Arthashastra · Chapter 08.1
vyasana.yaugapadye saukaryato yātavyaṃ rakṣitavyaṃ vā^iti vyasana.cintā //
daivaṃ mānuṣaṃ vā prakṛti.vyasanam anaya.apanayābhyāṃ sambhavati //
guṇa.prātilomyam abhāvaḥ pradoṣaḥ prasaṅgaḥ pīḍā vā vyasanam //
vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam //
"svāmy.amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.mitra.vyasanānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ garīyaḥ" ity ācāryāḥ //
na^iti bharadvājaḥ //
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ //
mantro mantra.phala.avāptiḥ karma.anuṣṭhānam āya.vyaya.karma daṇḍa.praṇayanam amitra.aṭavī.pratiṣedho rājya.rakṣaṇaṃ vyasana.pratīkāraḥ kumāra.rakṣaṇam abhiṣekaś ca kumārāṇām āyattam amātyeṣu //
teṣām abhāve tad.abhāvaḥ, chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca //
vyasaneṣu ca^āsannaḥ para.upajāpaḥ //
vaiguṇye ca prāṇa.ābādhaḥ prāṇa.antika.caratvād rājñaḥ" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
mantri.purohita.ādi.bhṛtya.vargam adhyakṣa.pracāraṃ puruṣa.dravya.prakṛti.vyasana.pratīkāram edhanaṃ ca rājā^eva karoti //
vyasaniṣu vā^amātyeṣv anyān avyasaninaḥ karoti //
pūjya.pūjane dūṣya.avagrahe ca nitya.yuktas tiṣṭhati //
svāmī ca sampannaḥ sva.sampadbhiḥ prakṛtīḥ sampādayati //
sa yat.śīlas tat.śīlāḥ prakṛtayo bhavanti, utthāne pramāde ca tad.āyattatvāt //
tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī^iti //
"amātya.jana.pada.vyasanayor jana.pada.vyasanaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
"kośo daṇḍaḥ kupyaṃ viṣṭir vāhanaṃ nicayāś ca jana.padād uttiṣṭhante //
teṣām abhāvo jana.pada.abhāve, svāmy.amātyayoś ca^anantaraḥ" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
amātya.mūlāḥ sarva.ārambhāḥ - jana.padasya karma.siddhayaḥ svataḥ parataś ca yoga.kṣema.sādhanaṃ vyasana.pratīkāraḥ śūnya.niveśa.upacayau daṇḍa.kara.anugrahaś ca^iti //
"jana.pada.durga.vyasanayor durga.vyasanam" iti pārāśarāḥ //
"durge hi kośa.daṇḍa.utpattir āpadi sthānaṃ ca jana.padasya //
śaktimattarāś ca paurā jānapadebhyo nityāś ca^āpadi sahāyā rājñaḥ //
jānapadās tv amitra.sādhāraṇāḥ" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
jana.pada.mūlā durga.kośa.daṇḍa.setu.vārttā.ārambhāḥ //
śauryaṃ sthairyaṃ dākṣyaṃ bāhulyaṃ ca jānapadeṣu //
parvata.antar.dvīpāś ca durgā na^adhyuṣyante jana.pada.abhāvāt //
karṣaka.prāye tu durga.vyasanam, āyudhīya.prāye tu jana.pade jana.pada.vyasanam iti //
"durga.kośa.vyasanayoḥ kośa.vyasanam" iti piśunaḥ //
"kośa.mūlo hi durga.saṃskāro durga.rakṣaṇaṃ jana.pada.mitra.amitra.nigraho deśa.antaritānām utsāhanaṃ daṇḍa.bala.vyavahāraś ca //
durgaḥ kośād upajāpyaḥ pareṣām //
kośam ādāya ca vyasane śakyam apayātum, na durgam" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
durga.arpaṇaḥ kośo daṇḍas tūṣṇīṃ.yuddhaṃ sva.pakṣa.nigraho daṇḍa.bala.vyavahāra āsāra.pratigrahaḥ para.cakra.aṭavī.pratiṣedhaś ca //
durga.abhāve ca kośaḥ pareṣām //
dṛśyate hi durgavatām anucchittir iti //
"kośa.daṇḍavyasanayor daṇḍa.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ //
"daṇḍa.mūlo hi mitra.amitra.nigrahaḥ para.daṇḍa.utsāhanaṃ sva.daṇḍa.pratigrahaś ca //
daṇḍa.abhāve ca dhruvaḥ kośa.vināśaḥ //
kośa.abhāve ca śakyaḥ kupyena bhūmyā para.bhūmi.svayaṃ.grāheṇa vā daṇḍaḥ piṇḍayitum, daṇḍavatā ca kośaḥ //
svāminaś ca^āsanna.vṛttitvād amātya.sadharmā daṇḍaḥ" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
kośa.mūlo hi daṇḍaḥ //
kośa.abhāve daṇḍaḥ paraṃ gacchati, svāminaṃ vā hanti //
sarva.abhiyoga.karaś ca kośo dharma.kāma.hetuḥ //
deśa.kāla.kārya.vaśena tu kośa.daṇḍayor anyataraḥ pramāṇī.bhavati //
lambha.pālano hi daṇḍaḥ kośasya, kośaḥ kośasya daṇḍasya ca bhavati //
sarva.dravya.prayojakatvāt kośa.vyasanaṃ garīya iti //
"daṇḍa.mitra.vyasanayor mitra.vyasanam" iti vātavyādhiḥ //
"mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti, pārṣṇi.grāham āsāram amitram āṭavikaṃ ca pratikaroti, kośa.daṇḍa.bhūmibhiś ca^upakaroti vyasana.avasthā.yogam" iti //
na^iti kauṭilyaḥ //
daṇḍavato mitraṃ mitra.bhāve tiṣṭhati, amitro vā mitra.bhāve //
daṇḍa.mitrayos tu sādhāraṇe kārye sārataḥ sva.yuddha.deśa.kāla.lābhād viśeṣaḥ //
śīghra.abhiyāne tv amitra.āṭavika.anabhyantara.kope ca na mitraṃ vidyate //
vyasana.yaugapadye para.vṛddhau ca mitram artha.yuktau tiṣṭhati //
iti prakṛti.vyasana.sampradhāraṇam uktam //
KAZ08.1.61ab/ prakṛty.avayavānāṃ tu vyasanasya viśeṣataḥ /
KAZ08.1.61cd/ bahu.bhāvo^anurāgo vā sāro vā kārya.sādhakaḥ //
KAZ08.1.62ab/ dvayos tu vyasane tulye viśeṣo guṇataḥ kṣayāt /
KAZ08.1.62cd/ śeṣa.prakṛti.sādguṇyaṃ yadi syān na^avidheyakam //
KAZ08.1.63ab/ śeṣa.prakṛti.nāśas tu yatra^eka.vyasanād bhavet /
KAZ08.1.63cd/ vyasanaṃ tad garīyaḥ syāt pradhānasya^itarasya vā //E
(rāja.rājyayor vyasana.cintā)
Original text: Arthaśāstra · Edition: R. P. Kangle's edition: The Kauṭilīya Arthaśāstra, A critical Edtion with a Glossary, Second edition, University of Bombay 1969. · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0