Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 17
[kṣetraphalam pratyayakaraṇam ca ]
sarvakṣetrāṇām phalapratyayakaraṇārtham āha ã
sarveṣām kṣetrāṇām prasādhya pārśve phalam tadabhyāsaḥ |
sarveṣām kṣetrāṇām phalam nirdeṣṭavyam | katham ? prasādhya pārśve | "pra"-śabdaḥ prakṛṣṭavācī, prakarṣeṇa pārśve sādhayitvā iti | kaḥ ca tayoḥ prasādhyamānayoḥ pārśvayoḥ prakarṣaḥ ? ucyate ã pārśvatā | kaḥ punar arthaḥ pārśvatāśabdasya iti | ucyate ã yadi sarvakṣetram prasādhyamānam, [tadā "pārśvatā"-śabdāsya arthaḥ] pārśve eva bhavati, āyatacaturaśram eva iti yāvat | phalam tadabhyāsaḥ | teṣām sarvakṣetrāṇām pratyākalitapārśvāyatacaturaśrāṇām
phalam tayoḥ pārśvayoḥ abhyāsaḥ, vistārāyāmābhyāsaḥ iti yāvat | "abhyāsaḥ guṇanā saṃvargaḥ" iti paryāyāḥ |
atha sarvaśabdasya niravaśeṣavācitvāt niravaśeṣāṇi eva kṣetrāṇi ākṣipyante, tasmāt sarvakṣetrāṇām phalasya anena eva sūtreṇa siddhatvāt pūrvābhihitasūtrābhidhānam anarthakam | na anarthakam | pratyayakaraṇam phalam ca anena ucyate | abhihitānām kṣetrāṇām phalasya pratyayakaraṇam, yasmāt gaṇitavidaḥ maskari-pūraṇa-pūtanādayaḥ sarveṣām kṣetrāṇām phalam āyatacaturaśrakṣetre pratyāyayanti | uktam ca ã
karaṇaiḥ uktaiḥ nityam phalam anugamya āyate tu vijñeyam |
pratyayakaraṇam kṣetre vyaktam phalam āyate yasmāt ||
anabhihitānām kṣetrāṇām phalān ayanam abhīṣṭakṣetrāyatacaturaśrīkaraṇena eva |
atha katham ekena eva yatnena phalānayanam pratyayakaraṇam ca prasādhyate ? atha idam pratyayakaraṇārtham prakṛtam, sa katham phalānayanāya bhavati ? atha phalānayanārtham, katham pratyayakaraṇāya ? nea eṣaḥ doṣaḥ | anyārtham prakṛtam anyārtham sādhakam dṛṣṭam | tat yathā ã "śālyartham kulyāḥ praṇīyante | tābhyaḥ ca pānīyam pīyate, upaspṛśyate ca |" [ aṣṭādhyāyī, 1.1.22, pātañjalabhāṣyam ] evam iha api | tat yathā ã
āyatacaturaśrakṣetraphalānayana uddeśakaḥ ã
aṣṭau pañca ca paṅktivistāraḥ dairghyam api amīṣām yat |
aṣṭiḥ dvādaśa manavaḥ gaṇitam kiyat āyatānām tu
nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 18
aṣṭau ekam pārśvam ; ṣoḍaśa anyat | tayoḥ pārśvayoḥ abhyāsaḥ, phalam āgatam 128 | śeṣayoḥ api evam eva 60, 140 |
pūrvasūtraniṣpannakṣetraphalānām pratyayakaraṇam pradarśyate | tat yathā ã
tricaturbhujavṛttānām dṛṣṭāni phalāni yāni gaṇitena |
teṣām pratyayakaraṇam kathaya katham bhavati sarveṣām
asya samatryaśrikṣetrasya pūrvadṛṣṭasya eva katham phalapratyayakaraṇam [iti] nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 19
etat eva nyastam āyatacaturaśrakṣetram jātam ã
parilekhaḥ 20
[ tribhujasya avalambakaḥ āyāmaḥ ] karaṇyaḥ
36
3
4
[bhūmyardham vistāraḥ karaṇyaḥ
12
1
4 ]
phalam pārśvayoḥ abhyāsaḥ iti karaṇyaḥ
450
3
16
pūrvalikhitā [eva ] |
evam eva [dvi]sameṣu, viṣameṣu ca | viṣamākhyasya nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 21
asya api avalambakaḥ āyāmaḥ 12, bhūmyardham vistāraḥ 7 |
parilekhaḥ 22
asya api pūrvavat eva vistārāyām ayoḥ saṃvargaḥ phalam 84 |
