અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 09.7

કામ.આદિર્ ઉત્સેકઃ સ્વાઃ પ્રકૃતીઃ કોપયતિ, અપનયો બાહ્યાઃ ॥

તદ્ ઉભયમ્ આસુરી વૃત્તિઃ ॥

સ્વ.જન.વિકારઃ કોપઃ ॥

પર.વૃદ્ધિ.હેતુષુ આપદ્.અર્થો^અનર્થઃ સંશય ઇતિ ॥

યો^અર્થઃ શત્રુ.વૃદ્ધિમ્ અપ્રાપ્તઃ કરોતિ, પ્રાપ્તઃ પ્રત્યાદેયઃ પરેષાં ભવતિ, પ્રાપ્યમાણો વા ક્ષય.વ્યય.ઉદયો ભવતિ, સ ભવત્ય્ આપદ્.અર્થઃ ॥

યથા સામન્તાનામ્ આમિષ.ભૂતઃ સામન્ત.વ્યસનજો લાભઃ, શત્રુ.પ્રાર્થિતો વા સ્વ.ભાવ.અધિગમ્યો લાભઃ, પશ્ચાત્ કોપેન પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહેણ વા વિગૃહીતઃ પુરસ્તાલ્.લાભઃ, મિત્ર.ઉચ્છેદેન સંધિ.વ્યતિક્રમેણ વા મણ્ડલ.વિરુદ્ધો લાભઃ ઇત્ય્ આપદ્.અર્થઃ ॥

સ્વતઃ પરતો વા ભય.ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અનર્થઃ ॥

તયોઃ અર્થો ન વા^ઇતિ, અનર્થો ન વા^ઇતિ, અર્થો^અનર્થ ઇતિ, અનર્થો^અર્થ ઇતિ સંશયઃ ॥

શત્રુ.મિત્રમ્ ઉત્સાહયિતુમ્ અર્થો ન વા^ઇતિ સંશયઃ ॥

શત્રુ.બલમ્ અર્થ.માનાભ્યામ્ આવાહયિતુમ્ અનર્થો ન વા^ઇતિ સંશયઃ ॥

બલવત્.સામન્તાં ભૂમિમ્ આદાતુમ્ અર્થો^અનર્થ ઇતિ સંશયઃ ॥

જાયસા સમ્ભૂયયાનમ્ અનર્થો^અર્થ ઇતિ સંશયઃ ॥

તેષામ્ અર્થ.સંશયમ્ ઉપગચ્છેત્ ॥

અર્થો^અર્થ.અનુબન્ધઃ, અર્થો નિરનુબન્ધઃ, અર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ, અનર્થો^અર્થ.અનુબન્ધઃ, અનર્થો નિરનુબન્ધઃ, અનર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ ઇત્ય્ અનુબન્ધ.ષડ્.વર્ગઃ ॥

શત્રુમ્ ઉત્પાટ્ય પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.આદાનમ્ અર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ ॥

ઉદાસીનસ્ય દણ્ડ.અનુગ્રહઃ ફલેન અર્થો નિરનુબન્ધઃ ॥

પરસ્ય^અન્તર્.ઉચ્છેદનમ્ અર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ ॥

શત્રુ.પ્રતિવેશસ્ય^અનુગ્રહઃ કોશ.દણ્ડાભ્યામ્ અનર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ ॥

હીન.શક્તિમ્ ઉત્સાહ્ય નિવૃત્તિર્ અનર્થો નિરનુબન્ધઃ ॥

જ્યાયાંસમ્ ઉત્થાપ્ય નિવૃત્તિર્ અનર્થો^અનર્થ.અનુબન્ધઃ ॥

તેષાં પૂર્વઃ પૂર્વઃ શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તુમ્ ॥

ઇતિ કાર્ય.અવસ્થાપનમ્ ॥

સમન્તતો યુગપદ્.અર્થ.ઉત્પત્તિઃ સમન્તતો^અર્થ.આપદ્ ભવતિ ॥

સા^એવ પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.વિગૃહીતા સમન્તતો^અર્થ.સંશય.આપદ્ ભવતિ ॥

તયોર્ મિત્ર.આક્રન્દ.ઉપગ્રહાત્ સિદ્ધિઃ ॥

સમન્તતઃ શત્રુભ્યો ભય.ઉત્પત્તિઃ સમન્ત્તો^અનર્થ.આપદ્ ભવતિ ॥

સા^એવ મિત્ર.વિગૃહીતા સમન્તતો^અનર્થ.સંશય.આપદ્ ભવતિ ॥

તયોશ્ ચલ.અમિત્ર.આક્રન્દ.ઉપગ્રહાત્ સિદ્ધિઃ, પર.મિશ્ર.અપ્રતીકારો વા ॥

ઇતો લાભ ઇતરતો લાભ ઇત્ય્ ઉભયતો^અર્થ.આપદ્ ભવતિ ॥

તસ્યાં સમન્તતો^અર્થાયાં ચ લાભ.ગુણ.યુક્તમ્ અર્થમ્ આદાતું યાયાત્ ॥

તુલ્યે લાભ.ગુણે પ્રધાનમ્ આસન્નમ્ અનતિપાતિનમ્ ઊનો વા યેન ભવેત્ તમ્ આદાતું યાયાત્ ॥

ઇતો^અનર્થ ઇતરતો^અનર્થ ઇત્ય્ ઉભયતો^અનર્થ.આપત્ ॥

તસ્યાં સમન્તતો^અનર્થાયાં ચ મિત્રેભ્યઃ સિદ્ધિં લિપ્સેત ॥

મિત્ર.અભાવે પ્રકૃતીનાં લઘીયસ્ય^એકતો^અનર્થાં સાધયેત્, ઉભયતો^અનર્થાં જ્યાયસ્યા, સમન્તતો^અનર્થાં મૂલેન પ્રતિકુર્યાત્ ॥

અશક્યે સર્વમ્ ઉત્સૃજ્ય^અપગચ્છેત્ ॥

દૃષ્ટા હિ જીવતઃ પુનર્.આવૃત્તિર્ યથા સુયાત્રા.ઉદયનાભ્યામ્ ॥

ઇતો લાભ ઇતરતો રાજ્ય.અભિમર્શ ઇત્ય્ ઉભયતો^અર્થ.અનર્થ.આપદ્ ભવતિ ॥

તસ્યામ્ અનર્થ.સાધકો યો^અર્થસ્ તમ્ આદાતું યાયાત્ ॥

અન્યથા હિ રાજ્ય.અભિમર્શં વારયેત્ ॥

એતયા સમન્તતો^અર્થ.અનર્થ.આપદ્ વ્યાખ્યાતા ॥

ઇતો^અનર્થ ઇતરતો^અર્થ.સંશય ઇત્ય્ ઉભયતો^અનર્થ.અર્થ.સંશયા ॥

તસ્યાં પૂર્વમ્ અનર્થં સાધયેત્, તત્.સિદ્ધાવ્ અર્થ.સંશયમ્ ॥

એતયા સમન્તતો^અનર્થ.અર્થ.સંશયા વ્યાખ્યાતા ॥

ઇતો^અર્થ ઇતરતો^અનર્થ.સંશય ઇત્ય્ ઉભયતો^અર્થ.અનર્થ.સંશય.આપદ્ ॥

એતયા સમન્તતો^અર્થ.અનર્થ.સંશયા વ્યાખ્યાતા ॥

તસ્યાં પૂર્વાં પૂર્વાં પ્રકૃતીનામ્ અનર્થ.સંશયાન્ મોક્ષયિતું યતેત ॥

શ્રેયો હિ મિત્રમ્ અનર્થ.સંશયે તિષ્ઠન્ ન દણ્ડઃ, દણ્ડો વા ન કોશ ઇતિ ॥

સમગ્ર.મોક્ષણ.અભાવે પ્રકૃતીનામ્ અવયવાન્ મોક્ષયિતું યતેત ॥

તત્ર પુરુષ.પ્રકૃતીનાં બહુલમ્ અનુરક્તં વા તીક્ષ્ણ.લુબ્ધ.વર્જમ્, દ્રવ્ય.પ્રકૃતીનાં સારં મહા.ઉપકારં વા ॥

સંધિના^આસનેન દ્વૈધી.ભાવેન વા લઘૂનિ, વિપર્યયૈર્ ગુરૂણિ ॥

ક્ષય.સ્થાન.વૃદ્ધીનાં ચ^ઉત્તર.ઉત્તરં લિપ્સેત ॥

પ્રાતિલોમ્યેન વા ક્ષય.આદીનામ્ આયત્યાં વિશેષં પશ્યેત્ ॥

ઇતિ દેશ.અવસ્થાપનમ્ ॥

એતેન યાત્રા.આદિ.મધ્ય.અન્તેષ્વ્ અર્થ.અનર્થ.સંશયાનામ્ ઉપસમ્પ્રાપ્તિર્ વ્યાખ્યાતા ॥

નિરન્તર.યોગિત્વાચ્ ચ^અર્થ.અનર્થ.સંશયાનાં યાત્રા.આદાવ્ અર્થઃ શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તું પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહ.આસાર.પ્રતિઘાતે ક્ષય.વ્યય.પ્રવાસ.પ્રત્યાદેયે મૂલ.રક્ષણેષુ ચ ભવતિ ॥

તથા^અનર્થઃ સંશયો વા સ્વ.ભૂમિષ્ઠસ્ય વિષહ્યો ભવતિ ॥

એતેન યાત્રા.મધ્યે^અર્થ.અનર્થ.સંશયાનામ્ ઉપસમ્પ્રાપ્તિર્ વ્યાખ્યાતા ॥

યાત્રા.અન્તે તુ કર્શનીયમ્ ઉચ્છેદનીયં વા કર્શયિત્વા^ઉચ્છિદ્ય વા^અર્થઃ શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તું ન^અનર્થઃ સંશયો વા પર.આબાધ.ભયાત્ ॥

