Arthashastra · Chapter 08.2

rājā rājyam iti prakṛti.saṃkṣepaḥ //

rājño^abhyantaro bāhyo vā kopa iti //

ahi.bhayād abhyantaraḥ kopo bāhya.kopāt pāpīyān, antar.amātya.kopaś ca^antaḥ.kopāt //

tasmāt kośa.daṇḍa.śaktim ātma.saṃsthāṃ kurvīta //

"dvairājya.vairājyayor dvairājyam anyonya.pakṣa.dveṣa.anurāgābhyāṃ paraspara.saṃgharṣeṇa vā vinaśyati, vairājyaṃ tu prakṛti.citta.grahaṇa.apekṣi yathā.sthitam anyair bhujyate" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

pitā.putrayor bhrātror vā dvairājyaṃ tulya.yoga.kṣemam amātya.avagrahaṃ vartayati //

vairājyaṃ tu jīvataḥ parasya^ācchidya "na^etan mama" iti manyamānaḥ karśayati, apavāhayati, paṇyaṃ vā karoti, viraktaṃ vā parityajya^apagacchati^iti //

andhaś calita.śāstro vā rājā^iti "aśāstra.cakṣur andho yat.kiṃcana.kārī dṛḍha.abhiniveśī para.praṇeyo vā rājyam anyāyena^upahanti, calita.śāstras tu yatra śāstrāc calita.matir bhavati śakya.anunayo bhavati" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

andho rājā śakyate sahāya.sampadā yatra tatra vā paryavasthāpayitum //

calita.śāstras tu śāstrād anyathā.abhiniviṣṭa.buddhir anyāyena rājyam ātmānaṃ ca^upahanti^iti //

vyādhito navo vā rājā^iti "vyādhito rājā rājya.upaghātam amātya.mūlaṃ prāṇa.ābādhaṃ vā rājya.mūlam avāpnoti, navas tu rājā sva.dharma.anugraha.parihāra.dāna.māna.karmabhiḥ prakṛti.rañjana.upakāraiś carati" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

vyādhito rājā yathā.pravṛttaṃ rāja.praṇidhim anuvartayati //

navas tu rājā bala.āvarjitaṃ "mama^idaṃ rājyam" iti yathā.iṣṭam anavagrahaś carati //

sāmutthāyikair avagṛhīto vā rājya.upaghātaṃ marṣayati //

prakṛtiṣv arūḍhaḥ sukham ucchettuṃ bhavati^iti //

vyādhite viśeṣaḥ pāpa.rogya.pāpa.rogī ca //

nave^apy abhijāto^anabhijāta iti //

durbalo^abhijāto balavān anabhijāto rājā^iti "durbalasya^abhijātasya^upajāpaṃ daurbalya.apekṣāḥ prakṛtayaḥ kṛcchreṇa^upagacchanti, balavataś ca^anabhijātasya bala.apekṣāḥ sukhena" ity ācāryāḥ //

na^iti kauṭilyaḥ //

durbalam abhijātaṃ prakṛtayaḥ svayam upanamanti, jātyam aiśvarya.prakṛtir anuvartata iti //

balavataś ca^anabhijātasya^upajāpaṃ visaṃvādayanti, anurāge sārvaguṇyam iti //

prayāsa.vadhāt sasya.vadho muṣṭi.vadhāt pāpīyān, nirājīvatvād avṛṣṭir ativṛṣṭitaḥ //
KAZ08.2.26ab/ dvayor dvayor vyasanayoḥ prakṛtīnāṃ bala.abalam /
KAZ08.2.26cd/ pāramparya.krameṇa^uktaṃ yāne sthāne ca kāraṇam //E
(puruṣa.vyasana.vargah)