athavā āyatacaturaśrakṣetrayoḥ ardhakṣetraphalasaṃyogaḥ asya phalam | tayoḥ dvayoḥ pañcavistārasya dvādaśāyām asya ekasya, dvitīyasya api navavistārasya dvādaśāyām asya ardhakṣetraphalasaṃyogaḥ asya phalam | tayoḥ dvayoḥ pañcavistārasya dvādaśāyām asya ekasya dvitīyasya api navavistārasya dvādaśāyām asya nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 23
dvādaśapañcakasya phalam vistārāyāmābhyāsakrameṇa 60, asya ardham eva asmin viṣamatryaśrikṣetre iti 30, nava[vistāra]dvādaśāyām asya phalam 108, asya api ardham eva asmin anupraviṣṭam iti 54 ; etayoḥ ardhaphalayoḥ yogaḥ sā eva caturaśītiḥ 84 |
evam dvisamatrisamaviṣamacaturaśreṣu api phalam pratyāyanīyam | vṛttakṣetre viṣkambhārdham vistāraḥ, paridhyardham āyāmaḥ, tat eva āyatacaturaśrakṣetram | anayā diśā prakīrṇakṣetre phalam svadhiyā abhyūhyam | tat yathā ã
mukham ekādaśa dṛṣṭam pratimukham api ucyate tathā ca nava |
āyāmaḥ viṃśatikaḥ phalam asya kiyat bhavet gaṇaka
nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 24
karaṇam ã "prasādhya pārśve phalam tadabhyāsaḥ" iti viṣamayoḥ pārśvayoḥ yogaḥ 20, asya ardham 10. [ āyāmaḥ 20 ]. ete daśakaviṃśatike pārśve | etayoḥ abhyāsaḥ kṣetraphalam [ 200 ] |
uddeśakaḥ ã
aṣṭāṣṭau paṇavamukhe vyāsaḥ dvau ṣoḍaśa ucyate dairghyam |
kiyat asya phalam vācyam paṇavākṛtisaṃsthitasya asya
nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 25
karaṇam ã mukhayoḥ samāsaḥ 16, ardham 8. etat vistāreṇa 2 yuktam 10. asya ardham 5. evam "prasādhya pārśve phalam tadabhyāsaḥ" iti āgatam phalam 80 |
uddeśakaḥ ã
vistāraḥ pañca uktaḥ navodaram pṛṣṭham asya pañcadaśa |
karidantakṣetraphalam kiyatpramāṇam vinirdeśyam
nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 26
karaṇam ã pṛṣṭhodarasamāsaḥ 24. ardham 12. etat vistārārdhaguṇam phalam triṃśat 30 |
evam sarvakṣetreṣu pārśvadvayaparikalpanayā phalam nirdeṣṭavyam |
[ vyāsārdhatulyajyā ]
samavṛttaviṣkambhārdhatulyajyāpradarśanārtham āha ã
paridheḥ ṣaḍbhāgajyā viṣkambhārdhena sā tulyā
paridhiḥ pariṇāhaḥ vṛttam iti paryāyāḥ | tasya paridheḥ ṣaḍbhāgasya yā jyā sā viṣkambhārdhena tulyā | paridheḥ ṣaḍbhāgaḥ rāśidvayam | rāśidvayakṣetrāvagāhinī yā jyā sā paridheḥ ṣaḍbhāgasya jyā | tasyāḥ ardham rāśeḥ ekasya ardhajyā | etat ca sarvam chedyake pratipādanīyam iti | asmin ca viracitamukhadeśasitavartyaṅkurakarkaṭena ālikhite chedyake yat ṣaḍbhāgajyāyāḥ ardham tat rāśeḥ ardhajyā | tayā ardhajyayā nirjñātāyāḥ ardhajyakotpattim vakṣyati
| etām eva ṣaḍbhāgajyām pratipādayiṣatā vṛtakṣetre ṣaṭ samatryaśrikṣetrāṇi prasaṅgena pradarśitāni | atra viṣkambhārdhabāhūni | ṣaṭ vā dhanuḥkṣetrāṇi viṣkambhārdhajyākāni | evam ca ṣaḍaśrikṣetram | prayojanam ca asya ṣaḍbhāgajyāpradarśanasya "samavṛttaparidhipādam chindyāt" [ gaṇitaí, 11 ] iti asyām kārikāyām vakṣyati
[ vṛtte vyāsaparidhisambandhaḥ ]
trairāśikena samavṛttānayanārtham āha ã
caturadhikam śatam aṣṭaguṇam dvāṣaṣṭiḥ tathā sahasrāṇām |
ayutadvayaviṣkambhasya āsannaḥ vṛttapariṇāhaḥ
Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0