Arthashastra · Chapter 09.7
kāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ //
tad ubhayam āsurī vṛttiḥ //
sva.jana.vikāraḥ kopaḥ //
para.vṛddhi.hetuṣu āpad.artho^anarthaḥ saṃśaya iti //
yo^arthaḥ śatru.vṛddhim aprāptaḥ karoti, prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati, prāpyamāṇo vā kṣaya.vyaya.udayo bhavati, sa bhavaty āpad.arthaḥ //
yathā sāmantānām āmiṣa.bhūtaḥ sāmanta.vyasanajo lābhaḥ, śatru.prārthito vā sva.bhāva.adhigamyo lābhaḥ, paścāt kopena pārṣṇi.grāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāl.lābhaḥ, mitra.ucchedena saṃdhi.vyatikrameṇa vā maṇḍala.viruddho lābhaḥ ity āpad.arthaḥ //
svataḥ parato vā bhaya.utpattir ity anarthaḥ //
tayoḥ artho na vā^iti, anartho na vā^iti, artho^anartha iti, anartho^artha iti saṃśayaḥ //
śatru.mitram utsāhayitum artho na vā^iti saṃśayaḥ //
śatru.balam artha.mānābhyām āvāhayitum anartho na vā^iti saṃśayaḥ //
balavat.sāmantāṃ bhūmim ādātum artho^anartha iti saṃśayaḥ //
jāyasā sambhūyayānam anartho^artha iti saṃśayaḥ //
teṣām artha.saṃśayam upagacchet //
artho^artha.anubandhaḥ, artho niranubandhaḥ, artho^anartha.anubandhaḥ, anartho^artha.anubandhaḥ, anartho niranubandhaḥ, anartho^anartha.anubandhaḥ ity anubandha.ṣaḍ.vargaḥ //
śatrum utpāṭya pārṣṇi.grāha.ādānam artho^anartha.anubandhaḥ //
udāsīnasya daṇḍa.anugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ //
parasya^antar.ucchedanam artho^anartha.anubandhaḥ //
śatru.prativeśasya^anugrahaḥ kośa.daṇḍābhyām anartho^anartha.anubandhaḥ //
hīna.śaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ //
jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anartho^anartha.anubandhaḥ //
teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum //
iti kārya.avasthāpanam //
samantato yugapad.artha.utpattiḥ samantato^artha.āpad bhavati //
sā^eva pārṣṇi.grāha.vigṛhītā samantato^artha.saṃśaya.āpad bhavati //
tayor mitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ //
samantataḥ śatrubhyo bhaya.utpattiḥ samantto^anartha.āpad bhavati //
sā^eva mitra.vigṛhītā samantato^anartha.saṃśaya.āpad bhavati //
tayoś cala.amitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ, para.miśra.apratīkāro vā //
ito lābha itarato lābha ity ubhayato^artha.āpad bhavati //
tasyāṃ samantato^arthāyāṃ ca lābha.guṇa.yuktam artham ādātuṃ yāyāt //
tulye lābha.guṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt //
ito^anartha itarato^anartha ity ubhayato^anartha.āpat //
tasyāṃ samantato^anarthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta //
mitra.abhāve prakṛtīnāṃ laghīyasya^ekato^anarthāṃ sādhayet, ubhayato^anarthāṃ jyāyasyā, samantato^anarthāṃ mūlena pratikuryāt //
aśakye sarvam utsṛjya^apagacchet //
dṛṣṭā hi jīvataḥ punar.āvṛttir yathā suyātrā.udayanābhyām //
ito lābha itarato rājya.abhimarśa ity ubhayato^artha.anartha.āpad bhavati //
tasyām anartha.sādhako yo^arthas tam ādātuṃ yāyāt //
anyathā hi rājya.abhimarśaṃ vārayet //
etayā samantato^artha.anartha.āpad vyākhyātā //
ito^anartha itarato^artha.saṃśaya ity ubhayato^anartha.artha.saṃśayā //
tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet, tat.siddhāv artha.saṃśayam //
etayā samantato^anartha.artha.saṃśayā vyākhyātā //
ito^artha itarato^anartha.saṃśaya ity ubhayato^artha.anartha.saṃśaya.āpad //
