Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 16

16.1

āyāmaḥ vistāraḥ dairghyam iti paryāyāḥ | āyāmaḥ guṇaḥ yayoḥ te āyāmaguṇe | ke te ? pārśve | bhūḥ ekam pārśvam mukham itaram | āyāmaguṇe bhūvadane iti arthaḥ | tayoḥ yogaḥ tadyogaḥ | kayoḥ ? pārśvayoḥ | tadyogahṛte | ke ? āyāmaghne pārśve | svasya pātaḥ svapātaḥ, svapātayoḥ lekhe svapātalekhe | dve api pṛthak pṛthak labdhe iti vākyaśeṣaḥ | svapātalekhā nāma antaḥkarṇayoḥ saṃpātasya bhūmukhamadhyasya ca antarālam | vistaraḥ kṣetrasya pṛthutvam
| yadi evam vistāraḥ iti prāpnoti "prathane vākyaśabde" [aṣṭādhyāyī, 3.3.33] iti ghañi kṛte | ne eṣaḥ doṣaḥ | ayam avastre staraśabdaḥ, tena viśabdena samāsāntaḥ asau "vividhastaraḥ vistaraḥ" iti | vistarayoḥ yogaḥ vistarayogaḥ, bhūvadanayogaḥ iti arthaḥ | vistarayogasya ardham vistarayogārdham, vistarayogārdham guṇaḥ yasya sa vistarayogārdhaguṇaḥ | kaḥ ? āyāmaḥ | tasmin vistarayogārdhaguṇe āyāme kṣetraphalam jñeyam | vistarayogārdhaguṇaḥ āyāmaḥ kṣetraphalam
iti yāvat | samyak anādiṣṭena ālikhite kṣetre svapātalekhāpramāṇam trairāśikagaṇitena pratipādayitavyam | tathā trairāśikena eva ubhayapārśve karṇāvalambakasampātānayanam | pūrvasūtreṇa atra dvisamaviṣamatryaśrakṣetraphalam darśayitavyam | vakṣyamāṇasūtreṇa antarāyatacaturaśrakṣetraphalānayanam anena vā anyeṣu api kṣetreṣu yāni teṣām antarvartīni kṣetrāṇi teṣām karṇāvalambakādisādhanam tat upadiṣṭalakṣaṇena eva | na ca teṣām anyatra avasthānamātrāt
eva anyat karaṇam syāt |
uddeśakaḥ ã
bhūmiḥ caturdaśa syāt vadanam catvāri ca eva rūpāṇi |
karṇau trayodaśāgrau saṃpātāgram phalam ca vada

16.2

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 14
karaṇam ã mukhabhūmiviśeṣārdham bhujā [5] | tayā bhujayā pṛthaguktagaṇitena eva avalambakasiddhiḥ, sa ca 12 | ayam eva avalambakaḥ āyāmaḥ | pṛthak pṛthak pārśve anena guṇite jāte 48, 168. pārśvayoḥ yogaḥ 18. anena bhāgalabdhe svapātalekha
29
21
33 vistarayogārdhaḥ 1. anena āyāmaḥ guṇitaḥ kṣetraphalam 108 |
uddeśakaḥ ã
viṃśatiḥ ekābhyadhikā paṅktiḥ nava ca eva kīrtitā saṅkhyā |
dhātrīkarṇamukhānām gaṇitam sampātalekham ācakṣva

16.3

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 15
svapātalekhe pūrvakaraṇena
2 5
2 3
5 5 |
kṣetraphalam 120 |
uddeśakaḥ ã
triṃśat tryadhikā bhūmiḥ saptadaśa anyāni kīrtitāni atra |
gaṇitam tatra kiyat syāt svapātalekhe ca ke syātām

16.4

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 16
asya trisamacaturaśrasya kṣetrasya labdhe svapātalekhe
5 9
1 9
10 10 |
kṣetraphalam 375 |
viṣamacaturaśrakṣetreṣu phalamātram eva uddiśyate, na sampātalekhe, durjñātatvāt avalambakasya | anyat api ca ã yat atra viṣamacaturaśram kṣetram na tat anyagaṇitakṣetraiḥ samānam | tat ca ã
pañcakṛtimukhena yutam ṣaṣṭiḥ vasudhāpramāṇam ākhyātam |
karṇau trayodaśamitau catustribhiḥ tāḍitau kramaśaḥ

16.5

asya yau avalambakau tau na sadṛśau | atra ca yat upadiśyate tasya yau avalambakau tau tulyasaṅkhyau | tena gaṇitaśāstrāntaropadiṣṭaviṣamacaturaśrakṣetrasya asya ca asādṛśyam sati api ca viṣamatve |
atha yat gaṇitaśāstrāntaropadiṣṭaviṣamacaturaśrakṣetram yat ca iha upadiśyate tayoḥ dvayoḥ api phalanirdeśaḥ api anena upadeśena śakyate [kartum] | durjñātāvalambakasya kim ? ucyate ã viṣamakṣetreṣu phalamātram eva uddiśya[te], na sampātalekhe ca iti | atha cet parijñātaḥ avalambakaḥ bhavati tadā phalam ca sampātalekhe ca śakyate vijñātum | katham ? pūrvopadiṣṭagaṇitakarmaṇā eva |
uddeśakaḥ ã
āyāmaḥ dvādaśa proktaḥ bhūmiḥ ekonaviṃśatiḥ |
mukham pañca samākhyātam karṇau tasya atha kīrtitau ||
daśa pañca-tribhiḥ ca eva samyuktāni pṛthak pṛthak |
phalam sampātalekhe ca jñātum icchāmi tattvataḥ

16.8

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 17
labdhe sampātalekhe
2 9
1 1
2 2 |
kṣetraphalam 144 | evam anyeṣu api evaṃvidheṣu kṣetreṣu phalānayanam sampātalekhānayanam ca

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc