Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āryabhaṭīya with the Commentary (with commentary) · Chapter 12

12.1

[tribhujakṣetraphalam ]
atha tribhujakṣetraphalānayanārtham āha ã
tribhujasya phalaśarīram samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ |
tisraḥ bhujāḥ yasya kṣetrasya tat idam kṣetram tribhujam | bhujā bāhuḥ pārśvam iti paryāyāḥ | tatra trīṇi kṣetrāṇi sama-dvisama-viṣamāṇi | "tribhujasya" iti tribhujakṣetrajātimaṅgīkṛtya ekavacananirdeśaḥ | tasya tribhujasya | phalaśarīram | phalasya śarīram phalaśarīram, phalapramāṇam iti arthaḥ | samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ | samadalakoṭī, avalambakaḥ | atra kecit ã same dale yasyāḥ sā iyam samadalā, samadalā ca asau koṭī ca samadalakoṭī iti varṇayanti
| teśām sama-dvisamatryaśrakṣetrayoḥ eva phalasiddhiḥ, na viṣamatryaśrakṣetrasya | asmākam punar samadalakoṭī iti anena avalambakavyutpattyā bruvatām trayāṇām api phalānayanam siddham | athavā ye vyutpattim kurvanti teṣām api trayāṇām tryaśrakṣetrāṇām phalānayanam siddham eva | kutaḥ ? "rūḍheṣu kriyā vyutpattikarmārthā na arthakriyā" iti | bhujāyāḥ ardham bhujārdham | atha atra bhujāśabdena bhujā bāhuḥ pārśvam iti sāmānyena trayāṇām pārśvānām
pratipattau prasaktāyām viśiṣṭā eva bhujā parigṛhyate, bhujāsaṃjñitā | "sāmānyacodanāḥ ca viśeṣe avatiṣṭhante" iti | atra gaṇite bhujāśabdaḥ auṇādikaḥ pratipattavyaḥ, anyathā hi "bhujānyubjau pāṇyupatāpayoḥ" [aṣṭādhyāyī, 7.3.61 ] iti bhujāśabdasya pāṇāvarthe nipātitattvāt kṣetrapārśve na labhyate | tasyāḥ bhujāyāḥ ardham bhujārdham | samadalakoṭyā bhujārdhasya ca saṃvargaḥ samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ, tribhujasya phalaśarīram bhavati |
uddeśakaḥ ã
saptāṣṭanavabhujānām kṣetrāṇām yat phalam samānām tu |
pañcaśravaṇasya sakhe ṣaḍbhūsaṅkhyadvitulyasya

12.2

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 4
etāni trīṇi samāni |
dvisamasya api nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 5
karaṇam ã "samatryaśrikṣetre samā eva avalambakasthitiḥ" iti bhūmyardham ābādhā
3
1
2 |
"yaḥ ca eva bhujāvargaḥ koṭīvargaḥ ca karṇavargaḥ saḥ" [gaṇitaí, 17 ] iti bhujākoṭyoḥ vargau karṇavargaḥ | tena, bhujāvarge karṇavargāt śuddhe śeṣam samadalakoṭīvargaḥ
36
3
4,
samadalakoṭī karaṇyaḥ
36
3
4
iti | bhujārdham api karaṇyaḥ
12
1
4 |
tena, karaṇyoḥ saṃvargaḥ asti iti labdham kṣetraphalam "samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ" iti karaṇyaḥ
450
3
16 |
śeṣayoḥ api samayoḥ evam eva yathāsaṅkhyena phalam [karaṇyaḥ 768 ], karaṇyaḥ
1230
3
16 |
dvisamatryaśrikṣetrasya api "samā eva avalambakasthitiḥ" iti ābādhā 3, samadalakoṭī pūrvakaraṇena eva 4, phalam api tena eva karaṇena 12 |
uddeśakaḥ ã
karṇau dvau daśa nirdiṣṭau dhātrī [ca] tasya ṣoḍaśa proktā |
dvisamasya tasya vācyam phalasaṅkhyānam prayatnena

12.3

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 6
labdham pūrvakaraṇena phalam 48 |
viṣamatribhujakṣetreṣu uddeśakaḥ ã
karṇaḥ trayodaśa syāt pañcadaśānyaḥ mahī dvisaptā eva |
viṣamatribhujasya sakhe phalasaṅkhyā kā bhavet asya

12.4

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 7
karaṇam ã bhujayoḥ vargaviśeṣaḥ tayoḥ vā samāsaviśeṣābhyāsaḥ tribhujakṣetre ābādhāntarasamāsaviśeṣābhyāsaḥ bhavati | bhūmyā ābādhāntarasamāsapramāṇayā vibhajya labdham bhūmau eva saṃkramaṇam | "antarayuktam hīnam dalitam" iti [gaṇitaí, 24 ] | anena krameṇa ābādhāntarapramāṇe labhyete | tābhyām ābādhāntarapramāṇābhyām viṣamatribhujasya samadalakoṭyānayanam | tat yathā ã bhujayoḥ vargarāśī 169, 225 | etayoḥ viśeṣaḥ 56 | bhujayoḥ
ekībhāvaḥ 28, tayoḥ viśeṣaḥ 2 | tayoḥ abhyāsaḥ iti [bhujayoḥ vargaviśeṣaḥ] ābādhāntarasamāsapramāṇayā bhūmyā 14, anayā hṛte labdham 4, anena bhuvā saha saṃkramaṇam "antarayuktam hīnam" iti 18, 10 | dalam iti yathākrameṇa ābādhāntare 1, 5 | etābhyām tribhujakṣetrasya avalambakānayanam ã pañcadaśakena karṇena navapramāṇena ca ābādhāntareṇa labdhā samadalakoṭī 12; trayodaśapramāṇena karṇena pañcapramāṇena ca ābādhāntareṇa labdhā sā eva samadalakoṭī
12 | phalam "samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ" iti bhujā bhūmiḥ, tasyāḥ ardham 7, samadalakoṭībhujārdhasaṃvargaḥ iti phalam āgatam 84 |
uddeśakaḥ ã
pañcāśat sā ekā bhūḥ triṃśat saptādhikā bhavet karṇaḥ |
viṃśatiḥ anyaḥ proktaḥ viṣamatribhujasya kim phalam vācyam

12.6

nyāsaḥ ã
parilekhaḥ 8
labdham pūrvakaraṇena ca ābādhāntare 16, 35, samadalakoṭī 12, phalam 206 |
[śaḍaśrighanaphalam ]
ghanaphalānayanārtham asya eva tribhujakṣetrasya āryāpaścārdham āha ã
ūrdhvabhujātatsaṃvargārdham sa ghanaḥ ṣaḍaśriḥ iti

Original text: Āryabhaṭīya with the Commentary of Bhāskara I and Someśvara · Edition: Critical edition with Introduction and Appendices by Kripa Shankar Shukla. New Delhi: Indian National Science Academy, 1976. · Data entry Danielle Feller · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc