાષ્ઠજ્યા । સા ચ 1719 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ ઇતિ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ અવલમ્બકઃ । સા એવ ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા । સા ચ 2978 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ દ્વિકાષ્ઠશરઃ, શરદ્વિકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સા એવ દ્વિકાષ્ઠ[પૂર્ણ]જ્યા ચ 1780 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ કાષ્ઠસ્ય એકસ્ય જ્યા, 890 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ । ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય
મૂલમ્ અવલમ્બકઃ । સ ચ પઞ્ચાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા । સા ચ 3321, વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યન્તે । એવમ્ ત્રિભુજાત્ પઞ્ચ જ્યાર્ધાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
અન્તઃસમચતુરશ્રક્ષેત્રે વ્યાસાર્ધતુલ્યા બાહવઃ । તસ્ય કર્ણઃ વ્યાસાર્ધયોઃ વર્ગયોગમૂલમ્ । તત્ ચ 4862 । અસ્ય અર્ધમ્ ત્રયાણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા । સા ચ 2431 । એવમ્ એકા જ્યા ચતુર્ભુજાત્ નિષ્પન્ના, વિષમત્વાત્ ઉત્પત્તિઃ ન અસ્તિ ।
વિષ્કમ્ભાર્ધે ષટ્ રાશ્યર્ધકાષ્ઠજ્યાર્ધાનિ પ્રતિપાદિતાનિ । તસ્મિન્ એવ વિષ્કમ્ભાર્ધે રાશિચતુર્ભાગકાષ્ઠજ્યા વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ યથા ã પૂર્વવત્ આલિખિતે ક્ષેત્રે વ્યાસાર્ધમ્ એવ અષ્ટાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા । તદર્ધમ્ ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1719 । ઇયમ્ ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ । સા અષ્ટાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2978 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ ચતુઃકાષ્ઠજ્યાશરઃ ।
શરચતુષ્કાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સા ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 1780 । તદ્દલમ્ દ્વિકાષ્ઠજ્યા, [સા] ચ 890 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ । સા દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3321 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ દ્વિકાષ્ઠશરઃ । શરદ્વિકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સા એવ દ્વિકાષ્ઠ[પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 898 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ કાષ્ઠસ્ય એકસ્ય જ્યા, સા ચ 449 । એષા ભુજા, વ્યાસાઋધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય
મૂલમ્ કોટિઃ । સા એકાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3409 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
અથ દ્વિકાષ્ઠજ્યામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ દશકાષ્ઠશરઃ । શરદશકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ [એવ] કાષ્ઠાનામ્ દશાનામ્ [પૂર્ણ] જ્યા, સા ચ 4186 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ પઞ્ચાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2093 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા સપ્તાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2728 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે । એવમ્ ત્રિભુજાત્ નવ જ્યાર્ધાનિ ।