etayā samantato^artha.anartha.saṃśayā vyākhyātā //
tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anartha.saṃśayān mokṣayituṃ yateta //
śreyo hi mitram anartha.saṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ, daṇḍo vā na kośa iti //
samagra.mokṣaṇa.abhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta //
tatra puruṣa.prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa.lubdha.varjam, dravya.prakṛtīnāṃ sāraṃ mahā.upakāraṃ vā //
saṃdhinā^āsanena dvaidhī.bhāvena vā laghūni, viparyayair gurūṇi //
kṣaya.sthāna.vṛddhīnāṃ ca^uttara.uttaraṃ lipseta //
prātilomyena vā kṣaya.ādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet //
iti deśa.avasthāpanam //
etena yātrā.ādi.madhya.anteṣv artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā //
nirantara.yogitvāc ca^artha.anartha.saṃśayānāṃ yātrā.ādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇi.grāha.āsāra.pratighāte kṣaya.vyaya.pravāsa.pratyādeye mūla.rakṣaṇeṣu ca bhavati //
tathā^anarthaḥ saṃśayo vā sva.bhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati //
etena yātrā.madhye^artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā //
yātrā.ante tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvā^ucchidya vā^arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ na^anarthaḥ saṃśayo vā para.ābādha.bhayāt //
sāmavāyikānām apurogasya tu yātrā.madhya.antago^anarthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandha.gāmitvāt //
artho dharmaḥ kāma ity artha.tri.vargaḥ //
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum //
anartho^adharmaḥ śoka ity anartha.tri.vargaḥ //
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum //
artho^anartha iti, dharmo^adharma iti, kāmaḥ śoka iti saṃśaya.tri.vargaḥ //
tasya^uttara.pakṣa.siddhau pūrva.pakṣaḥ śreyān upasamprāptum //
iti kāla.avasthāpanam //
ity āpadaḥ - tāsāṃ siddhiḥ //
putra.bhrātṛ.bandhuṣu sāma.dānābhyāṃ siddhir anurūpā, paura.jānapada.daṇḍa.mukhyeṣu dāna.bhedābhyām, sāmanta.āṭavikeṣu bheda.daṇḍābhyām //
eṣā^anulomā, viparyaye pratilomā //
mitra.amitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ //
paraspara.sādhakā hy upāyāḥ //
śatroḥ śaṅkita.amātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣa.prayogaṃ nivartayati, dūṣya.amātyeṣu dānam, saṃghāteṣu bhedaḥ, śaktimatsu daṇḍa iti //
guru.lāghava.yogāc ca^āpadāṃ niyoga.vikalpa.samuccayā bhavanti //
"anena^eva^upāyena na^anyena" iti niyogaḥ //
"anena vā^anyena vā" iti vikalpaḥ //
"anena^anyena ca" iti samuccayaḥ //
teṣām eka.yogāś catvāras tri.yogāś ca, dvi.yogāḥ ṣaṭ, ekaś catur.yogaḥ //
iti pañca.daśa.upāyāḥ //
tāvantaḥ pratilomāḥ //
teṣām ekena^upāyena siddhir eka.siddhiḥ, dvābhyāṃ dvi.siddhiḥ, tribhis tri.siddhiḥ, caturbhiś catuḥ.siddhir iti //
dharma.mūlatvāt kāma.phalatvāc ca^arthasya dharma.artha.kāma.anubandhā yā^arthasya siddhiḥ sā sarva.artha.siddhiḥ // <iti siddhayah>
daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ //
tāsāṃ daivata.brāhmaṇa.rpaṇipātataḥ siddhiḥ //
KAZ09.7.84ab/ ativṛṣṭir avṛṣṭir vā sṛṣṭir vā yā^āsurī bhavet /
KAZ09.7.84cd/ tasyām ātharvaṇaṃ karma siddha.ārambhāś ca siddhayaḥ //E
(skandha.āvāra.niveśah)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0