સામવાયિકાનામ્ અપુરોગસ્ય તુ યાત્રા.મધ્ય.અન્તગો^અનર્થઃ સંશયો વા શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તુમ્ અનિર્બન્ધ.ગામિત્વાત્ ॥

અર્થો ધર્મઃ કામ ઇત્ય્ અર્થ.ત્રિ.વર્ગઃ ॥

તસ્ય પૂર્વઃ પૂર્વઃ શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તુમ્ ॥

અનર્થો^અધર્મઃ શોક ઇત્ય્ અનર્થ.ત્રિ.વર્ગઃ ॥

તસ્ય પૂર્વઃ પૂર્વઃ શ્રેયાન્ પ્રતિકર્તુમ્ ॥

અર્થો^અનર્થ ઇતિ, ધર્મો^અધર્મ ઇતિ, કામઃ શોક ઇતિ સંશય.ત્રિ.વર્ગઃ ॥

તસ્ય^ઉત્તર.પક્ષ.સિદ્ધૌ પૂર્વ.પક્ષઃ શ્રેયાન્ ઉપસમ્પ્રાપ્તુમ્ ॥

ઇતિ કાલ.અવસ્થાપનમ્ ॥

ઇત્ય્ આપદઃ - તાસાં સિદ્ધિઃ ॥

પુત્ર.ભ્રાતૃ.બન્ધુષુ સામ.દાનાભ્યાં સિદ્ધિર્ અનુરૂપા, પૌર.જાનપદ.દણ્ડ.મુખ્યેષુ દાન.ભેદાભ્યામ્, સામન્ત.આટવિકેષુ ભેદ.દણ્ડાભ્યામ્ ॥

એષા^અનુલોમા, વિપર્યયે પ્રતિલોમા ॥

મિત્ર.અમિત્રેષુ વ્યામિશ્રા સિદ્ધિઃ ॥

પરસ્પર.સાધકા હ્ય્ ઉપાયાઃ ॥

શત્રોઃ શઙ્કિત.અમાત્યેષુ સાન્ત્વં પ્રયુક્તં શેષ.પ્રયોગં નિવર્તયતિ, દૂષ્ય.અમાત્યેષુ દાનમ્, સંઘાતેષુ ભેદઃ, શક્તિમત્સુ દણ્ડ ઇતિ ॥

ગુરુ.લાઘવ.યોગાચ્ ચ^આપદાં નિયોગ.વિકલ્પ.સમુચ્ચયા ભવન્તિ ॥

"અનેન^એવ^ઉપાયેન ન^અન્યેન" ઇતિ નિયોગઃ ॥

"અનેન વા^અન્યેન વા" ઇતિ વિકલ્પઃ ॥

"અનેન^અન્યેન ચ" ઇતિ સમુચ્ચયઃ ॥

તેષામ્ એક.યોગાશ્ ચત્વારસ્ ત્રિ.યોગાશ્ ચ, દ્વિ.યોગાઃ ષટ્, એકશ્ ચતુર્.યોગઃ ॥

ઇતિ પઞ્ચ.દશ.ઉપાયાઃ ॥

તાવન્તઃ પ્રતિલોમાઃ ॥

તેષામ્ એકેન^ઉપાયેન સિદ્ધિર્ એક.સિદ્ધિઃ, દ્વાભ્યાં દ્વિ.સિદ્ધિઃ, ત્રિભિસ્ ત્રિ.સિદ્ધિઃ, ચતુર્ભિશ્ ચતુઃ.સિદ્ધિર્ ઇતિ ॥

ધર્મ.મૂલત્વાત્ કામ.ફલત્વાચ્ ચ^અર્થસ્ય ધર્મ.અર્થ.કામ.અનુબન્ધા યા^અર્થસ્ય સિદ્ધિઃ સા સર્વ.અર્થ.સિદ્ધિઃ ॥ <ઇતિ સિદ્ધયહ્>

દૈવાદ્ અગ્નિર્ ઉદકં વ્યાધિઃ પ્રમારો વિદ્રવો દુર્ભિક્ષમ્ આસુરી સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ આપદઃ ॥

તાસાં દૈવત.બ્રાહ્મણ.ર્પણિપાતતઃ સિદ્ધિઃ ॥
કz09.7.84અબ્। અતિવૃષ્ટિર્ અવૃષ્ટિર્ વા સૃષ્ટિર્ વા યા^આસુરી ભવેત્ ।
કz09.7.84ચ્દ્। તસ્યામ્ આથર્વણં કર્મ સિદ્ધ.આરમ્ભાશ્ ચ સિદ્ધયઃ ॥એ
(સ્કન્ધ.આવાર.નિવેશહ્)