પૂર્વવદુક્તસમચતુરશ્રક્ષેત્રસ્ય વ્યાસાર્ધબાહુકસ્ય વ્યાસાર્ધયોઃ વર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ ચ દ્વાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 4862 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2431 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ ષટ્કાષ્ઠશરઃ, શરષટ્કાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 2630 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ ત્રયાણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1315 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય
મૂલમ્ કોટિઃ । સા નવાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા । સા ચ 3177 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે । એવમ્ ચતુર્ભુજાત્ તિસ્રઃ જ્યાઃ । વિષ્કમ્ભાર્ધે દ્વાદશ ।

દ્વાદશ રાશિચતુર્ભાગકાષ્ઠજ્યાર્ધાનિ વ્યાખ્યાતાનિ । તસ્મિન્ એવ વિષ્કમ્ભાર્ધે રાશ્યષ્ટભાગજ્યા વક્ષ્યામઃ । તત્ યથા ã પૂર્વવદાલિખિતે ક્ષેત્રે વ્યાસાર્ધમ્ એવ ષોડશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા । તદર્ધમ્ અષ્ટાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1719 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા ષોડશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2978 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ અષ્ટકાષ્ઠશરઃ । શરાષ્ટકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્
કર્ણઃ । સ એવ અષ્ટાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 1780 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 890 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ વિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3321 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધ્ય શેષમ્ ચતુઃકાષ્ઠશરઃ । શરચતુષ્કાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 898 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ કાષ્ઠયોઃ જ્યા, સા ચ 449 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય
મૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ દ્વાવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3409 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ દ્વિકાષ્ઠશરઃ । શરદ્વિકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ કાષ્ઠયોઃ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 450 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ કાષ્ઠસ્ય જ્યા, સા ચ 225 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ ત્રયોવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3431 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
અથ ચતુર્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ વિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરવિંશતિકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ વિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 4186 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2093 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ, સા એવ ચતુર્દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2728 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ દશકાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરદશકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્
કર્ણઃ । સ એવ દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 2210 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ પઞ્ચાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1105 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ એકોનવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3256 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
અથ દ્વિકાષ્ઠજ્યામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ દ્વાવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરદ્વાવિંશતિકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ દ્વાવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા । સા ચ 4534 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ એકાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2267 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ ત્રયોદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2585 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
અથ દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ ચતુર્દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરચતુર્દશકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ ચતુર્દશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ] જ્યા, સા ચ 3040 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ સપ્તાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1520 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ સપ્તદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3084 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
એવમ્ ત્રિભુજાત્ રાશ્યષ્ટભાગકાષ્ઠજ્યાઃ વ્યાખ્યાતાઃ । અથ ચતુર્ભુજાત્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । અન્તઃસમચતુરશ્રક્ષેત્રસ્ય વ્યાસાર્ધતુલ્યાઃ બાહવઃ । તયોઃ વર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ ચતુર્વિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 4862 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ દ્વાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2431 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ દ્વાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરદ્વાદશકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ દ્વાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા,
સા ચ 2630 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1315 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ । સા અષ્ટાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3177 । એતામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરષટ્કાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 1342 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ ત્રયાણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 671 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષસ્ય મૂલમ્ કોટિઃ,
સા એવ એકવિંશતેઃ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 3372 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
અથ ષણ્ણામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યામ્ વ્યાસાર્ધાત્ વિશોધયેત્ । શેષમ્ અષ્ટાદશકાષ્ઠાનામ્ શરઃ । શરાષ્ટાદશકાષ્ઠજ્યાવર્ગયોગમૂલમ્ કર્ણઃ । સ એવ અષ્ટાદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ [પૂર્ણ]જ્યા, સા ચ 3820 । અર્ધમ્ અસ્યાઃ નવાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 1910 । એષા ભુજા, વ્યાસાર્ધમ્ કર્ણઃ, ભુજાકર્ણવર્ગવિશેષમૂલમ્ કોટિઃ । સા એવ પઞ્ચદશાનામ્ કાષ્ઠાનામ્ જ્યા, સા ચ 2859 । વિષમત્વાત્ અતઃ જ્યા ન ઉત્પદ્યતે ।
એવમ્ રાશ્યષ્ટભાગકાષ્ઠજ્યાઃ ચતુર્વિમ્શતિઃ । અનેન એવ વિધાનેન વિષ્કમ્ભાર્ધે યથેષ્ટાનિ જ્યાર્ધાનિ નિષ્પાદયિતવ્યાનિ ઇતિ

[ પ્રકારાન્તરેણ ખણ્ડજ્યા ]
જ્યાવિભાગપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
પ્રથમાત્ ચાપજ્યાર્ધાત્ યૈઃ ઊનમ્ ખણ્ડિતમ્ દ્વિતીયાર્ધમ્ ।
તત્પ્રથમજ્યાર્ધાંશૈઃ તૈઃ તૈઃ ઊનાનિ શેષાણિ

પ્રથમાત્ આદ્યાત્ ચાપજ્યાર્ધાત્ । યૈઃ ઊનમ્ યાવદ્ભિઃ અંશૈઃ ઊનમ્ અપ્રાપ્તસદૃશમ્ । કિમ્ તત્ ? ખણ્ડિતમ્ દ્વિતીયાર્ધમ્, ખણ્ડિતમ્ પૂર્વાર્યાભિહિતચ્છેદ્યકવિધિના છિન્નમ્ દ્વિતીયચાપજ્યાર્ધમ્ । તત્પ્રથમજ્યાર્ધાંશૈઃ । તત્ ઇતિ યાવદ્ભિઃ પ્રથમચાપજ્યાર્ધાત્ દ્વિતીયચાપજ્યાર્ધમ્ ઊનમ્ તાવન્તઃ તૈઃ પરિગૃહ્યન્તે, જ્યાયાઃ અર્ધમ્ જ્યાર્ધમ્, પ્રથમમ્ ચ તજ્જ્યાર્ધમ્ ચ પ્રથમજ્યાર્ધમ્ ; અથવા પ્રથમા ચ અસૌ જ્યા ચ પ્રથમજ્યા, પ્રથમજ્યા
ચ અસૌ અર્ધમ્ ચ પ્રથમજ્યાર્ધમ્ ; પ્રથમજ્યાર્ધસ્ય અંશઃ પ્રથમજ્યાર્ધાંશઃ ; પ્રથમજ્યાર્ધાંશઃ ચ પ્રથમજ્યાર્ધેન ભાગમ્ હૃત્વા લબ્ધા યથા પઞ્ચાંશઃ ષડંશઃ, તે ચ પ્રથમજ્યાર્ધાંશાઃ ચ તત્પ્રથમજ્યાર્ધાંશાઃ તૈઃ તત્પ્રથમજ્યાર્ધાંશૈઃ । તૈઃ તૈઃ અંશૈઃ ઇતિ વીપ્સાગ્રહણમ્ ચ અર્થવત્ ભવતિ । ઊનાનિ શેષાણિ । ઊનાનિ રહિતાનિ, શેષાણિ તૃતીયાદિ જ્યાર્ધાનિ ભવન્તિ ।
તત્ યથા ã પ્રથમમ્ ચાપજ્યાર્ધમ્ ઇદમ્ છેદ્યકેન નિષ્પન્નમ્ 225 । દ્વિતીયમ્ ચાપજ્યાર્ધચ્છેદમ્ 224 । એતત્ પ્રથમચાપજ્યાર્ધાત્ એકેન ઊનમ્ । દ્વિતીયચાપજ્યાર્ધાંશમ્ પ્રથમચાપજ્યાર્ધમ્ ચ એકત્ર 449 । અસ્ય પ્રથમચાપજ્યાર્ધેન ભાગે [હૃતે] લબ્ધમ્ અર્ધાધિકેન દ્વે રૂપે । તાભ્યામ્ પૂર્વેણ ચ [એકેન ઊનમ્] પ્રથમચાપજ્યાર્ધમ્ [તૃતીયજ્યાર્ધમ્] ભવતિ । તત્ ચ 222 । ત્રયાણામ્ સંયોગઃ 671 । અસ્ય પ્રથમચાપજ્યાર્ધેન ભાગલબ્ધમ્ અર્ધાધિકેન
ત્રીણિ રૂપાણિ । તૈઃ પૂર્વલબ્ધૈઃ ચ ત્રિભિઃ ઊનમ્ પ્રથમચાપજ્યાર્ધમ્ ચતુર્થજ્યાર્ધમ્ ભવતિ । તત્ ચ 219 । ચતુર્ણામ્ જ્યાર્ધાનામ્ સંયોગઃ 890 । અસ્ય પ્રથમજ્યાર્ધેન ભાગલબ્ધમ્ ચત્વારિ રૂપાણિ અર્ધાધિકેન । તૈઃ પૂર્વૈઃ ચ ષડ્ભિઃ ઊનમ્ પ્રથમમ્ ચાપજ્યાર્ધમ્ પઞ્ચમજ્યાર્ધમ્ ભવતિ । તત્ ચ 215 । એતૈઃ શેષાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ઇતિ ।
ઇદમ્ ચ વ્યાખ્યાનમ્ આચાર્યપ્રભાકરેણ વ્યાખ્યાતમ્ । તત્ ચ અયુક્તમ્ અનર્થકમ્ અપ્રત્યાખ્યાય વ્યાખ્યાનમ્ કર્તુમ્ । કથમ્ અનર્થકમ્ ? અત્ર ગણિતશાસ્ત્રે લઘૂપાયપ્રદર્શનાર્થમ્ ઉપાયાન્તરપ્રદર્શનાર્થમ્ વા સૂત્રાન્તરમ્ આરભ્યતે । અત્ર અન્યતરગન્ધઃ અપિ ન અસ્તિ । કથમ્ ? પૂર્વાર્યાભિહિતછેદ્યકવિધિના નિર્જ્ઞાતાભ્યામ્ પ્રથમદ્વિતીયચાપજ્યાર્ધાભ્યામ્ ઇદમ્ કર્મ ક્રિયતે । તસ્મિન્ દ્વિસૂત્રાયતત્વાત્ કર્મણઃ લાઘવમ્ ન અસ્તિ । ઉપાયાન્તરતા
ચ [ન] પૂર્વસૂત્રાશ્રયત્વાત ।
એતસ્માત્ ન અર્થઃ અનેન સૂત્રેણ । કથમ્ પુનર્ ઇમાઃ જ્યાઃ પૃથક્ પૃથક્ વિજ્ઞાયન્તે ? અતિબાલિશવાક્યમ્ એતત્ । તજ્જ્યોત્પત્તેઃ । કાષ્ઠદ્વિકાષ્ઠત્રિકાષ્ઠાદિજ્યાર્ધાનિ પ્રતિપાદિતાનિ । તેષામ્ અન્યોન્યવિશેષેણ પૃથક્ પૃથક્ જ્યાઃ ભવન્તિ ઇતિ અગણિતજ્ઞઃ અપિ ચ જાનાતિ, કિમ્ પુનર્ સાંવત્સરઃ । તથા ચ મન્દબુદ્ધિપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ પ્રસ્તીર્યતે । તત્ યથા ã
225, 449, 671, 890, 1105, 1315, 1520. 1719, 1910, 2093, 2267, 2431, 2585, 2728, 2859, 2978, 3084, 3177, 3256, 3321, 3372, 3409, 3431, 3438 ।
અનન્તરાનન્તરરહિતાઃ ક્રમેણ પૃથક્ પૃથક્ જ્યાઃ ã
225, 224, 222, 219, 215, 210, 205, 199, 191, 183, 174, 164, 154, 143, 131, 119, 106, 93, 79, 65, 51, 37, 22, 7 ।
એતાઃ એવ ઉત્ક્રમેણ અન્ત્યાત્ આરભ્ય ઉત્ક્રમજ્યાઃ

[ વૃત્તાદિસિદ્ધિઃ ]
વૃત્તાદિસિદ્ધિમ્ દિઙ્માત્રપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ã
વૃત્તમ્ ભ્રમેણ સાધ્યમ્ ત્રિભુજમ્ ચ ચતુર્ભુજમ્ ચ કર્ણાભ્યામ્ ।
સાધ્યા જલેન સમભૂઃ અધઃ ઊર્ધ્વમ્ લમ્બકેન એવ

વૃત્તમ્ ક્ષેત્રમ્ ભ્રમેણ સાધ્યતે । ભ્રમશબ્દેન કર્કટકઃ પરિગૃહ્યતે । તેન કર્કટેન સમવૃત્તમ્ ક્ષેત્રમ્ પરિલેખપ્રમાણેન પરિમીયતે । ત્રિભુજમ્ ચ ચતુર્ભુજમ્ ચ કર્ણાભ્યામ્ । ત્રિભુજમ્ ક્ષેત્રમ્ ચતુર્ભુજમ્ ચ ક્ષેત્રમ્ કર્ણાભ્યામ્ પ્રસાધ્યતે । ત્રિભુજ તાવત્ સમાયામવનૌ સૂત્રમ્ પ્રસાર્ય રેખામ્ કુર્યાત્ । સા ચ ã
ãããããããããããããããã
પરિલેખઃ 30
અત્ર ઉભયાગ્રવ્યવસ્થિતેન કર્કટકેન મત્સ્યમ્ ઉત્પાદયેત્ । એતદ્વક્ત્રપુચ્છનિષ્ક્રાન્તાપરસૂત્રમ્ અવલમ્બકઃ ।
પરિલેખઃ 31
અસ્ય અગ્રે સૂત્રસ્ય એકમ્ અગ્રમ્ નિધાય દ્વિતીયાગ્રમ્ ભૂમ્યગ્રે નિશ્ચલમ્ નિધાય રેખામ્ કુર્યાત્ । દ્વિતીયાગ્રે અપિ તથા એવ । એવમ્ તે કર્ણસૂત્રે । તાભ્યામ્ કર્ણસૂત્રાભ્યામ્ પ્રસાધિતમ્ ત્રિભુજમ્ ã
પરિલેખઃ 32
ચતુર્ભુજે ઇષ્ટચતુર્ભુજ[કર્ણ]તુલ્યમ્ સૂત્રમ્ તિર્યક્ પ્રસારયેત્ । તત્ ચ સૂત્રમ્ ã
પરિલેખઃ 33
દ્વિતીયમ્ ચ એતત્ મધ્યજનિતસ્વસ્તિકમ્ તિર્યક્ એવ પ્રસાર્યતે । તથા ચ કર્ણસૂત્રે
પરિકેખઃ 34
એતયોઃ પાર્શ્વાનિ પૂરિતાનિ, ચતુરશ્રક્ષેત્રમ્ નિષ્પન્નમ્ ।
પરિલેખઃ 35
સાધ્યા જલેન સમભૂઃ । સમભૂઃ જલેન સાધ્યતે । તત્ યથા ã ચક્ષુઃસૂત્રસમીકૃતાયામવનૌ ત્રિકાષ્ઠોપરિ નિર્વાતે જલકુમ્ભમ્ નિધાય અધઃ સુષિરમ્ કુર્યાત્, યથા તત્ ઉદકમ્ એકરૂપયા ધારયા સ્રવતિ । તત્ પ્રસ્રુતમ્ અમ્ભઃ સમન્તાત્ પરિવર્તુલમ્ યત્ર પ્રયાતિ સા ભૂઃ સમા, યત્ર તત્ અમ્ભઃ વૃત્તમ્ ભઙ્ક્ત્વા પ્રતિષ્ઠતે તત્ નિમ્નમ્, યત્ર ન અવગાહતે તત્ ઉન્નતમ્ ઇતિ । અધઃ ઊર્ધ્વમ્ લમ્બકેન એવ । અધઃ ઉપલક્ષિતસ્ય યઃ ઊર્ધ્વપ્રદેશઃ સઃ
અવલમ્બકેન એવ સાધ્યતે । ઊર્ધ્વપ્રદેશસ્ય વા યઃ અધઃપ્રદેશઃ અસૌ અપિ અવલમ્બકેન એવ । અવલમ્બકઃ ચ ગુરુદ્રવ્યૈકાગ્રાસક્તમ્ સૂત્રમ્ ઇતિ

[ સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધમ્ ]
સ્વવૃત્તવિષ્કમ્ભાર્ધાનયનાર્થમ્ આહ ã
શઙ્કોઃ પ્રમાણવર્ગમ્ છાયાવર્ગેણ સંયુતમ્ કૃત્વા ।
યત્ તસ્ય વર્ગમૂલમ્ વિષ્કમ્ભાર્ધમ્ સ્વવૃત્તસ્ય